SHISH DHE KRIZA E BESIMIT TË SHTETIT SHQIPTAR
Nga trashëgimia e Sigurimit te dobësia e kundërzbulimit dhe sfida e shërbimeve të huaja
Nga Flamur Buçpapaj
Shërbimi Informativ i Shtetit nuk është një institucion i zakonshëm. Ai është një nga strukturat themelore të sigurisë së Republikës dhe përgjegjësia e tij lidhet drejtpërdrejt me mbrojtjen e pavarësisë, integritetit territorial, rendit kushtetues dhe interesave strategjike të Shqipërisë. Për këtë arsye, kriza e besimit ndaj këtij institucioni nuk mund të trajtohet si një konflikt i zakonshëm politik. Ajo kërkon një analizë të historisë së tij, mënyrës së përzgjedhjes së drejtuesve, verifikimit të figurës, aftësisë së kundërzbulimit dhe marrëdhënies së tij me pushtetin politik.
Në vitin 1991 u krijua SHIK-u me Ligjin nr. 7495, pas reformimit të organeve të Sigurimit të Shtetit. Vetë SHISH pranon në historikun zyrtar se kalimi nga struktura e vjetër drejt një shërbimi të ri duhej t’i përshtatej shtetit ligjor dhe se shërbimi i ri u konceptua si institucion i depolitizuar. Në vitin 1999, me vendimin nr. 61 të Gjykatës Kushtetuese, emërtimi u ndryshua nga SHIK në SHISH.
Por ndryshimi i emrit nuk është i barabartë me ndryshimin e kulturës institucionale. Pyetja e rëndësishme për Shqipërinë mbetet nëse shkëputja nga aparati i vjetër i Sigurimit u krye në mënyrë të plotë, nëse njerëzit me të kaluar problematike u verifikuan realisht dhe nëse shërbimi i ri u ndërtua mbi një kulturë profesionale të lidhur me Kushtetutën dhe jo me strukturat politike të radhës.
Kjo pyetje është edhe më e rëndësishme sepse Shqipëria nuk kishte të drejtë të ndërtonte një shërbim demokratik duke mbartur pa kontroll një pjesë të mentalitetit, rrjeteve ose lidhjeve të aparatit të vjetër. Një shërbim inteligjence mund të ketë nevojë për eksperiencën profesionale të disa njerëzve, por eksperienca e vjetër nuk mund të përdoret si justifikim për të anashkaluar integritetin, kontrollin dhe besnikërinë kushtetuese.
Pikërisht këtu lind problemi më i madh: a u verifikuan realisht njerëzit që u vendosën në majë të strukturave të inteligjencës shqiptare dhe a u kontrolluan ata jo vetëm për aftësitë profesionale, por edhe për lidhjet e mundshme me ish-Sigurimin, me struktura politike ose me shërbime të huaja?
Sot Shqipëria ka një kuadër ligjor të posaçëm për verifikimin e figurës. AIDSSH shpjegon se ligji nr. 45/2015, i ndryshuar, parashikon verifikimin e kandidatëve dhe kontrollin e ekzistencës së të dhënave që lidhen me anëtarësimin, bashkëpunimin ose favorizimin nga ish-Sigurimi i Shtetit, si dhe me të dhëna për spiunazh apo terrorizëm. Qëllimi i këtij procesi është pikërisht garantimi i integritetit të kandidatëve përpara emërimit ose ngritjes në detyrë.
Prandaj pretendimet e ngritura ndër vite për njerëz të dyshuar për lidhje me ish-Sigurimin, spiunazh apo agjenci të huaja nuk duhet as të fshihen dhe as të shpallen si të vërteta pa dokumente. Duhet të verifikohen. Ky është ndryshimi midis një shteti serioz dhe një shteti ku shërbimet e sigurisë përdoren si armë politike.
Për një institucion si SHISH, verifikimi i figurës së drejtuesit është edhe më i rëndësishëm. Nëse një person që drejton shërbimin kombëtar ka pasur lidhje të fshehta me një strukturë të huaj, kjo nuk është çështje biografie personale. Është çështje e drejtpërdrejtë e sigurisë kombëtare. Nëse një akuzë e tillë është e pavërtetë, ajo duhet të rrëzohet me procedurën e verifikimit. Nëse dokumentet provojnë të kundërtën, çështja duhet të kalojë në mekanizmat përkatës institucionalë dhe juridikë.
Problemi i dytë është politizimi. Ligji dhe vetë SHISH përcaktojnë se informacioni i prodhuar nga drejtori duhet të jetë objektiv dhe i pavarur nga konsideratat politike. Drejtori raporton te Presidenti dhe Kryeministri dhe të paktën një herë në vit te Kuvendi përmes komisionit parlamentar përgjegjës, duke ruajtur informacionin e klasifikuar.
Kjo do të thotë se drejtori i SHISH nuk duhet të jetë njeri i një partie, i një qeverie apo i një individi. Ai duhet të jetë profesionist i inteligjencës dhe garant i një analize që i tregon shtetit atë që është, jo atë që pushteti dëshiron të dëgjojë.
Nëse informacioni i inteligjencës filtrohet sipas interesave politike, atëherë humbet funksioni i tij strategjik. Një shërbim që nuk i thotë qeverisë të vërtetën kur ajo është e pakëndshme nuk e mbron qeverinë dhe aq më pak mbron shtetin.
Problemi i tretë është kundërzbulimi. Shqipëria ndodhet në një mjedis sigurie ku përballen interesa të ndryshme rajonale dhe ndërkombëtare. Për një vend anëtar të NATO-s, shërbimi informativ duhet të jetë në gjendje të identifikojë aktivitetin e shërbimeve të huaja, rekrutimin e burimeve, operacionet e ndikimit, komprometimin e informacionit, kërcënimet kibernetike dhe format e reja të luftës hibride.
Nuk mjafton të deklarohet se ekziston rreziku rus, serb apo i çdo shërbimi tjetër të huaj. Pyetja profesionale është nëse Shqipëria ka kapacitet ta zbulojë këtë aktivitet, ta dokumentojë dhe ta neutralizojë. Nëse një agjenci e huaj arrin të depërtojë në institucionet shqiptare pa u identifikuar, përgjegjësia nuk mund t’i atribuohet vetëm agjencisë së huaj. Duhet analizuar edhe kapaciteti i kundërzbulimit shqiptar.
Kjo është prova e vërtetë e një shërbimi informativ.
Jo sa raporte prodhon.
Jo sa njerëz ka.
Jo sa deklarata bëhen për sigurinë.
Por sa kërcënime zbulon përpara se ato të dëmtojnë Republikën.
Edhe historia e drejtuesve të SHISH kërkon një analizë institucionale. Faqja zyrtare e SHISH rendit drejtuesit ndër vite, nga Irakli Koçollari dhe Bashkim Gazidede deri te drejtuesit e mëvonshëm dhe drejtuesja aktuale, Vlora Hyseni.
Vetë ekzistenca e kësaj liste nuk provon as integritetin dhe as mungesën e integritetit të ndonjërit prej tyre. Por ajo duhet të shërbejë si pikënisje për një pyetje të domosdoshme shtetërore: a është dokumentuar dhe verifikuar për çdo drejtues historik i SHIK/SHISH integriteti, e kaluara institucionale, lidhjet e mundshme dhe përputhshmëria me kriteret e sigurisë?
Nëse përgjigjja është po, atëherë institucionet kompetente duhet ta kenë dokumentacionin. Nëse ka raste të papërfunduara, ato duhet të verifikohen. Nëse ekzistojnë dokumente që ngrejnë dyshime konkrete, ato duhet të shqyrtohen nga autoritetet që kanë kompetencë ligjore.
AIDSSH ka tashmë mekanizma për këtë lloj verifikimi dhe ka përcaktuar procedura për shqyrtimin e dokumenteve të ish-Sigurimit dhe verifikimin e rrethanave e fakteve që lidhen me to.
Kjo është arsyeja pse nuk mund të pranohet as heshtja dhe as gjyqi mediatik.
Nëse një ish-drejtues është akuzuar publikisht për bashkëpunim me Sigurimin, dokumentet duhet të kontrollohen.
Nëse është akuzuar për lidhje me një shërbim të huaj, duhet të kontrollohen të dhënat përkatëse të sigurisë.
Nëse ka dyshime për nxjerrje informacioni sekret, duhet të hetohet.
Nëse ka dyshime për përdorim politik të shërbimit, duhet të kontrollohet zinxhiri i vendimmarrjes.
Dhe nëse pas hetimit nuk ka prova, kjo duhet të bëhet po aq publike sa edhe akuza.
Kjo është mënyra se si pastrohet një institucion: me prova, jo me etiketime.
Në këtë kontekst, një reformë serioze e SHISH duhet të nisë nga drejtuesit dhe të zbresë në të gjithë strukturën. Duhet kontroll i integritetit, kontroll i lidhjeve të huaja, kontroll i konfliktit të interesit, kontroll i sigurisë së informacionit dhe vlerësim i aftësisë reale të kundërzbulimit. Duhet gjithashtu kontroll parlamentar, por pa kthyer informacionin e klasifikuar në material politik.
Kushtetuta duhet të jetë kufiri i fundit dhe i pakalueshëm.
SHISH është krijuar për të mbrojtur rendin kushtetues, por vetë SHISH duhet të veprojë brenda Kushtetutës. Institucioni që mbron shtetin nuk mund të jetë mbi ligjin. Pikërisht për këtë arsye ekzistojnë kontrolli parlamentar, mekanizmat e brendshëm të inspektimit dhe përgjegjësia juridike. Kuadri zyrtar i SHISH parashikon edhe një Inspektor të Përgjithshëm përgjegjës për inspektimet në veprimtarinë e institucionit.
Këtu duhet të vendoset edhe përgjegjësia juridike. Një dështim profesional nuk është automatikisht vepër penale. Një emërim i gabuar nuk është automatikisht spiunazh. Një akuzë politike nuk është provë. Por nëse një hetim zbulon shkelje konkrete të ligjit, nxjerrje të informacionit të klasifikuar, shpërdorim detyre, korrupsion ose bashkëpunim të paligjshëm me struktura të huaja, atëherë përgjegjësia duhet të përcaktohet nga organet kompetente të drejtësisë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një institucion ku informacioni i klasifikuar mund të ndikojë drejtpërdrejt në sigurinë e vendit.
Drejtuesja aktuale, Vlora Hyseni, është emëruar në krye të SHISH me dekretin presidencial nr. 51, datë 3 prill 2023. Sipas biografisë zyrtare të SHISH, ajo ka një formim juridik dhe në marrëdhënie ndërkombëtare dhe ka punuar në fushën e inteligjencës dhe sigurisë në Kosovë përpara emërimit në Shqipëri. Për çdo pretendim konkret ndaj saj ose ndaj cilitdo drejtues tjetër duhet përdorur e njëjta procedurë: dokumenti, verifikimi dhe, kur ka bazë ligjore, hetimi.
Nuk është serioze të parashikohet se një drejtues i SHISH do të japë dorëheqjen apo do të kërkojë azil pa ekzistuar një fakt konkret për një vendim të tillë. Azili është procedurë juridike e veçantë dhe nuk mund të përdoret si përfundim politik ose si parashikim mediatik.
Por është serioze të kërkohet që institucioni të japë llogari për mënyrën se si verifikon njerëzit që vendos në krye të strukturës më të ndjeshme të shtetit.
Shqipëria ka nevojë për një shërbim informativ që të mos ketë borxh ndaj askujt. Jo ndaj ish-Sigurimit. Jo ndaj partive. Jo ndaj qeverive. Jo ndaj shërbimeve të huaja. Jo ndaj individëve.
Një shërbim i tillë duhet të jetë profesional, i depolitizuar, i kontrollueshëm nga institucionet kushtetuese dhe i aftë të mbrojë Shqipërinë nga çdo kërcënim, pavarësisht nga origjina e tij.
Në fund, çështja nuk është nëse SHISH duhet të jetë i fortë. Kjo është e padiskutueshme.
Çështja është çfarë lloj force duhet të jetë SHISH.
Forcë kundër spiunazhit të huaj, por jo kundër qytetarit.
Forcë kundër korrupsionit dhe infiltrimit, por jo instrument i pushtetit.
Forcë për mbrojtjen e Kushtetutës, por vetë i nënshtruar Kushtetutës.
Dhe mbi të gjitha, një institucion ku në krye nuk vendoset askush pa kaluar më parë filtrin e integritetit, profesionalizmit dhe besnikërisë ndaj Republikës.
Kjo është çështja që Shqipëria duhet ta hapë pa frikë dhe pa propagandë: a është ndërtuar SHISH-i gjatë këtyre dekadave mbi standardin e një shërbimi modern euroatlantik, apo ende mbart probleme të pazgjidhura të tranzicionit, të politizimit dhe të verifikimit të figurës?
Përgjigjja nuk duhet të vijë nga propaganda.
Duhet të vijë nga dokumentet.
Nga Flamur Buçpapaj.
