REFORMË URGJENTE DHE TOTALE E SHISH
Shqipëria ka nevojë për një shërbim inteligjence modern, profesional, teknologjik dhe të pakompromis me sigurinë kombëtare
Nga Flamur Buçpapaj ekspert ushtarak
Në një kohë kur siguria kombëtare nuk kërcënohet më vetëm nga format klasike të spiunazhit, por edhe nga lufta kibernetike, ndërhyrjet e huaja, lufta hibride, sulmet ndaj infrastrukturës kritike, dezinformimi, krimi i organizuar ndërkombëtar dhe përdorimi i teknologjive të reja, Shqipëria nuk mund të vazhdojë të mbështetet vetëm në strukturat dhe konceptet e së kaluarës.
Shërbimi Informativ i Shtetit duhet të hyjë në një fazë të re. Shqipërisë i nevojitet një reformë e thellë, urgjente dhe gjithëpërfshirëse e SHISH-it, një reformë që nuk duhet të bëhet për interesa politike, për rotacion administrativ apo për zëvendësimin e një grupi njerëzish me një tjetër, por për të ndërtuar një institucion modern të inteligjencës kombëtare, të aftë të përballojë realitetin e shekullit XXI.
Një shërbim inteligjence është një prej institucioneve më të rëndësishme të një shteti. Ai nuk mund të funksionojë mbi bazën e militantizmit politik, miqësive personale, nepotizmit apo interesave të ditës. Besnikëria e tij e vetme duhet të jetë ndaj Kushtetutës, Republikës, ligjit dhe interesit kombëtar.
Pikërisht për këtë arsye, reforma duhet të fillojë nga maja.
Drejtori i SHISH duhet të zgjidhet përmes një konkursi kombëtar dhe një procesi të rreptë verifikimi
Një nga ndryshimet më të rëndësishme që duhet të sjellë reforma është mënyra se si identifikohet kandidati për Drejtor të SHISH-it. Për një institucion kaq të rëndësishëm nuk duhet të mjaftojë më vetëm përzgjedhja politike ose administrative e një emri.
Duhet të ndërtohet një procedurë konkurruese, transparente në aspektin e kritereve dhe konfidenciale në aspektin e informacionit të sigurisë, ku të mund të aplikojnë disa kandidatë që plotësojnë kushtet e përcaktuara me ligj.
Kjo nuk do të thotë të ekspozohen publikisht të dhënat e ndjeshme të kandidatëve. Përkundrazi, procesi duhet të ndajë qartë pjesën publike të konkurrimit nga pjesa konfidenciale e verifikimit të sigurisë.
Kandidati për Drejtor të SHISH duhet të plotësojë standarde të larta profesionale dhe morale. Duhet të jetë shtetas shqiptar, me integritet të padiskutueshëm dhe me përvojë të konsiderueshme në fusha të lidhura me sigurinë kombëtare, inteligjencën, diplomacinë, mbrojtjen, drejtësinë, marrëdhëniet ndërkombëtare, teknologjinë ose administrimin e institucioneve të rëndësishme shtetërore.
Kandidati duhet të ketë arsim të lartë dhe, për një funksion të kësaj rëndësie, duhet të kërkohet një nivel i lartë formimi profesional. Përparësi duhet të kenë kandidatët me eksperiencë drejtuese, njohje të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe aftësi të dëshmuara analitike.
Njohja e gjuhëve të huaja duhet të jetë një kriter i rëndësishëm, veçanërisht për gjuhët që lidhen me marrëdhëniet strategjike dhe sigurinë kombëtare të Shqipërisë.
Kandidati duhet t’i nënshtrohet një kontrolli të thelluar të sigurisë, sipas legjislacionit shqiptar për informacionin e klasifikuar. Duhet të verifikohet integriteti i tij, historiku profesional, konfliktet e mundshme të interesit, pasuria dhe burimet e saj sipas procedurave ligjore, lidhjet që mund të përbëjnë rrezik sigurie dhe respektimi i detyrimeve të konfidencialitetit.
Duhet të ketë gjithashtu një vlerësim të aftësive të kandidatit për të drejtuar një institucion inteligjence moderne: njohjen e kërcënimeve hibride, kundërzbulimit, sigurisë kibernetike, teknologjisë, inteligjencës artificiale, analizës strategjike dhe bashkëpunimit ndërkombëtar.
Konkursi nuk duhet të jetë një formalitet për të legjitimuar një emër të vendosur paraprakisht. Duhet të ketë disa kandidatë realë, të verifikuar dhe të kualifikuar, të cilët krahasohen mbi bazën e kritereve profesionale.
Pas fazës së konkurrimit dhe verifikimeve kombëtare, Shqipëria duhet të përdorë edhe mekanizmat e bashkëpunimit me partnerët strategjikë, përfshirë NATO-n dhe shërbimet homologe të vendeve aleate, aty ku kjo lejohet nga ligji dhe marrëveshjet ndërkombëtare. Qëllimi duhet të jetë verifikimi dhe forcimi i standardeve të sigurisë, jo transferimi i kompetencës shqiptare te institucione të huaja.
Vendimin përfundimtar duhet ta marrë autoriteti kompetent sipas Kushtetutës dhe ligjit shqiptar.
Pra, parimi duhet të jetë i qartë: konkurs profesional, filtër i fortë sigurie, verifikim institucional, konsultim me partnerët sipas ligjit dhe në fund vendimmarrje shqiptare.
Një person që drejton SHISH-in duhet të jetë i aftë të mbajë mbi vete informacionin më të ndjeshëm të Republikës dhe të marrë vendime në interes të shtetit, pavarësisht se kush është në pushtet.
Duhet krijuar një brez i ri i inteligjencës shqiptare
Një prej gabimeve më të mëdha do të ishte të mendohej se reforma mund të realizohet vetëm duke ndryshuar drejtuesit.
Jo.
Reforma e vërtetë fillon me njerëzit.
Shërbimi duhet të hapë një program të fuqishëm rekrutimi të brezit të ri. Shqipëria ka të rinj të shkolluar në universitetet më të mira shqiptare, amerikane dhe europiane, me dije në informatikë, inteligjencë artificiale, siguri kibernetike, matematikë, statistikë, ekonomi, financë, drejtësi, diplomaci, gjuhë të huaja dhe marrëdhënie ndërkombëtare.
Këta njerëz duhet të afrohen në shërbim përmes konkurseve të hapura dhe profesionale, me kritere të qarta dhe verifikim të rreptë të sigurisë.
SHISH-i i së ardhmes nuk mund të jetë një institucion ku dominon vetëm profili tradicional i oficerit të informacionit. Ai duhet të ketë brenda vetes juristë, ekonomistë, analistë, gjuhëtarë, inxhinierë, programues, ekspertë të inteligjencës artificiale dhe specialistë të sigurisë kibernetike.
Nëse kundërshtari përdor teknologjinë, shteti duhet të ketë specialistët që e kuptojnë atë.
Nëse kërcënimi vjen përmes internetit, duhet të kemi ekspertët që mund ta analizojnë.
Nëse informacioni vjen në gjuhë të huaja, duhet të kemi njerëzit që mund ta kuptojnë atë drejtpërdrejt dhe me saktësi.
Kjo është arsyeja pse rekrutimi i brezit të ri nuk mund të jetë një proces i zakonshëm administrativ. Ai duhet të jetë një investim strategjik në sigurinë e Shqipërisë.
Shkolla Kombëtare e Inteligjencës duhet të jetë një prioritet
Një reformë serioze nuk mund të ndërtohet pa një sistem serioz trajnimi.
Shqipërisë i duhet një Shkollë Kombëtare e Inteligjencës, ose një strukturë moderne kombëtare trajnimi brenda kuadrit ligjor të shërbimit, ku agjentët dhe analistët e rinj të marrin përgatitje të specializuar.
Aty duhet të mësohen inteligjenca strategjike, kundërzbulimi, analiza informative, gjuhët e huaja, teknologjia, siguria kibernetike, inteligjenca artificiale, analiza e të dhënave, ekonomia, financat, e drejta kombëtare dhe ndërkombëtare, mbrojtja e informacionit të klasifikuar dhe etika profesionale.
Kjo shkollë duhet të bashkëpunojë me akademitë dhe institucionet homologe të vendeve aleate, gjithmonë brenda marrëveshjeve dhe rregullave të sigurisë.
Një agjent i ri shqiptar duhet të jetë i aftë të punojë në një mjedis ndërkombëtar dhe të kuptojë kërcënimet moderne, jo vetëm të njohë metodat tradicionale të mbledhjes së informacionit.
SHISH duhet të hyjë në epokën e inteligjencës artificiale
Bota ka ndryshuar dhe inteligjenca artificiale po ndryshon mënyrën se si shtetet analizojnë informacionin.
Një shërbim modern nuk mund të mbetet jashtë këtij transformimi.
Duhet të ndërtohen kapacitete profesionale në analizën e të dhënave, inteligjencën artificiale, sigurinë kibernetike, mbrojtjen e sistemeve informatike dhe identifikimin e kërcënimeve digjitale.
Por teknologjia nuk duhet të zëvendësojë njeriun.
Vendimi strategjik duhet të mbetet përgjegjësi njerëzore dhe institucionale, ndërsa teknologjia duhet të përdoret për të ndihmuar në analizimin e sasive të mëdha të informacionit dhe në identifikimin më të shpejtë të rreziqeve.
Ky është një ndryshim që kërkon investime serioze dhe njerëz shumë të kualifikuar.
Riorganizimi territorial është i domosdoshëm
Një tjetër element i reformës duhet të jetë rishikimi i strukturës territoriale.
Një shërbim inteligjence nuk mund të jetë vetëm një institucion i përqendruar në kryeqytet. Ai duhet të ketë aftësi të mjaftueshme për të kuptuar zhvillimet në të gjithë territorin.
Kjo nuk nënkupton kthimin te modele të vjetra apo krijimin e strukturave që ndërhyjnë në jetën e qytetarëve. Përkundrazi, prania territoriale duhet të jetë profesionale, ligjore dhe e orientuar vetëm drejt kërcënimeve reale ndaj sigurisë kombëtare.
Duhet të bëhet një auditim i plotë i strukturave ekzistuese dhe të përcaktohet se ku ka nevojë për riorganizim, forcim apo krijim të kapaciteteve të reja.
Edhe drejtuesit territorialë duhet të kalojnë përmes një sistemi periodik vlerësimi profesional dhe sigurie. Riemërimi duhet të lidhet me meritën, rezultatet, integritetin dhe aftësinë profesionale.
Kundërzbulimi duhet të jetë në qendër të reformës
Nëse ekziston një dobësi e rëndësishme institucionale, ajo duhet të identifikohet dhe të korrigjohet.
Kjo kërkon një auditim të plotë të sigurisë së informacionit dhe të procedurave të mbrojtjes së të dhënave të klasifikuara.
Kush ka akses?
Për çfarë informacioni?
A është ky akses ende i nevojshëm?
A respektohet parimi “need to know”?
A janë të sigurta sistemet elektronike?
A ka procedura të mjaftueshme për identifikimin e rrjedhjeve të informacionit?
Këto nuk janë pyetje politike. Janë pyetje të sigurisë kombëtare.
Një shërbim inteligjence mund të jetë shumë i fuqishëm në mbledhjen e informacionit, por nëse nuk është i aftë ta mbrojë atë, atëherë vetë siguria e shtetit vihet në rrezik.
Riformatimi i karrierës
Reforma duhet të ndërtojë një sistem të ri karriere.
Punonjësi duhet të ngjitet në detyrë për shkak të profesionalizmit, integritetit, rezultateve, trajnimit dhe aftësive.
Duhet të ketë një sistem të qartë vlerësimi periodik dhe mundësi për specializim.
Në të njëjtën kohë, duhet të garantohet që rivlerësimi i personelit të mos shndërrohet në instrument politik.
SHISH duhet të jetë jashtë betejave partiake.
Një shërbim inteligjence i përdorur për interesa politike humbet besimin e publikut dhe dëmton vetë shtetin që duhet të mbrojë.
Kontroll demokratik dhe konfidencialitet
Forcimi i SHISH nuk duhet të nënkuptojë dobësimin e kontrollit mbi të.
Përkundrazi, një shërbim inteligjence modern duhet të jetë njëkohësisht i fuqishëm në mbrojtjen e shtetit dhe i kontrolluar nga mekanizmat kushtetues e ligjorë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse inteligjenca shtetërore punon me informacion tepër të ndjeshëm.
Kontrolli duhet të jetë real, por pa ekspozuar burimet, metodat operative dhe informacionin e klasifikuar.
Duhet të gjendet ekuilibri midis dy nevojave themelore: sigurisë së shtetit dhe shtetit të së drejtës.
Reforma duhet të ketë edhe bazë ligjore
Një reformë e tillë nuk mund të bëhet vetëm me urdhra administrativë.
Ajo duhet të shoqërohet me analizë të kuadrit ligjor që rregullon organizimin, kompetencat, personelin, informacionin e klasifikuar, kontrollin dhe përgjegjësitë e institucionit.
Duhet të vlerësohet nëse ligjet ekzistuese janë të mjaftueshme për realitetin e ri teknologjik dhe të sigurisë apo kërkojnë ndryshime.
Duhet të përcaktohen qartë kompetencat, procedurat e kontrollit, standardet e rekrutimit, sistemi i karrierës dhe mekanizmat e mbrojtjes së informacionit.
Pra, reforma duhet të ketë tre shtylla: ligjin, strukturën dhe njerëzit.
Shqipëria nuk ka nevojë për një SHISH politik
Kjo duhet thënë qartë.
Reforma e SHISH nuk duhet të nënkuptojë ndërrimin e një grupi politik me një grup tjetër.
Ajo duhet të nënkuptojë krijimin e një kulture të re profesionale.
Shërbimi duhet të punojë për Republikën, jo për qeverinë e radhës.
Qeveritë ndryshojnë.
Presidentët ndryshojnë.
Parlamentet ndryshojnë.
Por shteti shqiptar dhe siguria kombëtare mbeten.
Prandaj duhet ndërtuar një institucion që të ketë vazhdimësi profesionale dhe të mos tronditet sa herë ndryshon pushteti politik.
Një SHISH i ri për një Shqipëri të re
Reforma që propozoj nuk duhet parë si reformë kundër njerëzve.
Ajo duhet të jetë reformë për institucionin.
Të rinjtë duhet të kenë mundësi të hyjnë në shërbim mbi bazën e meritës. Specialistët e teknologjisë duhet të kenë hapësirë. Gjuhëtarët duhet të vlerësohen. Analistët duhet të kenë karrierë. Ekspertët kibernetikë duhet të trajtohen si një aset strategjik i Republikës.
Në të njëjtën kohë, përvoja e kuadrove të vjetër duhet të ruhet aty ku ajo është profesionale dhe e dobishme për shtetin.
Pra, nuk bëhet fjalë për të shkatërruar të vjetrën dhe për të ndërtuar gjithçka nga zero.
Bëhet fjalë për të marrë përvojën e dobishme të së kaluarës dhe për ta bashkuar me teknologjinë dhe dijen e shekullit XXI.
Ky duhet të jetë objektivi.
Një SHISH që njeh territorin, por njeh edhe botën.
Një SHISH që ka agjentë me eksperiencë, por edhe specialistë të inteligjencës artificiale.
Një SHISH që di të mbledhë informacion, por mbi të gjitha di ta analizojë.
Një SHISH që bashkëpunon ngushtë me aleatët, por ruan sovranitetin e vendimmarrjes shqiptare.
Një SHISH që është i fortë ndaj kërcënimit, por i kufizuar nga ligji.
Një SHISH që është konfidencial, por jo politik.
Ky është standardi që duhet të synojë Shqipëria.
Reforma e SHISH nuk është thjesht reformë e një institucioni. Është reformë e një pjese të rëndësishme të arkitekturës së sigurisë kombëtare.
Dhe nëse Shqipëria dëshiron të jetë një shtet serioz europian dhe aleat i besueshëm euroatlantik, duhet të ketë edhe një shërbim inteligjence të denjë për këtë rol.
Koha për një reformë të thellë, profesionale dhe ligjore të SHISH është tani.
Nga Flamur Buçpapaj
