SHQIPËRIA NË RROTULLIM
Nga konviktet e dhjetorit 1990 te rinia e sotme: një vend që rrezikon të humbasë të ardhmen e vet
Editorial politik nga
Flamur Buçpapaj
Unë jam një ish-student i Dhjetorit të vitit 1990. I përkas asaj gjenerate që u ngrit kundër diktaturës, që kërkoi liri, demokraci, dinjitet dhe një Shqipëri ku njeriu të mos kishte frikë të mendonte ndryshe. Prandaj, kur shoh sot studentët që dalin në protesta, zemra më dhemb. Në fytyrat e tyre shoh veten time, rininë time, shpresat e mia dhe atë Shqipëri që ëndërruam të ndërtonim pas rënies së komunizmit.
Më kujtohet konvikti i Zdrales në Shkodër, ku jetonim në kushte që sot do të duhej të konsideroheshin të papranueshme për çdo shoqëri që pretendon të quhet e qytetëruar. Dhomat ishin të ftohta, dritaret të thyera, ngrohja mungonte dhe në disa dhoma jetonim shumë veta, pa kushtet minimale për të studiuar e për të pushuar. Nuk na lejohej të përdornim lirisht as pajisje ngrohëse. Dimri hynte në dhomat tona, ndërsa ne përpiqeshim të vazhdonim studimet me ato pak mundësi që kishim.
Jeta studentore nuk ishte vetëm varfëri materiale. Ishte edhe një sistem kontrolli politik dhe ideologjik. Kishim pedagogë që, në vend që të na formonin mendërisht dhe profesionalisht, na trajtonin sipas bindjeve politike, interesave të kohës dhe kërkesave të sistemit. Kishte njerëz të lidhur me strukturat e Partisë së Punës dhe të Sigurimit të Shtetit, kishte mbikëqyrje, demagogji dhe presion. Në një shoqëri ku biografia familjare mund të përcaktonte fatin e njeriut, edhe universiteti nuk ishte gjithmonë vendi i lirisë së mendimit që duhej të ishte.
Na mungonin ushqimi, veshmbathja, mundësitë ekonomike dhe siguria për të ardhmen. Por na mbante gjallë një gjë: bindja se Shqipëria mund të ndryshonte. Ne nuk kërkonim luks. Kërkonim të jetonim si njerëz të lirë, të kishim të drejtën e fjalës, të studionim pa frikë dhe të ndërtonim një jetë me dinjitet.
Pikërisht kjo është arsyeja pse protestat e studentëve të sotëm nuk mund të shihen si një problem i zakonshëm politik. Ato janë një kambanë alarmi për të gjithë shoqërinë shqiptare.
Tridhjetë e gjashtë vjet më pas, shumë plagë mbeten të hapura
Kanë kaluar më shumë se tri dekada nga Dhjetori 1990. Shqipëria ka ndryshuar në shumë drejtime. Ka liri politike, zgjedhje pluraliste, institucione të reja, infrastrukturë më të zhvilluar dhe mundësi komunikimi që brezi ynë nuk i kishte. Por pyetja themelore mbetet: a e kemi ndërtuar një shtet që u jep të rinjve mundësinë të jetojnë, të punojnë dhe të krijojnë të ardhmen e tyre në vendin ku kanë lindur?
Në shumë raste, përgjigjja është zhgënjyese.
Studenti i sotëm nuk përballet më me të njëjtin sistem represiv të komunizmit, por përballet me një sërë problemesh të tjera: kosto të larta jetese, bursa që shpesh nuk mjaftojnë për nevojat bazë, vështirësi për të përballuar strehimin, pabarazi në mundësitë arsimore dhe pasiguri për punësimin pas diplomimit.
Një student që vjen nga Tropoja, Kukësi, Dibra, Gjirokastra apo Saranda duhet të ketë mundësi të studiojë pa u bërë barrë e papërballueshme për familjen. Konviktet duhet të jenë të sigurta, të ngrohta, të pajisura me internet dhe ambiente të përshtatshme për studim. Universitetet duhet të kenë laboratorë modernë, biblioteka funksionale dhe lidhje reale me tregun e punës.
Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të ndërtojnë Shqipërinë, kur nuk u krijojmë kushtet minimale për të jetuar në të.
Problemi nuk është vetëm ekonomik. Është edhe shoqëror, arsimor dhe politik. Kur një i ri përfundon studimet dhe nuk gjen punë sipas aftësive të tij, kur sheh se lidhjet politike ose familjare mund të vlejnë më shumë se diploma, kur përballet me paga të ulëta dhe kosto të larta strehimi, atëherë largimi jashtë vendit shndërrohet nga një zgjedhje personale në një strategji mbijetese.
Kështu nis rrotullimi negativ i Shqipërisë: të rinjtë largohen, fuqia punëtore pakësohet, familjet plaken, zonat rurale boshatisen dhe ekonomia humbet pikërisht njerëzit që i duhen për t’u zhvilluar.
Shqipëria e veriut të zbrazët dhe jugu që lufton me varfërinë
Mjafton të shohim shumë zona të veriut për të kuptuar përmasat e problemit. Fshatra që dikur kishin shkolla, dyqane, familje të mëdha dhe jetë ekonomike, sot kanë shtëpi të mbyllura dhe të rinj që jetojnë në emigracion. Tropoja, Kukësi dhe zona të tjera malore kanë potencial të jashtëzakonshëm për turizëm, bujqësi, blegtori, energji dhe zhvillim kulturor. Megjithatë, potenciali nuk shndërrohet vetvetiu në mirëqenie.
Edhe në jug, në shumë zona rurale dhe qytete të vogla, familjet përballen me mungesë investimesh, vende pune të qëndrueshme dhe shërbime publike cilësore. Kjo nuk është një garë mes veriut dhe jugut. Është një dështim i modelit të zhvillimit, kur mundësitë përqendrohen në pak qendra dhe pjesa tjetër e vendit humbet popullsinë, kapitalin njerëzor dhe shpresën.
Shqipëria nuk mund të ndërtohet vetëm mbi Tiranën. Një shtet serioz duhet të ketë politika që u japin mundësi qytetarëve të jetojnë edhe në qytetet e tyre, të krijojnë biznese, të punojnë në profesione të kualifikuara dhe të rrisin fëmijët pa u detyruar të emigrojnë.
Ne kemi nevojë për investime në prodhim, industri, bujqësi, turizëm gjatë gjithë vitit, teknologji dhe infrastrukturë. Kemi nevojë për shkolla profesionale që përgatisin specialistë, universitete që prodhojnë dije dhe një administratë që u shërben qytetarëve pa i detyruar të kërkojnë ndërmjetës politikë.
Pa zhvillim ekonomik jashtë qendrave kryesore, Shqipëria do të vazhdojë të humbasë njerëzit e saj më të aftë.
Një klasë politike që duhet të japë llogari
Përgjegjësia për këtë gjendje bie mbi klasën politike që ka drejtuar vendin gjatë tranzicionit. Për më shumë se tri dekada, partitë kryesore kanë pasur mundësi të provojnë programet e tyre, të ndërtojnë institucione të forta dhe të krijojnë një model zhvillimi që u jep qytetarëve siguri.
Megjithatë, shumë prej premtimeve për mirëqenie, drejtësi dhe barazi mundësish kanë mbetur të parealizuara. Polarizimi politik, lufta për pushtet, klientelizmi dhe mungesa e besimit te institucionet kanë dëmtuar marrëdhënien mes qytetarëve dhe shtetit.
Një pjesë e elitave që dolën nga sistemi i vjetër u përshtatën me rendin e ri, ndërsa më pas u krijuan elita të tjera politike dhe ekonomike. Por qytetari i zakonshëm shpesh vazhdoi të përballej me të njëjtat probleme: pasiguri, padrejtësi, pabarazi dhe mungesë perspektive.
Nuk është e drejtë të thuhet se asgjë nuk ka ndryshuar që nga viti 1990. Ndryshimet janë reale. Por është po aq e gabuar të pretendohet se demokracia është e përfunduar vetëm sepse zhvillohen zgjedhje.
Demokracia nuk matet vetëm me numrin e partive, por me cilësinë e institucioneve, pavarësinë e drejtësisë, lirinë e medias, mundësinë për të konkurruar ndershmërisht dhe aftësinë e qytetarëve për të jetuar me dinjitet.
Një polici demokratike duhet të mbrojë qytetarin, jo të përdoret për interesa partiake. Një administratë publike duhet të punësojë njerëzit sipas aftësive, jo sipas bindjeve. Një universitet duhet të jetë i lirë nga presioni politik. Dhe një gjykatë duhet të japë drejtësi pa pyetur se kush është i fuqishëm e kush është i dobët.
Ky është dallimi mes një shteti që ekziston vetëm në letër dhe një shteti që funksionon për njerëzit.
Rinia nuk duhet të përsërisë vetëm historinë tonë, por të korrigjojë gabimet tona
Studentëve të sotëm u them: ju keni të drejtë të protestoni. Keni të drejtë të kërkoni bursa të mjaftueshme, konvikte dinjitoze, universitete moderne, arsim cilësor dhe mundësi reale punësimi. Keni të drejtë të kërkoni llogari nga qeveria dhe nga çdo institucion që administron paratë e taksapaguesve.
Por protesta duhet të shndërrohet në një program konkret ndryshimi.
Historia na mëson se pakënaqësia popullore mund të tronditë edhe regjime që duken të pathyeshme. Në vende të ndryshme, nga Evropa Lindore te Afrika e Veriut, protestat kanë rrëzuar udhëheqës dhe kanë ndryshuar sisteme. Por historia na mëson edhe diçka tjetër: rrëzimi i një pushteti nuk garanton vetvetiu demokraci, drejtësi dhe mirëqenie. Pa institucione, pa program dhe pa organizim, një fitore politike mund të pasohet nga zhgënjime të reja.
Prandaj, studentët shqiptarë duhet të kërkojnë dialog të vërtetë, jo dialog për fotografi. Duhet të kërkojnë komisione transparente, përfaqësim të pavarur dhe marrëveshje publike për zgjidhjen e problemeve. Ata duhet të jenë të kujdesshëm që kauza e tyre të mos përvetësohet nga partitë që kërkojnë vetëm të fitojnë pikë politike.
Nëse qeveria nuk arrin të gjejë zgjidhje, atëherë duhet të përballet me presionin demokratik të qytetarëve, me parlamentin, me zgjedhjet dhe me të gjitha mjetet kushtetuese. Çdo ndryshim duhet të mbështetet te vullneti i lirë i qytetarëve dhe te rregullat demokratike.
Dialog, përgjegjësi politike dhe zgjedhje të ndershme
Shqipëria ka nevojë për një marrëveshje të re politike dhe shoqërore. Kur kriza e besimit bëhet e thellë, kur institucionet nuk arrijnë të prodhojnë zgjidhje dhe kur qytetarët ndihen të papërfaqësuar, palët politike duhet të ulen në një dialog serioz.
Ky dialog duhet të ketë objektiva të matshme: përmirësimin e sistemit zgjedhor, garantimin e konkurrencës së ndershme, forcimin e pavarësisë së institucioneve, transparencën e financimit politik dhe luftën kundër korrupsionit.
Çdo propozim për qeveri me bazë më të gjerë, për një kabinet kalimtar apo për zgjedhje të parakohshme duhet të diskutohet mbi bazën e krizës konkrete, të Kushtetutës dhe të interesit publik. Zgjedhjet e reja nuk janë zgjidhje automatike për çdo problem, por mund të bëhen të domosdoshme kur ekzistojnë kushtet politike dhe ligjore dhe kur qytetarët duhet të shprehin sërish vullnetin e tyre.
Po kështu, ndryshimi i Kodit Zgjedhor dhe i Kushtetutës nuk mund të bëhet vetëm për t’i shërbyer një partie ose një grupi interesi. Këto ndryshime duhet të synojnë zgjedhje më të ndershme, përfaqësim më të mirë të qytetarëve, ndarje më të qartë të pushteteve dhe kontroll më të fortë demokratik.
Nuk duhet të ketë marrëveshje të fshehta mes partive për ndarjen e pushtetit. Duhet të ketë marrëveshje publike për ndarjen e përgjegjësive, për afate konkrete dhe për mënyrën se si do të maten rezultatet.
Shqipëria nuk ka nevojë për një rotacion që ndërron vetëm emrat e drejtuesve. Ka nevojë për një ndryshim të mënyrës se si qeveriset vendi.
Integrimi evropian nuk mund të jetë një slogan i përjetshëm
Prej vitesh shqiptarëve u thuhet se integrimi në Bashkimin Evropian është objektivi ynë kombëtar. Ky objektiv është i rëndësishëm dhe Shqipëria duhet ta ndjekë me seriozitet. Por procesi nuk mund të përdoret si një justifikim i pafund për të shtyrë zgjidhjen e problemeve të përditshme.
Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk vjen vetëm nga deklaratat politike, konferencat apo fotografitë diplomatike. Ai kërkon rezultate të verifikueshme në sundimin e ligjit, luftën kundër korrupsionit, funksionimin e institucioneve, konkurrencën ekonomike, mbrojtjen e të drejtave të qytetarëve dhe zbatimin e legjislacionit evropian.
Shqipëria ka avancuar në procesin e negociatave të anëtarësimit, por hapja dhe përparimi i kapitujve nuk janë e njëjta gjë me anëtarësimin. Anëtarësimi kërkon përmbushjen e kritereve, mbylljen e negociatave dhe miratimet e nevojshme nga shtetet anëtare.
Askush nuk mund të thotë me përgjegjësi se anëtarësimi nuk do të ndodhë kurrë. Por askush nuk ka të drejtë t’u premtojë qytetarëve se ai është i garantuar në një datë të caktuar, pavarësisht rezultateve.
Pyetja që duhet të shtrojmë është tjetër: çfarë po bëjmë sot që Shqipëria të jetë realisht e denjë për anëtarësim?
A po ndërtojmë një drejtësi që funksionon? A po luftojmë korrupsionin në çdo nivel? A po i mbrojmë pronën dhe investimet? A po krijojmë vende pune me paga të dinjitetshme? A po u japim të rinjve arsye të qëndrojnë në vendin e tyre?
Nëse përgjigjet janë negative, atëherë propaganda evropiane nuk mund ta mbulojë realitetin.
Një program kombëtar për të ndalur zbrazjen e Shqipërisë
Shqipëria ka nevojë për një program kombëtar zhvillimi që të mos ndryshojë sa herë ndryshon qeveria. Arsimi duhet të jetë përparësi e buxhetit dhe jo thjesht temë fushatash. Studentët duhet të kenë bursa të lidhura me nevojat reale, mbështetje për strehimin dhe mundësi praktike për t’u punësuar pas diplomimit.
Duhet të krijohen partneritete mes universiteteve dhe bizneseve, laboratorë modernë, qendra kërkimore dhe programe që u japin të rinjve mundësi të punojnë në Shqipëri. Duhet të mbështeten ndërmarrjet prodhuese, bizneset e vogla dhe të mesme, bujqësia, agropërpunimi, teknologjia dhe turizmi, veçanërisht në zonat që kanë humbur popullsinë.
Politika rajonale duhet të jetë konkrete. Tropoja dhe Kukësi kanë nevojë për rrugë funksionale, shërbime shëndetësore, arsim cilësor, infrastrukturë digjitale dhe mbështetje për bizneset lokale. Fshatrat duhet të kenë mundësi ekonomike, jo vetëm premtime gjatë fushatave.
Po aq e rëndësishme është të ndërtohet një sistem punësimi publik transparent. Të rinjtë duhet të dinë se mund të fitojnë një vend pune me meritë, jo duke kërkuar rekomandimin e një politikani. Duhet të ketë konkurrencë të lirë, mbrojtje të pronës private dhe institucione që i trajtojnë investitorët sipas ligjit.
Kjo është mënyra për të ndalur rrotullimin negativ të vendit: jo me slogane, por me punë, investime, drejtësi dhe institucione që japin llogari.
Shqipëria nuk duhet të kthehet përsëri në pikën e nisjes
Kur shoh studentët e sotëm, nuk shoh vetëm një brez që proteston. Shoh një brez që po kërkon përgjigje për pyetjet që ne shtronim në vitin 1990. Dallimi është se ne luftonim për të dalë nga diktatura, ndërsa ata kërkojnë që demokracia të përmbushë premtimet e saj.
Ne kërkonim liri. Ata kërkojnë që liria të shoqërohet me mundësi reale.
Ne kërkonim të mos kontrolloheshim nga politika. Ata kërkojnë që politika të mos ua përcaktojë të ardhmen.
Ne kërkonim një Shqipëri ku mund të jetonim me dinjitet. Ata kërkojnë që të mos detyrohen të largohen për ta gjetur atë dinjitet jashtë vendit.
Këto kërkesa nuk janë kundër Shqipërisë. Janë kërkesa në emër të Shqipërisë.
Si ish-student i Dhjetorit 1990, e ndiej si detyrim të them se sakrifica e brezit tim nuk mund të matet vetëm me rrëzimin e sistemit të vjetër. Ajo duhet të matet edhe me Shqipërinë që u lamë brezave pas nesh. Dhe nëse të rinjtë tanë vazhdojnë të largohen sepse nuk shohin të ardhme, atëherë kemi ende shumë punë për të bërë.
Politikanët duhet ta kuptojnë se pushteti nuk është pronë private, se shteti nuk është zgjatim i një partie dhe se qytetarët nuk janë vota që numërohen një herë në katër vjet. Studentët duhet të dëgjohen, punëtorët duhet të respektohen, pensionistët duhet të jetojnë me dinjitet dhe familjet duhet të kenë mundësi të ndërtojnë të ardhmen në vendin e tyre.
Shqipëria nuk mund të vazhdojë të rrotullohet në të njëjtin rreth, duke ndërruar qeveri pa ndryshuar mënyrën e qeverisjes, duke shpallur reforma pa rezultate dhe duke premtuar Evropën pa ndërtuar standardet evropiane në jetën e përditshme.
Studentëve u them: mos e humbni shpresën, por mos u mjaftoni as me fjalë. Kërkoni llogari, kërkoni zgjidhje, kërkoni institucione të drejta dhe mos lejoni që askush ta përvetësojë kauzën tuaj.
Qeverisë dhe klasës politike u them: dëgjojeni rininë përpara se zhgënjimi të kthehet në një largim masiv edhe më të madh. Hapni rrugën e dialogut, pranoni përgjegjësitë dhe ndërmerrni reforma që maten me rezultate.
Unë jam Flamur Buçpapaj, një nga ata që përjetuan Dhjetorin e vitit 1990. E di çfarë do të thotë të jetosh pa liri dhe e di çfarë do të thotë të ëndërrosh një Shqipëri tjetër. Nuk dua që brezi i sotëm të kalojë jetën duke luftuar për të njëjtat gjëra, ndërsa vendi humbet njerëzit e tij më të mirë.
Shqipëria duhet të dalë nga rrotullimi negativ. Duhet të ecë përpara, jo të kthehet gjithmonë në pikën e nisjes. Dhe kjo nuk është vetëm përgjegjësi e studentëve. Është përgjegjësi e të gjithë neve.
