SHQIPËRIA NË PRAG TË NJË EPOKE TË RE: PAS 35 VITESH, KOHA PËR TË NDËRTUAR SHTETIN QË MERITOJMË
Flamuri kombetar u rikthye nè Prishtinè
Nga Flamur Buçpapaj
Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, Shqipëria ndodhet përballë një momenti të ri historik. Kanë kaluar më shumë se tri dekada nga ajo kohë kur shqiptarët dolën nga sistemi njëpartiak me shpresën se do të ndërtonin një shtet demokratik, të lirë, të drejtë dhe të fuqishëm. Gjatë këtyre viteve vendi ka ndryshuar, shoqëria është hapur, breza të rinj janë formuar në një realitet tjetër dhe Shqipëria është bërë pjesë e strukturave euroatlantike. Por, krahas këtyre arritjeve, mbetet një pyetje që nuk mund të shmanget: a kemi ndërtuar vërtet shtetin që meritojmë?
Shqipëria e sotme është më e lirë se Shqipëria e vitit 1990, por liria politike nuk mjafton për të krijuar një shtet të fortë. Një shtet i fortë kërkon institucione të besueshme, drejtësi që funksionon, administratë profesionale, ekonomi prodhuese, mbrojtje moderne, diplomaci aktive dhe një vizion kombëtar që nuk ndryshon sa herë ndryshon qeveria. Pas 35 vitesh tranzicion, Shqipëria duhet të kalojë nga politika e mbijetesës tek politika e ndërtimit të fuqisë shtetërore.
Një nga problemet më të mëdha është se politika shqiptare shpesh ka mbetur e përqendruar te lufta për pushtet, ndërsa interesi afatgjatë i shtetit dhe i shoqërisë është lënë në plan të dytë. Demokracia nuk mund të jetë vetëm votë periodike. Demokracia duhet të jetë shtet ligjor, konkurrencë reale, llogaridhënie, institucione të pavarura dhe mundësi për brezat e rinj që të marrin pjesë në drejtimin e vendit. Shqipëria ka nevojë për një kulturë të re politike, ku shteti të jetë mbi partinë, ligji mbi individin dhe interesi publik mbi interesat e ngushta politike.
Por dobësia e shtetit shqiptar nuk është vetëm çështje e politikës së brendshme. Ajo lidhet drejtpërdrejt edhe me peshën që Shqipëria ka në rajon dhe në arenën ndërkombëtare. Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe pjesë e hapësirës euroatlantike, një arritje strategjike që duhet ruajtur dhe zhvilluar më tej. Por anëtarësimi në një aleancë nuk e zëvendëson përgjegjësinë për të ndërtuar kapacitete kombëtare. Një shtet serioz duhet të ketë ekonomi të fortë, ushtri moderne, diplomaci profesionale, siguri energjetike, administratë të aftë dhe institucione që funksionojnë edhe në kohë krize.
Në këtë kuadër duhet parë edhe çështja kombëtare shqiptare. Për shumë vite ajo është trajtuar kryesisht përmes emocioneve, sloganeve dhe deklaratave politike. Por shekulli XXI kërkon një qasje tjetër. Bashkimi kombëtar duhet të fillojë nga bashkimi i kapaciteteve. Shqipëria dhe Kosova duhet të ndërtojnë një partneritet strategjik në ekonomi, energji, arsim, kulturë, infrastrukturë, teknologji dhe diplomaci. Kjo nuk duhet të jetë një politikë kundër fqinjëve dhe as një projekt konflikti. Përkundrazi, një hapësirë shqiptare më e integruar ekonomikisht, kulturorisht dhe institucionalisht mund të jetë faktor stabiliteti në Ballkan.
Flamuri kombëtar shqiptar ka një kuptim të veçantë në historinë tonë. Ai është simbol i identitetit, i kujtesës dhe i sakrificës së brezave. Pas një historie të gjatë ndarjeje dhe represioni, flamuri kombëtar u kthye në Prishtinë si një simbol i fuqishëm i identitetit shqiptar dhe i lidhjes së shqiptarëve me njëri-tjetrin. Por sot duhet të bëjmë pyetjen më të rëndësishme: çfarë duhet të ndërtojmë pas simbolit? Sepse flamuri është i fuqishëm si shenjë e identitetit, por pas flamurit duhet të qëndrojnë shteti, ligji, ekonomia, arsimi, kultura, diplomacia dhe institucionet.
Kjo është arsyeja pse bashkimi kombëtar i shekullit XXI nuk duhet të kuptohet vetëm si një çështje kufijsh. Ai duhet të kuptohet si një proces i gjatë i bashkimit të potencialeve shqiptare. Një treg më i integruar, projekte të përbashkëta energjetike, lidhje infrastrukturore, universitete që bashkëpunojnë, kërkime shkencore të përbashkëta, një hapësirë më e madhe kulturore dhe një diplomaci më e koordinuar do t’i jepnin shqiptarëve një peshë shumë më të madhe në rajon dhe në Evropë.
Kosova është pjesë qendrore e kësaj hapësire. Shqipëria nuk mund ta shohë Kosovën vetëm si një çështje simbolike apo si një kapitull të mbyllur të historisë. Siguria, zhvillimi dhe konsolidimi i Kosovës kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për stabilitetin e rajonit. Tirana dhe Prishtina duhet të kenë komunikim strategjik të përhershëm dhe të ndërtojnë mekanizma të përbashkët bashkëpunimi, duke respektuar sovranitetin, kushtetutat dhe detyrimet ndërkombëtare të secilit shtet.
Në këtë realitet hyn edhe sfida e Hagës. Proceset në Dhomat e Specializuara të Kosovës janë një çështje jashtëzakonisht e ndjeshme për shoqërinë shqiptare dhe kërkojnë një qasje serioze juridike. Nëse shqiptarët duan të mbrojnë të vërtetën e tyre historike, këtë duhet ta bëjnë përmes provave, dokumenteve, ekspertizës dhe ligjit. Nuk mjafton të thuhet se një provë është e manipuluar; duhet të provohet. Nuk mjafton të quhet një dëshmitar i rremë; duhet të dokumentohen kontradiktat dhe të paraqiten në proces. Nuk mjafton të pretendohet se një dokument ka ardhur nga Beogradi; duhet të përcaktohet burimi, origjina, mënyra e marrjes, zinxhiri i ruajtjes dhe autenticiteti i tij.
Këtu Shqipëria dhe Kosova duhet të mendojnë seriozisht për krijimin e një strukture të specializuar historike dhe juridike që të mbledhë, dokumentojë dhe analizojë materialet që lidhen me historinë e Kosovës dhe luftën e viteve 1998–1999. Arkivat duhet të digjitalizohen, dokumentet duhet të katalogohen, dëshmitë duhet të ruhen, materialet duhet të krahasohen dhe çdo pretendim duhet të kontrollohet nga ekspertë. Një institucion i tillë nuk duhet të jetë propagandistik dhe as instrument politik. Ai duhet të jetë shkencor, profesional dhe i pavarur. Vetëm një punë e tillë mund t’i japë peshë dokumentit shqiptar në institucionet ndërkombëtare.
Nëse ka pasur prova të marra në Beograd, nëse ka pasur dëshmi kontradiktore, nëse ka pasur persona që kanë marrë azil apo mbrojtje në vende të ndryshme dhe nëse këto rrethana kanë ndonjë lidhje juridike me proceset, atëherë gjithçka duhet të hetohet dhe dokumentohet. Por pikërisht këtu qëndron dallimi midis një fushate politike dhe një strategjie shtetërore: shteti nuk duhet të bërtasë më fort, por të provojë më mirë. Dokumenti duhet të jetë më i fortë se propaganda, ekspertiza më e fortë se emocioni dhe ligji më i fortë se presioni politik.
Kjo qasje duhet të shtrihet edhe në historinë kombëtare. Për shumë dekada shqiptarët kanë pasur probleme me ruajtjen, sistemimin dhe prezantimin e dokumenteve të tyre historike. Arkivat shqiptare dhe kosovare duhet të bashkëpunojnë më shumë. Universitetet duhet të krijojnë programe kërkimore për historinë moderne shqiptare. Studiuesit duhet të kenë qasje në dokumente. Dokumentet duhet të përkthehen dhe të bëhen të njohura edhe në gjuhët ndërkombëtare. Sepse në botën moderne, një histori që nuk dokumentohet mirë rrezikon të interpretohet nga të tjerët.
Një tjetër element i fuqisë kombëtare është diaspora. Miliona shqiptarë jetojnë në Shtetet e Bashkuara, në Evropë dhe në vende të tjera të botës. Ata nuk duhet të shihen vetëm si njerëz që dërgojnë para në familjet e tyre. Diaspora shqiptare është një potencial ekonomik, intelektual, profesional, kulturor dhe diplomatik. Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara mund të jenë ura të fuqishme me institucionet amerikane; shqiptarët në Evropë mund të kontribuojnë në marrëdhëniet me institucionet evropiane; profesionistët shqiptarë jashtë vendit mund të sjellin dije, kapital dhe teknologji në Shqipëri dhe Kosovë.
Por një komb nuk mund të jetë i fortë pa ekonomi. Siguria e pronës private, respektimi i kontratave, lufta kundër korrupsionit dhe krijimi i një klime të besueshme për investimet duhet të jenë themele të shtetit shqiptar. Shqipëria duhet të prodhojë më shumë, të eksportojë më shumë, të zhvillojë energjinë, industrinë, teknologjinë, bujqësinë moderne dhe infrastrukturën. Një ekonomi që mbështetet vetëm te konsumi dhe shërbimet nuk mund të krijojë fuqinë e nevojshme për një shtet që dëshiron të ketë peshë në rajon.
Arsimi, shkenca dhe kultura duhet të bëhen pjesë e kësaj strategjie. Universitetet shqiptare duhet të lidhen më fort me universitetet e Kosovës dhe me diasporën. Duhet të financohet kërkimi shkencor, duhet të dokumentohet historia, duhet të përkthehet letërsia shqiptare dhe duhet të krijohet një diplomaci kulturore më aktive. Një libër shqiptar i botuar në gjuhë të huaja, një studiues shqiptar në një universitet të rëndësishëm perëndimor apo një film shqiptar në një festival ndërkombëtar mund të krijojë një ndikim që nuk mund ta krijojë një deklaratë politike.
Prandaj Shqipëria ka nevojë për një plan kombëtar afatgjatë. Ky plan duhet të ketë si themel forcimin e shtetit dhe drejtësisë, zhvillimin ekonomik, modernizimin e mbrojtjes dhe sigurisë, forcimin e diplomacisë, partneritetin strategjik me Kosovën, përfshirjen e diasporës dhe mbrojtjen e gjuhës, historisë e kulturës shqiptare.
Pas 35 vitesh nuk duhet të mendojmë vetëm se çfarë kemi arritur. Duhet të mendojmë edhe se çfarë kemi humbur, çfarë kemi lënë pas dore dhe çfarë duhet të ndërtojmë. Brezi i vitit 1990 e hapi derën e lirisë. Brezi i sotëm duhet të ndërtojë institucionet që do ta bëjnë atë liri të qëndrueshme.
Shqipëria nuk ka nevojë për një tjetër tranzicion pa fund. Ka nevojë për një epokë të re shtetndërtimi.
Një shtet ku ligji të jetë mbi politikën. Një shtet ku prona të jetë e sigurt. Një shtet ku investitori të mos ketë frikë nga administrata. Një shtet ku qytetari të ketë besim te drejtësia. Një shtet ku ushtria të jetë moderne. Një shtet ku diplomacia të jetë profesionale. Një shtet ku universitetet të prodhojnë dije. Një shtet ku kultura shqiptare të ketë vend në botë.
Dhe mbi të gjitha, një shtet që e kupton se interesi kombëtar nuk mbrohet vetëm me fjalë, por me institucione.
Flamuri kombëtar është kthyer në Prishtinë. Tani duhet të ndërtojmë fuqinë që duhet të qëndrojë pas tij.
Jo një fuqi për të kërcënuar të tjerët, por një fuqi për të mbrojtur qytetarin, shtetin, historinë dhe dinjitetin kombëtar.
Jo një nacionalizëm konfliktual, por një patriotizëm institucional.
Jo propagandë, por dokument.
Jo hakmarrje, por drejtësi.
Jo izolim, por aleanca.
Jo dobësi, por institucione.
Kjo është sfida e Shqipërisë pas 35 vitesh.
Kjo është koha për të ndërtuar shtetin që meritojmë.
Dhe ky shtet nuk mund të ndërtohet vetëm nga një parti, një qeveri apo një brez. Ai duhet të ndërtohet nga një shoqëri që ka vendosur të dalë përfundimisht nga tranzicioni dhe të hyjë në një epokë të re të shtetndërtimit, zhvillimit dhe dinjitetit kombëtar.
Por kjo epokë e re nuk duhet të mbetet vetëm një deklaratë politike. Ajo duhet të kthehet në një projekt konkret kombëtar, me objektiva të matshme dhe me përgjegjësi të qarta. Shqipëria duhet të ndërtojë një strategji për 20–30 vitet e ardhshme, e cila të mos ndryshojë me ciklet elektorale dhe të mos varet nga vullneti i një partie apo i një individi. Një strategji e tillë duhet të përcaktojë se çfarë Shqipërie duam të kemi në vitin 2040, në vitin 2050 dhe më tej.
Duhet të ndërtojmë një shtet ku administrata publike të mos ndryshojë sa herë ndryshon pushteti. Nëpunësi profesionist duhet të mbrohet nga ndërhyrja politike, ndërsa korrupsioni duhet të goditet përmes institucioneve dhe procedurave të qëndrueshme. Vetëm një administratë profesionale mund të garantojë vazhdimësinë e shtetit.
Duhet të ndërtojmë një drejtësi që qytetari ta besojë. Drejtësia nuk duhet të jetë privilegj i të fortit, i pasurit apo i politikës. Ajo duhet të jetë njësoj për të gjithë. Pa drejtësi nuk ka investime të sigurta, nuk ka ekonomi të qëndrueshme dhe nuk ka demokraci të konsoliduar.
Duhet të mbrojmë pronën private dhe investimin. Shqipëria ka nevojë për kapital vendas dhe të huaj, por kapitali kërkon siguri. Një kontratë duhet të ketë vlerë. Një pronë duhet të ketë siguri juridike. Një sipërmarrës duhet të dijë se shteti nuk do të ndryshojë rregullat në mënyrë arbitrare.
Duhet të ndërtojmë një ekonomi që nuk e humbet rininë. Shqipëria nuk mund të pranojë si fat të përhershëm largimin e të rinjve. Një vend që humbet çdo vit mijëra profesionistë, studentë, mjekë, inxhinierë, specialistë të teknologjisë dhe sipërmarrës humbet një pjesë të fuqisë së tij kombëtare. Për këtë arsye zhvillimi ekonomik duhet të lidhet drejtpërdrejt me krijimin e vendeve të punës me paga të denja dhe me mundësi reale për karrierë.
Duhet të ndërtojmë një Shqipëri energjetike. Energjia është siguri kombëtare. Hidrocentralet, energjia diellore, energjia e erës dhe rrjetet moderne duhet të zhvillohen mbi baza profesionale, duke respektuar mjedisin dhe interesin publik. Shqipëria ka potencial të madh energjetik dhe duhet ta shndërrojë atë në avantazh ekonomik dhe strategjik.
Duhet të ndërtojmë infrastrukturën që bashkon shqiptarët. Rrugët, hekurudhat, portet, aeroportet, rrjetet digjitale dhe korridoret energjetike nuk janë vetëm projekte ekonomike. Ato janë edhe instrumente të integrimit kombëtar dhe rajonal.
Duhet të forcojmë mbrojtjen kombëtare brenda aleancës euroatlantike. Shqipëria duhet të ketë kapacitete moderne, personel të trajnuar, teknologji, mbrojtje kibernetike dhe industri të sigurisë. Një shtet aleat duhet të jetë në gjendje të kontribuojë në sigurinë kolektive dhe të mbrojë territorin dhe qytetarët e tij.
Duhet të ndërtojmë një diplomaci shqiptare që punon çdo ditë, jo vetëm kur ndodh një krizë. Ambasadat shqiptare duhet të jenë qendra të diplomacisë politike, ekonomike, kulturore dhe akademike. Interesi shqiptar duhet të prezantohet me dokumente, argumente dhe profesionalizëm në Washington, Bruksel, Berlin, Londër, Paris dhe në të gjitha kryeqytetet ku merren vendime që ndikojnë rajonin.
Dhe mbi të gjitha duhet të ndërtojmë një marrëdhënie të re me Kosovën. Shqipëria dhe Kosova duhet të mendojnë si dy shtete që kanë interesa të përbashkëta strategjike dhe që mund të ndihmojnë njëra-tjetrën. Bashkëpunimi duhet të jetë institucional, transparent dhe afatgjatë. Duhet të kemi më shumë ekonomi të përbashkët, më shumë arsim të përbashkët, më shumë kulturë të përbashkët dhe më shumë komunikim diplomatik.
Ky është kuptimi modern i bashkimit kombëtar.
Bashkimi nuk fillon vetëm me kufijtë.
Bashkimi fillon me dijen.
Me ekonominë.
Me kulturën.
Me gjuhën.
Me institucionet.
Me fuqinë diplomatike.
Me aftësinë për të mbrojtur qytetarët dhe historinë.
Nëse ndërtojmë këto kapacitete, atëherë flamuri kombëtar nuk do të jetë vetëm kujtim i së kaluarës. Ai do të jetë simbol i një të ardhmeje të përbashkët, demokratike dhe evropiane.
Shqiptarët nuk kanë nevojë të zgjedhin midis identitetit kombëtar dhe integrimit evropian. Mund të jemi shqiptarë të fortë në identitet dhe njëkohësisht evropianë në institucionet, vlerat dhe aleancat tona. Kjo është rruga e shekullit XXI.
Prandaj, pas 35 vitesh, detyra jonë nuk është të kthehemi pas. Detyra jonë është të ndërtojmë përpara.
Të ndërtojmë një shtet më të drejtë.
Një ekonomi më të fortë.
Një diplomaci më të fuqishme.
Një mbrojtje më moderne.
Një arsim më cilësor.
Një kulturë më të pranishme në botë.
Një Shqipëri më të lidhur me Kosovën.
Dhe një komb shqiptar që e mbron identitetin e vet përmes dijes, ligjit, demokracisë dhe institucioneve.
Flamuri kombëtar është kthyer në Prishtinë.
Tani duhet të sigurohemi që pas tij të qëndrojë një shtet i fortë, një shoqëri e lirë, një ekonomi konkurruese dhe një komb me vizion.
Kjo nuk është vetëm detyrë e politikës.
Është detyrë e të gjithëve.
Është detyrë e brezit që solli demokracinë.
Është detyrë e brezit të ri.
Është detyrë e diasporës.
Është detyrë e studiuesve, intelektualëve, sipërmarrësve, ushtarakëve, juristëve, gazetarëve dhe qytetarëve.
Sepse shteti që meritojmë nuk do të na dhurohet.
Duhet ta ndërtojmë.
Dhe koha për ta ndërtuar është tani.
Nga Flamur Bucpapaj
