SULMI NACIONAL – SHQIPËRIA NË UDHËKRYQ DHE NEVOJA PËR NJË SHTET TË RI
Nga Flamur Buçpapaj
Shqipëria ndodhet përballë një krize të thellë të modelit të zhvillimit dhe kjo krizë nuk mund të fshihet më pas shifrave të turizmit, ndërtimeve, importeve apo deklaratave politike. Pas më shumë se tri dekadash tranzicion, vendi vazhdon të ketë një ekonomi të varur, një industri të dobët, një bujqësi të pambështetur, një sistem financiar që nuk i shërben sa duhet prodhimit, një administratë që shpesh mbetet peng i burokracisë dhe një klasë politike që ka dështuar të ndërtojë një vizion kombëtar afatgjatë. Shqipëria ka pasuri të mëdha natyrore, naftë, krom, bakër e minerale të tjera, ujëra, tokë, pyje, bregdet, porte, energji, klimë të favorshme dhe një pozicion strategjik në Adriatik, por këto pasuri nuk janë kthyer në një ekonomi kombëtare prodhuese. Përkundrazi, vendi është bërë gjithnjë e më shumë konsumator i mallrave të prodhuara nga të tjerët. Shqipëria nxjerr naftë, por nuk ka një industri të fuqishme dhe moderne të përpunimit të saj; ka pasur kapacitete të industrisë kimike, por sot fermeri shqiptar është i varur nga importi i plehrave dhe inputeve; ka nxjerrë krom e bakër, por duhet të synojë që pasuritë minerare të mos largohen thjesht si lëndë e parë, por të përpunohen brenda vendit dhe të krijojnë vlerë të shtuar, vende pune dhe eksporte. Nuk mund të quhet zhvillim kombëtar një ekonomi që nxjerr pasuritë e veta dhe më pas blen jashtë produktet e përpunuara. Problemi është edhe më i madh në bujqësi. Shqipëria nuk ka ndërtuar një sistem modern kombëtar vaditjeje, nuk ka rezervuarë të mjaftueshëm dhe të menaxhuar sipas nevojave të zonave bujqësore, shumë kanale janë të amortizuara, ndërsa fermeri mbetet i ekspozuar ndaj thatësirës, mungesës së ujit dhe pasigurisë së tregut. Një vend që pretendon të zhvillojë bujqësinë duhet të ketë një plan kombëtar për ujin: rezervuarë të rinj aty ku janë ekonomikisht dhe teknikisht të justifikueshëm, rehabilitim të rezervuarëve ekzistues, kanale vaditëse moderne, sisteme pikë-pikë dhe menaxhim racional të burimeve ujore. Por duhet edhe një program kombëtar për pemët frutore dhe ullirin, për mollën, dardhën, qershinë, kumbullën, pjeshkën, agrumet, portokallet, mandarinat, limonat dhe kulturat që përshtaten me mikroklimat e ndryshme të Shqipërisë. Toka shqiptare nuk duhet të mbetet djerrë ndërsa tregjet tona mbushen me produkte të importuara. Duhet të krijohen qendra grumbullimi, magazina frigoriferike, qendra paketimi dhe agropërpunimi në qarqe dhe zona prodhuese, në mënyrë që fermeri të mos mbjellë sot dhe të mos dijë nesër ku do ta shesë prodhimin. Shteti mund të krijojë, brenda rregullave të konkurrencës dhe prokurimit publik, mekanizma për blerjen e produkteve vendase për shkollat, spitalet, institucionet publike dhe strukturat e tjera, duke krijuar një treg të qëndrueshëm për prodhuesin shqiptar. Duhet të ndërtohet zinxhiri i plotë: tokë, ujë, prodhim, grumbullim, përpunim, paketim, treg dhe eksport. Kjo është ekonomi reale. Shqipëria duhet të kuptojë gjithashtu se modeli i zhvillimit të mbështetur kryesisht te ndërtimi, pasuritë e paluajtshme, shërbimet dhe qarkullimi i kapitalit nuk mund të zëvendësojë një bazë industriale. Nuk është problemi te kapitalizmi, por te fakti se kemi nevojë për një kapitalizëm prodhues, konkurrues dhe të drejtë. Duhet një ekonomi e përzier moderne, ku sipërmarrja private të jetë motori kryesor, ndërsa shteti të ndërhyjë aty ku interesi publik dhe kombëtar kërkon investime strategjike, rregullim, financim, infrastrukturë dhe garanci ligjore. Shteti nuk duhet të kontrollojë çdo aktivitet ekonomik, por as nuk mund të sillet si spektator. Ai duhet të jetë shtet zhvillimor, rregullator dhe garantues i konkurrencës. Shqipëria ka nevojë për një bankë zhvillimore ose institucione financiare të specializuara për bujqësinë, industrinë dhe eksportet, sepse një fermer nuk mund të ndërtojë një pemëtore moderne, një serë, një fabrikë përpunimi apo një sistem vaditjeje me kredi të shkurtra e të shtrenjta. Sistemi bankar duhet të financojë prodhimin dhe teknologjinë, ndërsa kostot dhe komisionet duhet të jenë transparente dhe të mbikëqyren fuqishëm. Paratë që krijohen në Shqipëri duhet të kenë mundësi të kthehen në investime në Shqipëri. Shqipëria duhet të ndërtojë edhe një politikë të re industriale: nafta duhet të lidhet me përpunimin, mineralet me industrinë përpunuese, bujqësia me agropërpunimin, energjia me industrinë, universitetet me kërkimin shkencor dhe teknologjinë, portet me tregtinë dhe turizmi me prodhimin vendas. Duhet të rikthehet prodhimi i mjeteve të punës, makinerive të lehta, pajisjeve bujqësore, materialeve të ndërtimit, produkteve ushqimore dhe teknologjive të reja. Duhet të zhvillohet ekonomia detare, peshkimi, riparimi i mjeteve lundruese, transporti detar dhe infrastruktura portuale. Shqipëria nuk mund të shfrytëzojë bregdetin vetëm për ndërtime dhe turizëm; duhet ta shndërrojë daljen në det në avantazh tregtar e strategjik. Në të njëjtën kohë, bregdeti duhet mbrojtur nga ujërat e zeza, mbetjet dhe ndotja. Duhet një program kombëtar për impiantet e trajtimit të ujërave të zeza, pastrimin e lumenjve, menaxhimin e mbetjeve dhe mbrojtjen e burimeve ujore. Edhe siguria kombëtare duhet të jetë pjesë e ringritjes. Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe duhet të jetë një aleate serioze, por kjo nuk e përjashton nevojën për kapacitete kombëtare. Vendi duhet të zhvillojë gradualisht industri të ligjshme dhe të kontrolluara të mbrojtjes, prodhim e mirëmbajtje të pajisjeve dhe municioneve të standardizuara, sisteme vëzhgimi, komunikimi, elektronikë dhe teknologji kundër dronëve, duke krijuar një lidhje të re midis industrisë, universiteteve dhe kërkimit shkencor. Duhet të forcohen aftësitë e mbrojtjes ajrore, mbikëqyrjes së hapësirës ajrore, mbrojtjes së infrastrukturës kritike dhe transportit ushtarak, në përputhje me standardet e NATO-s. Një shtet që nuk ndërton asnjë kapacitet teknologjik të vetin mbetet gjithmonë blerës dhe i varur nga të tjerët. Por kriza shqiptare nuk është vetëm ekonomike; është edhe politike dhe institucionale. Kur qytetari nuk sheh alternativë reale, kur pushteti qarkullon brenda të njëjtave struktura politike dhe kur politika merret më shumë me pushtetin sesa me prodhimin, krijohet apatia dhe humbet besimi. Shqipëria ka nevojë për rotacion politik real, konkurrencë të ndershme dhe një alternativë që të mos matet vetëm me emrat e kandidatëve, por me programin dhe rezultatet që premton. Pikërisht në këtë hapësirë synon të hyjë Sulmi Nacional, nisma politike që po mbledh firmat e nevojshme për të ndjekur procedurat ligjore të certifikimit. Qëllimi duhet të jetë ndërtimi i një shteti të ri në kuptimin institucional dhe demokratik: shtet i fortë në ligj, i dobët ndaj korrupsionit, i ashpër ndaj abuzimit me pushtetin, por mbështetës ndaj qytetarit, fermerit, punëtorit, sipërmarrësit dhe investitorit. Një shtet i ri nuk do të thotë shtet autoritar; do të thotë shtet funksional, transparent, profesional dhe i përgjegjshëm. Do të thotë që ligji të jetë më i fortë se lidhjet politike, që pasuria publike të mos përdoret për interesa të ngushta, që tenderët të jenë transparentë, që investitori të ketë siguri juridike dhe që qytetari të mos jetë i detyruar të kërkojë mik për të marrë një shërbim që i takon me ligj. Duhet të ndryshojë edhe modeli i decentralizimit: qytetet dhe bashkitë duhet të kenë ekonomi lokale, zona industriale, tregje bujqësore, qendra grumbullimi dhe plane konkrete punësimi. Shqipëria nuk mund të zhvillohet vetëm nga Tirana. Veriu, jugu, lindja, perëndimi, zonat malore, bregdetare dhe rurale duhet të kenë secila strategjinë e vet ekonomike. Duhet të rikthehet edhe arsimi profesional, sepse një fabrikë nuk ndërtohet vetëm me kapital; kërkon teknikë, mekanikë, elektricistë, agronomë, programues, inxhinierë dhe punëtorë të kualifikuar. Universiteti shqiptar duhet të lidhet me industrinë dhe kërkimi shkencor duhet të financohet për projekte që zgjidhin probleme konkrete të ekonomisë. Shqipëria duhet të krijojë edhe një fond kombëtar për inovacionin dhe teknologjinë, që të rinjtë shqiptarë të mos jenë vetëm përdorues të teknologjisë së huaj, por edhe krijues të saj. Në fund, pyetja është e thjeshtë: çfarë Shqipërie duam? Një Shqipëri që importon shumicën e asaj që konsumon, që ndërton pa fund por prodhon pak, që shet lëndën e parë dhe blen produktin e përpunuar, që humbet të rinjtë dhe pret kapitalin nga jashtë? Apo një Shqipëri që prodhon, përpunon, eksporton, financon fermerin, mbron industrinë kombëtare, zhvillon teknologjinë, ruan pasuritë natyrore, pastron bregdetin, forcon sigurinë dhe u jep qytetarëve mundësinë të jetojnë me dinjitet në vendin e tyre? Shqipëria nuk është e varfër nga natyra. Ajo është e varfër në organizimin dhe shfrytëzimin e potencialeve të veta. Prandaj ringritja nuk mund të jetë vetëm një slogan elektoral. Ajo duhet të jetë projekt kombëtar. Duhet të fillojë me tokën, ujin, industrinë, energjinë, dijen, teknologjinë, sigurinë dhe drejtësinë. Sulmi Nacional duhet ta vendosë këtë projekt përballë qytetarit dhe ta masë veten jo me premtime, por me një program të zbatueshëm, me afate, financim, transparencë dhe përgjegjësi. Shqipëria nuk ka nevojë për një tjetër administratë që menaxhon varfërinë. Ka nevojë për një shtet që krijon pasuri, punë dhe siguri. Nuk ka nevojë vetëm për para që qarkullojnë; ka nevojë për kapital që prodhon. Nuk ka nevojë vetëm për ndërtime; ka nevojë për fabrika. Nuk ka nevojë vetëm për importe; ka nevojë për eksporte. Nuk ka nevojë vetëm për kredi konsumatore; ka nevojë për kredi zhvillimore. Nuk ka nevojë vetëm për fjalë për patriotizmin; ka nevojë për një ekonomi që e bën patriotizmin të prekshëm në jetën e përditshme. Shqipëria duhet të kalojë nga ekonomia e konsumit te ekonomia e prodhimit, nga shteti pasiv te shteti zhvillimor dhe nga politika e interesave të ngushta te politika e interesit kombëtar. Kjo është sfida e vërtetë. Kjo është arsyeja pse nevojitet një alternativë e re. Dhe kjo është beteja që duhet të hapë Sulmi Nacional: për një shtet të ri, një ekonomi prodhuese dhe një Shqipëri që nuk pret më të ardhmen, por e ndërton vetë.
