SHQIPËRIA E RE – KOHA PËR TË SHPËTUAR KOMBIN DHE PËR TË NDËRTUAR NJË SHTET TË RI Nga Flamur Buçpapaj

SHQIPËRIA E RE – KOHA PËR TË SHPËTUAR KOMBIN DHE PËR TË NDËRTUAR NJË SHTET TË RI
Nga Flamur Buçpapaj
Shqipëria ndodhet sot në një moment vendimtar të historisë së saj. Më shumë se tridhjetë e pesë vjet pas rënies së sistemit komunist, vendi vazhdon të përballet me probleme të thella politike, ekonomike, institucionale, sociale dhe demografike. Shqiptarët e vitit 1990 besuan se po fillonte epoka e lirisë, e demokracisë dhe e shtetit të së drejtës, por me kalimin e viteve një pjesë e madhe e shoqërisë krijoi bindjen se tranzicioni nuk u përmbyll kurrë dhe se shumë nga mekanizmat e vjetër të kontrollit thjesht ndryshuan formë dhe u përshtatën me realitetin e ri. Në vend që të ndërtohej një republikë e bazuar mbi meritën, konkurrencën e lirë dhe ndarjen e pushteteve, u krijua një sistem ku, sipas perceptimit të shumë qytetarëve, rrjete të vjetra ndikimi vazhduan të ushtrojnë kontroll mbi administratën, ekonominë, median, politikën dhe vendimmarrjen publike.
Shqipëria humbi kohën e saj më të çmuar. Në vend që të shfrytëzonte energjinë e jashtëzakonshme të rinisë së viteve ’90, vendi u përfshi nga konflikte të vazhdueshme politike, përplasje të panevojshme dhe mungesë vizioni afatgjatë. Në vend që të ndërtonte industri të reja, u shkatërruan shumë fabrika, uzina, reparte ushtarake dhe ndërmarrje prodhuese. Pasuri të tëra kombëtare u shitën për skrap dhe u humbën mijëra vende pune. Shqipëria, e cila mund të ishte bërë një qendër prodhimi dhe eksporti në Ballkan, u shndërrua gradualisht në një ekonomi të varur nga importet dhe nga aktivitetet me vlerë të ulët të shtuar.
Pasoja më e rëndë e këtij modeli zhvillimi ishte emigracioni masiv. Qindra mijëra shqiptarë u detyruan të largohen nga vendi në kërkim të një jete më të mirë. Familje të tëra u ndanë. Fshatra të tëra u boshatisën. Shumë qytete humbën energjinë e tyre rinore. Sot Shqipëria po përballet me një krizë të rëndë demografike. Lindjet po bien, mosha mesatare po rritet dhe fuqia punëtore po pakësohet çdo vit. Ky është një alarm kombëtar, sepse asnjë shtet nuk mund të ndërtojë të ardhmen e tij pa njerëzit e vet.
Një nga plagët më të mëdha të tranzicionit ka qenë trajtimi i ish-studentëve të Dhjetorit dhe i të përndjekurve politikë. Shumë prej tyre nuk arritën të integrohen në administratën shtetërore, nuk përfituan mundësi të barabarta, nuk iu kthyen pronat dhe në shumë raste u detyruan të ndërtonin jetën e tyre larg Shqipërisë. Vendi humbi kështu një pjesë të kapitalit të tij intelektual dhe moral. Shqipëria nuk mund të ndërtojë një shtet modern duke lënë mënjanë ata që kontribuuan për demokracinë.
Një shembull që, sipas meje, tregon qartë problemet e tranzicionit shqiptar është edhe rasti i shoqërisë TPLANI shpk në Valbonë. Përvoja ime personale më ka bindur se në Shqipëri ekzistojnë ende mekanizma që pengojnë iniciativën private dhe zhvillimin ekonomik, veçanërisht kur investitorët nuk i përkasin rrjeteve tradicionale të pushtetit dhe interesave të krijuara ndër vite. Shoqëria TPLANI shpk ka ndërmarrë një projekt për ndërtimin e një hidrocentrali të vogël mbi një vepër ekzistuese në Valbonë, me synimin për të prodhuar energji të pastër dhe për të krijuar vlerë ekonomike për zonën. Megjithatë, sipas qëndrimit tonë, ky investim është përballur me kundërshtime të organizuara, presion publik dhe sulme të vazhdueshme mediatike, të cilat kanë krijuar një klimë armiqësore ndaj sipërmarrjes private.
Në shumë raste është krijuar përshtypja se çdo investim duhet të ndalet, ndërsa në të njëjtën kohë, për vite me radhë, janë toleruar ndërtime të shumta pa leje në zona turistike. Ky standard i dyfishtë krijon një ndjenjë padrejtësie dhe dëmton besimin e investitorëve tek shteti. Asnjë vend nuk mund të zhvillohet nëse investitorët trajtohen si kundërshtarë. Zhvillimi ekonomik dhe mbrojtja e mjedisit nuk duhet të vendosen përballë njëri-tjetrit si dy objektiva të papajtueshëm, por duhet të ecin paralelisht. Shqipëria ka nevojë për energji të pastër, për investime të përgjegjshme dhe për respektimin e ligjit nga të gjithë.
Unë, si ish-student i Dhjetorit dhe si pjesë e brezit që besoi te demokracia, e konsideroj të papranueshme që investime të ligjshme të përballen me pengesa të vazhdueshme, ndërkohë që vendi po përjeton shpopullim, varfëri dhe mungesë të vendeve të punës. Shqipëria nuk mund të vazhdojë të largojë njerëzit që duan të ndërtojnë, të prodhojnë dhe të krijojnë punësim. Valbona duhet të jetë një model zhvillimi të qëndrueshëm, ku turizmi, mbrojtja e natyrës dhe investimet energjetike të bashkëjetojnë në mënyrë të balancuar. Çdo aktivitet ekonomik duhet t’i nënshtrohet ligjit dhe standardeve mjedisore, por po aq e rëndësishme është që investitorët të mos përballen me fushata denigruese apo me pengesa që dëmtojnë zhvillimin.
Shqipëria ka nevojë për një kontratë të re kombëtare. Ka ardhur koha që shqiptarët e arsimuar në Perëndim, profesionistët, sipërmarrësit e suksesshëm dhe diaspora shqiptare të marrin pjesë aktive në ndërtimin e institucioneve moderne. Diaspora nuk duhet të trajtohet vetëm si burim remitancash, por si një partner strategjik i zhvillimit kombëtar. Shqiptarët që kanë fituar përvojë në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës duhet të jenë pjesë e reformimit të administratës, ekonomisë, arsimit dhe sistemit të drejtësisë.
Shqipëria duhet të ndërtojë një republikë të re pluraliste, të bazuar mbi meritokracinë, transparencën dhe përgjegjësinë. Duhet të hartohet një Kushtetutë moderne që kufizon mandatin e çdo funksionari publik në jo më shumë se dy mandate. Askush nuk duhet ta konsiderojë pushtetin si pronë personale. Rotacioni demokratik është një nga garancitë më të rëndësishme kundër abuzimit me pushtetin.
Drejtësia duhet të jetë e pavarur dhe e pakorruptueshme. Çdo zyrtar publik duhet të japë llogari para ligjit. Duhet të ketë transparencë të plotë për pasuritë e funksionarëve publikë dhe konfiskim të pasurive që nuk justifikohen me burime të ligjshme. Lufta kundër korrupsionit nuk mund të jetë selektive dhe as instrument politik. Ajo duhet të jetë një politikë kombëtare afatgjatë.
Ekonomia shqiptare duhet të kalojë nga modeli i konsumit tek modeli i prodhimit. Shqipëria nuk mund të mbështetet pafundësisht tek importet. Duhet të krijohen zona industriale moderne, të ringrihet industria përpunuese dhe të nxitet prodhimi vendas. Objektivi strategjik duhet të jetë që vendi të prodhojë më shumë sesa konsumon dhe të eksportojë më shumë sesa importon.
Bujqësia duhet të trajtohet si një çështje e sigurisë kombëtare. Duhet të ndërtohen rezervuarë të rinj, të rehabilitohen sistemet vaditëse dhe të pastrohen kanalet e ujitjes. Duhet të krijohen kooperativa moderne vullnetare ku fermerët bashkëpunojnë për prodhimin, grumbullimin, përpunimin dhe tregtimin e produkteve. Shteti duhet të garantojë tregje të sigurta dhe mbështetje financiare për fermerët.
Shqipëria duhet të investojë në energjinë diellore, energjinë e erës dhe hidrocentralet, duke synuar të bëhet eksportuese e energjisë. Duhet të ndërtohen fabrika moderne për riciklimin e mbetjeve, të pastrohen lumenjtë dhe të mbrohet mjedisi. Forcat e Armatosura duhet të modernizohen dhe industria mbrojtëse duhet të zhvillohet. Arsimi duhet të lidhet me tregun e punës, ndërsa administrata publike duhet të çlirohet nga ndikimi politik dhe të funksionojë mbi bazën e meritës.
Shqipëria e së ardhmes nuk duhet të ndërtohet mbi urrejtjen apo hakmarrjen politike, por mbi pajtimin kombëtar, drejtësinë, zhvillimin dhe bashkëpunimin. Ky nuk është një projekt kundër askujt. Ky është një projekt për Shqipërinë, për ndalimin e emigracionit, për rikthimin e shpresës dhe për ndërtimin e një shteti të fortë e modern. Shqipëria e re nuk është një ëndërr, por një detyrim historik ndaj brezave që do të vijnë.