Thirrje për Shqiptarët e Ballkanit: Rikthimi i Identitetit të Shqiptarëve Ortodoksë
E patë në Dardani – sa shumë shqiptarë shkuan me makina. Kosova, zemra e Shqipërisë.
Editorial nga Flamur Bucpapaj
Ka një histori që nuk është shkruar në libra zyrtarë, por që jeton në kujtesën e familjeve, në gjuhën e folur fshehurazi dhe në ndërgjegjen e atyre që janë detyruar të jetojnë me dy identitete. Është historia e shqiptarëve ortodoksë në Greqia dhe në Maqedonia e Veriut, një histori e ndërtuar mbi presion, mbijetesë dhe heshtje të gjatë. Ata nuk janë zhdukur; janë bërë të padukshëm.
Në Greqi, shteti modern është ndërtuar mbi një lidhje të fortë mes kombit dhe kishës ortodokse. Për dekada të tëra, përkatësia fetare është barazuar me përkatësinë kombëtare. Kjo ka krijuar një realitet ku çdo ortodoks konsiderohet grek, pavarësisht origjinës së tij etnike. Shqiptarët ortodoksë në zonat kufitare dhe në hapësira historike shqiptare janë përballur me një presion të vazhdueshëm për t’u deklaruar si grekë. Në shumë raste kjo nuk ka qenë bindje, por nevojë për të mbijetuar: për shkollim, për punë, për një jetë pa pengesa administrative. Emrat janë ndryshuar, gjuha është heshtur në publik dhe ruajtur në shtëpi.
Në Maqedonia e Veriut, e njëjta logjikë ka funksionuar me një tjetër emër. Në zona si Reka e Epërme dhe rreth Struga, komunitete të tëra shqiptare ortodokse janë regjistruar si maqedonase për shkak të mungesës së shkollimit në gjuhën shqipe dhe presionit institucional. Fëmijët janë rritur me dy botë: një në familje, ku ruhej gjuha dhe zakoni shqiptar, dhe një tjetër në shkollë e në shtet, ku kërkohej një identitet tjetër.
Këto nuk janë thjesht raste të izoluara, por një fenomen i dokumentuar nga studiues dhe i reflektuar në statistika të deformuara. Numri i shqiptarëve ortodoksë në regjistrime është shumë më i ulët sesa realiteti historik dhe etnografik. Kjo diferencë flet për një histori të gjatë presioni dhe përshtatjeje.
Pasojat janë të dukshme: identitet i ndarë, kujtesë e cunguar, breza që rriten me dyshim për origjinën e tyre. Por kjo nuk është fundi i historisë. Sepse identiteti mund të fshihet, por nuk zhduket. Ai pret momentin e vet për t’u rikthyer.
Dhe ky moment po vjen. Ju e patë edhe pardje: sa shumë shqiptarë nga Shqipëria u nisën me makina drejt Prishtina për t’u bashkuar me vëllezërit dardanë. Nuk ishte thjesht një lëvizje fizike; ishte një dëshmi e gjallë se si bëhemi një kur na thërret ndjenja kombëtare. Pa dallim feje, pa dallim krahine, pa dallim historie personale – një rrugë, një drejtim, një ndjenjë.
Kjo është përgjigjja më e qartë për këdo që ende dyshon. Shqiptarët nuk janë një bashkësi e ndarë nga feja, por një trup që lëviz si një i vetëm kur preket identiteti i tij. Prandaj kushdo – qoftë në Serbia apo dikush tjetër – duhet ta kuptojë mirë këtë realitet: me shqiptarët nuk matet askush duke i ndarë. Ata janë të fortë pikërisht sepse janë të ndryshëm në fe, por të bashkuar në komb.
Shprehja “feja e shqiptarit është shqiptaria” sot nuk është vetëm kujtim historik; është realitet i dukshëm. Shqiptarët myslimanë, katolikë dhe ortodoksë po afrohen gjithnjë e më shumë, jo nga detyrimi, por nga ndërgjegjja. Dhe kjo ndërgjegje po shndërrohet në forcë kulturore, shoqërore dhe kombëtare.
Thirrja për shqiptarët ortodoksë në Greqi dhe në Maqedoninë e Veriut nuk është një thirrje kundër askujt. Është një thirrje për veten. Është një ftesë për të dalë nga heshtja, për të thënë atë që është ruajtur për dekada në zemër dhe në familje. Sepse kur një pjesë e kombit flet, i gjithë kombi bëhet më i plotë.
Dhe nëse dikush ende nuk e beson këtë, le të presë dhe të shohë. Jo me frikë, por me vëmendje. Sepse ajo që po formohet sot nuk është thjesht një ndjenjë, por një vetëdije e re shqiptare që nuk mund të kthehet pas. Një vetëdije që nuk kërkon përplasje, por nuk pranon më mohimin. Një vetëdije që e di se identiteti nuk negociohet.
Sepse në fund, një komb që zgjohet në të gjitha pjesët e tij, bëhet i pandalshëm.
