FLAMUR BUÇPAPAJ

 

 

NUSET E VILËS BLU 1944

Roman

 

Botimet Nacional, Tiranë

 

 

Autor: Flamur Buçpapaj Botues: Botimet Nacional

TITULLI: Nuset e vilës blu 1944 Redaktor: Mujë Buçpapaj

Lloji: Roman

ISBN: 9789928396662

Email: [email protected], [email protected]

 

 

 

Adresa: Rruga “Aleksandër Moisiu”, ish-Kinostudioja “Shqipëria e Re”, Tiranë, Shqipëri.

 

 

 

Tiranë, 2025

 

 

 

“U kushtohet të gjithë çifteve që harruan se fëmija nuk është thjesht gjaku i tyre, por ëndrra që ata sollën në jetë bashkë. Qoftë kjo faqe një kujtesë se dashuria e prindit nuk mbaron kurrë, edhe kur mbaron dashuria mes jush.” Ndarja nuk sjell asgjë të mirë vetëm vetëtima trishtimi dhe vuajtjeje.

 

 

 

 

 

 

 

“Se vertit ad urbem recedentem uno momento extremo, et in corde verba ultima retinuit:“Vale, civitas mea… Te expugnare volui, sed tu me deseruisti. Nunc solus sum, nauta in aquis alienis, cum spe novae amoris, sed cum vulnere vetere.” Që në shqip do të thotë:

“Tradhtia e një gruaje që e deshe është si thyerja e heshtur e një pasqyre të shenjtë, nuk të pret më aty, por vetëm copa që të presin. E megjithatë, era e re e detit fshin kujtimet dhe ndoshta engjëjt e mi do më sjellin një dashuri të re… por plagët e shpirtit nuk mbyllen me erë. Ato mbeten të heshtura, si dallgë që godasin nga brenda.”

 

 

 

 

 

 

 

A

rmendi u zgjuar herët një mëngjes, drita e diellit po ngjitej ngadalë mbi horizontin e detit të kaltër, ndërsa valët përplaseshin me

shkumë të vogël në breg. Ai po endej përgjatë plazhit të qetë, kur kujtimet për gjyshe Asijen filluan të ktheheshin në mendjen e tij. Ajo, një grua e bukur me sy të kaltër dhe pamje që të ngjallte ëndrra, kishte qenë nusja e parë e vilës, ajo që shumë të rinj kishin ëndërruar ta kishin si grua.

Në qytetin e Durrësit, në një ditë të zakonshme pranvere, ai e pa se bukuria e jetës, si dhe vuajtja e saj, mund të vinin në formën e një rrethit të mbyllur. Dhe si një rreth që përsëritet pa ndalur, ajo na kujton se çdo ngjarje, çdo ndjesi, është thjesht një ripërsëritje e diçkaje që ndodhi më parë, ndoshta pa e kuptuar.

 

“Kur bukuria vjen për herë të dytë me të njëjtën maskë tradhtie, nuk është mrekulli, por përsëritje e gabimit të parë,” tha ai, duke hedhur një vështrim të ngjashëm me një shikim të humbur që shkonte përtej detit. Ai e

 

dinte se ky qytet, ashtu si jeta vetë, ishte i mbushur me momentet e gëzimit dhe trishtimit të paevitueshëm, por që gjithmonë ktheheshin, sikur të ishin thjesht një pjesë e zakonshme e përvojës njerëzore.

Po ashtu, Durrësi kishte atë dritën e tij karakteristike – një dritë që ngjallte shpresë dhe ëndrra, por gjithashtu kishte një hijeshi të fshehur, një hijeshi që e mbante brenda saj një lloj dhimbjeje të përhershme. Rruga bregdetare, me bulevardet e saj të shtruara dhe kalimtarët e shumtë, ishte një pasqyrë e pasigurisë që ndjente çdo njeri që kalonte aty. Përndryshe, ajo po e shihte botën si një cikël të pafundmë – një cikël që, për të, ishte vetëm një ripërsëritje e gabimeve të mëparshme. Çdoherë që diçka e re mund të dukej si një mundësi, ai e dinte se ishte një mundësi e maskuar, e mbështjellë me maskën e të njëjtës tradhti. Dhe kur kjo e vërtetë e hidhur e shfaqej, ai nuk mund të mos e shihte si një dështim të natyrshëm të natyrës njerëzore – një dështim për të mësuar nga gabimet dhe për të kaluar përtej tyre.

Ndonjëherë ai pyeste veten: A mund të shpëtojmë vërtet nga rrethi i pafundëm i gabimeve të përsëritura? A ka ndonjë mënyrë që ta çlirojmë veten nga ky përsëritje pa fund? Në qytetin e Durrësit, njerëzit nganjëherë dukeshin si figura të mbështjella në pasiguri, duke shikuar horizontin që shtrihej përtej detit, por duke

 

ditur thellë se ky horizont ishte gjithmonë aty – një iluzion që e ndiqnin, por kurrë nuk mund ta kapnin. Ata ishin të fiksuar në një botë që kishte të bënte me risitë dhe tradhtinë, duke e jetuar jetën sipas një modeli të njohur. Isha i bindur se ata, po ashtu, nuk mund të shpëtonin nga ky rreth.

 

Ai e dinte mirë se ky mendim, kjo qasje ndaj jetës, ishte pjesë e një lufte të brendshme, një luftë që kishte të bënte me një të kaluar të pashlyeshme dhe një të tashme që gjithmonë po ripërsëriste gabimet e së kaluarës. Durrësi, qyteti që ai e donte dhe që e urrente njëkohësisht, ishte vetëm pasqyra e kësaj pasigurie. Një qytet i ngritur mbi themelet e historisë, i mbushur me tradita të lashta dhe dhimbje të mbërthyera. Sa herë që ai kalonte pranë portit, ndihej sikur përballej me një pjesë të vetes që nuk e kishte mundur të kuptonte plotësisht. Deti përpara tij, me valët që përplaseshin kundër bregut, ishte një kujtesë e asaj që ai kishte lënë pas – dhe asaj që, përmes atij deti, vazhdonte të kthehej në formën e gabimeve të mëparshme.

Për të, ky qytet ishte si një ngjarje që përjetonte gjithmonë të njëjtën histori. Ishte sikur njerëzit të ishin të paracaktuar për të jetuar sipas një plani që ata nuk mund ta ndryshonin, përveçse duke përsëritur të njëjtën gabim – me të njëjtën pasion dhe me të

 

njëjtin zhgënjim. Por çfarë ndodhte kur, pas shumë mundimesh, ai e kuptoi se kjo përsëritje ishte vetë ekzistenca? A ishte kjo një dënim i pafund? Apo ndoshta, ishte ajo lloj paqeje që buron nga pranimi i pafuqisë së njeriut ndaj rrethit të tij të pashmangshëm? Në qytetin e Durrësit, ai kalonte çdo ditë pranë monumenteve të lashta, ku kishin jetuar breza të tërë. Të shihte këto monumente, të ngjitesh nëpër rrugët e ngushta të qytetit dhe të ndjeje se historia vazhdonte të përsëritej, të dërgonte një mesazh të qartë. Historia, ashtu si njerëzit që shkonin dhe vinin, ishte gjithmonë e njëjtë. Dhe, ndoshta, në këtë përsëritje të paevitueshme, ai gjeti një lloj qëndrueshmërie – një paqe të vogël që mund të gjeje vetëm duke e pranuar fatin që përsëritet.

Kur Beneti babai i tij ishte i vogël, ishte shumë i lidhur me gjyshin e tij Beken, por pas asaj që kishte ndodhur, ai kishte mbetur një njeri i mbyllur në vetvete, një njeri që jetonte me dhimbjen e humbjes, jo vetëm të nënës, por edhe të një ëndrre të thyer. Gjyshja e Armendit Asija kishte ikur nga shtëpia, duke lënë pas shumë pyetje të pazgjidhura dhe një djalë të vogël që ishte rritur pa nënën e tij.

Tani, ndërsa Armendi po ecte përgjatë bregut të detit, ai ndjeu se ishte koha për të kuptuar më shumë për të vërtetën që kishte mbetur e fshehur për kaq shumë

 

vite. Në mendjen e tij, ajo histori që kishte lënë një pasojë të thellë, po merrte një formë më të qartë, një kuptim të ri. Armendi e dinte se asnjëherë nuk do të mund të kuptonte plotësisht dhimbjen e babait të tij, por ai ishte gati të përballohej me të kaluarën, për të ndihmuar veten të kuptonte se si ndodhi ajo që ndodhi.

Ai po fillonte të kuptonte se historia e tradhtisë së Asijes ndaj gjysh Bekës nuk ishte thjesht një histori e humbur dashurie. Ishte një mësim për jetën, për zgjedhjet që bëjmë dhe për pasojat që ato lënë pas. Pavarësisht bukurisë së jashtme, çdo zgjedhje kishte peshën e vet dhe jo gjithmonë mund të korrim atë që presim nga ajo që duam.

Kujtimet për Asijen, me sy blu dhe elegante, tani ishin shndërruar në diçka më të thellë për Armendin. Ai kishte filluar të kuptonte se tradhtia kishte pësuar. Ishte si një shenjë e brishtësisë së njerëzve dhe e natyrës njerëzore, e cila ishte gjithmonë në kërkim të diçkaje më shumë, por gjithmonë duke humbur diçka thelbësore në rrugën e saj. Ai nuk mund ta hiqte nga mendja idenë se Durrësi ishte një vend që, si çdo qytet i vjetër, kishte jetuar pa u ndalur. Çdo gur, çdo rrugicë, çdo ndërtesë, për të kishte një histori të vetën – një histori që përsëritej pa u lodhur. Ata që kalonin aty, sikur të kishin marrë pjesë në një shfaqje të pafund,

 

një shfaqje ku luhej gjithmonë e njëjta skenë. Një ditë e zakonshme pranvere mund të ishte një përvojë e thellë për dikë që shihte më shumë se thjesht bukurinë e detit dhe ngjyrat e qytetit. Ajo mund të kthehej në një mundësi për të kuptuar diçka më shumë rreth jetës, rreth asaj që ishte e fshehur thellë nën sipërfaqen e përditshmërisë.

Në Durrës, si dhe në çdo qytet tjetër të Shqipërisë, njerëzit mund të vinin dhe të shkonin, por asnjëherë nuk mund ta largonin veten nga e kaluara. Ishte gjithmonë aty, si një pasqyrë që reflektonte pamjen e tyre, dhe sa më shumë që ata përpiqeshin të shihnin përtej saj, aq më shumë ata shihnin se e kaluara ishte e pranishme – në çdo hap, në çdo kënd të qytetit, në çdo bisedë që bëhej përtej kafenesë së vogël. Nuk ishte vetëm historia e qytetit që mbante këtë lidhje të ngushtë me të kaluarën, por edhe vetë jeta e njerëzve që jetonin aty. Ata ishin të lidhur me atë që kishte qenë, dhe gjithmonë të parapërgatitur për të përsëritur gabimet që kishin ndodhur më parë.

Por a ishte ky cikël i përsëritur një dënim, apo një mundësi për rritje? A ishin njerëzit që jetonin në këtë qytet të përsëritshëm, të ndaluar nga mundësia për të mësuar nga gabimet e kaluara, apo ata thjesht kishin mësuar të jetonin me to? Kjo ishte pyetja që ai kishte filluar ta bënte me veten çdo ditë, ndërsa shikonte

 

detin dhe dëgjonte zhurmën e valëve që përplaseshin kundër bregut. A kishte ndonjë mundësi për të ndryshuar, apo Durrësi, dhe jeta që ai po jetonte aty, ishte një reflektim i të njëjtës rrugë të njohur, një rrugë që ai nuk mund ta shmangte, sepse ishte aq thellë e mbërthyer në natyrën e tij?

Një ditë, ndërsa kalonte nëpër kalldrëmet e qytetit, ai pa një grua të moshuar që po ulej përpara një dyqani të vjetër. Ajo ishte aty çdo ditë, duke pastruar përpara dyqanit të saj, si një kujtesë e një kohe që kishte kaluar dhe një tjetër që vazhdonte të shkonte pa u ndalur. Ashtu si shumica e njerëzve që jetonin aty, ajo ishte një pasqyrë e historisë së qytetit. Me çdo hap të saj, ajo i shfaqi vetes një imazh të thellë të asaj që kishte kaluar dhe asaj që ishte në prapavijë. Ajo e dinte se çdo ditë, çdo moment që kalonte, ishte një mundësi për të përsëritur atë që kishte ndodhur më parë, por gjithashtu ishte një mundësi për të kuptuar diçka më shumë për jetën dhe për veten e saj. Ai ndaloi te ajo  dhe e përshendeti.

Por kjo grua, ashtu si të gjithë ata që kalonin nëpër qytet, mund ta kishte kuptuar të vërtetën që ai vazhdonte ta mendonte: se nuk ishte mundësia për të ndryshuar, por mënyra si e shihje atë mundësi. E kaluara mund të ishte një e kaluar e pashlyeshme, por ajo mund të shihej dhe të pranoheshin gabimet që

 

ajo kishte sjellë. Ndonjëherë, nuk ishte përpjekja për të shpëtuar nga gabimet, por aftësia për t’i pranuar ato dhe për të jetuar me to që sjell ndonjëfarë qetësie. Dhe Durrësi, me plazhin e tij, rrugët e ngushta dhe të vjetra, ishte një vend ku të gjithë ata që e frekuentonin mund të përballeshin me këtë realitet.

 

“Gabimi është një ftesë për të mësuar,” mendoi ai, duke kaluar përpara dyqanit të gruas. “Po, ne mund të bëjmë gabime, por a mund të nxjerrim diçka nga ato? A mund të shohim përtej vetë gabimit dhe të kuptojmë atë që është vërtet e rëndësishme? Përsëritja është një shans për të ndryshuar, nëse e shohim si mundësi për rritje.”

 

Në një mëngjes të qetë, kur dielli ngjitej mbi det dhe plazhi ishte i heshtur, Armendi po ecte afër bregut të detit, duke lënë këmbët e tij të lageshin nga dallgët që ngacmonin bregun. Pas një kohe, ai e pa një njeri të moshuar që po e ndiqte nga larg. Ky njeri ishte një mike e vjetër e familjes, një njeri që e kishte njohur dhe vlerësuar mirë historinë e asaj periudhe të largët. Kur ajo arriti pranë, Armendi e përshëndeti.

“Ah, Armendi,”- tha plaka me një buzëqeshje të ngurtë. “Po të shoh si ecën këtu, si një shpirt i humbur, si gjyshi

 

yt, Bekë. Po po. E di që ke pyetur shumë herë për të kaluarën dhe vendosa të tregoj atë që s’ta ka treguar yt atë. Nuk ka kaluar shumë kohë që, si m’u afrove dhe më pyete për herë të fundit. Unë s’kam dashur asnjëherë të tregoj dhe të mërzis,- tha plaka, ndërsa ngriti kokën e varur dhe e shikoi ne sy Armendin.  Ajo ishte e veshur me veshje të stilit të vjetër dukej që s’ishte durrsake, por e ardhur. Pasi heshti një sekondë shikoi detin dhe valët që binin të vdekura në breg e tha: Mirë pra, biri im i bukur. Si fillim po tregoj që ke shumë tipare nga gjyshja juaj Asija. Je i gjatë, i bukur dhe sy blu si ajo. Je edhe shumë këmbëngulës dhe i zgjuar si ajo. Unë e kam pasur shoqe atë… Fundi i saj me trishtim akoma me dhëmb në zemër, more bir. Dëgjoje historinë e Asijes dhe vilës blu, por mos u trishto… Do më tregosh më në fund,-tha ai pas një heshtjeje të vogël…Ai u kthye nga ajo..dhe vendosi të dëgjonte historinë e tij dhe fisit të tij.

Armendi, ndaloi hapin dhe e pa plakën në sytë e saj që kishin shumë historira për të treguar. Ai ndalonte gjithmonë që ajo të thoshte ato fjalë që mund të thellonin dhimbjen, ose t’ia zbusnin atë. Ai donte të bisedonte me plakën përherë dhe se këmbëngulja e tij bëri që ajo të zbutet dhe të flasë. Ai e dinte që duke ngulmuar përherë për të folur më të, do të arrijë në sukses. E pra ai kurrë nuk pushoi së kërkuari të

 

vërtëtën e gjyshes së tij. Ai e dinte që nuk mund të shpëtonte nga e kaluara, as nga tradhtia që ajo kishte lënë pas….

“Po,” tha Armendi me një ton të butë. “Kam dëgjuar gjithmonë për vilën blu, për Asijen, Por kurrë nuk kam mësuar pse ajo e tradhtoi gjyshin. Pse?”

Plaka e shikoi me një buzëqeshje të hidhur dhe mori

një frymë të thellë para se të fliste.

Historia e Asijes, siç e di ti, është e bukur dhe e dhimbshme njëkohësisht. Ajo ishte nusja e parë e vilës, një grua e jashtëzakonshme, me bukurinë e saj të jashtme, që asnjë nuk mund ta përshkruante dot me fjalë. Me sy të kaltër dhe elegancë, ajo ishte një grua që mund të kishte çdo gjë. Po, e di çfarë? Edhe bukuria e saj nuk e shpëtoi. Asija, megjithëse kishte gjithçka, donte më shumë. Dhe humbi gjithçka, duke lënë pas njerëzit që e donin.”

Armendi e vështroi plakën dhe e kuptoi se fjala “më

shumë” mund të kishte shumë kuptime.

“Përse tradhtoi gjyshin tim, atë që e donte më shumë?” pyeti ai, i shqetësuar.

Plaka bëri një pauzë, duke u mbështetur në bastunin e saj. “Armend,-tha ajo.- Ndonjëherë, dashuria nuk është e mjaftueshme.” Asija donte jetën e saj, po edhe fjalët që e shpinin te iluzioni i lumturisë. Nuk ishte

 

faji i Bekës, nuk ishte faji i askujt. Ajo kërkonte më shumë, dhe të kërkuarit kaq shumë, e bëri të humbiste atë që kishte më të shtrenjtë: besimin, familjen dhe atdhedashurinë. Ajo e tradhtoi, jo për të dëmtuar, por për të ndjekur një ëndërr që nuk mund të realizohej.”

 

Armendi e shikoi plakën, duke ndjerë një dhimbje të thellë që shtrihej përtej fjalëve. “Por, a nuk kishte asnjë mundësi tjetër për të qenë e lumtur? Pse duhej të kishte tradhtuar për ta gjetur atë?”

Plaka e shikoi në sy dhe tha me një zë të butë, por të ngarkuar me mendime të thella. Tha “Lumturia është një iluzion për ata që e kërkojnë në vende të gabuara. Asija e humbi atë, dhe vetëm pasi e humbi, filloi të kuptonte se nuk kishte më kthim. Ajo tradhtoi për një ëndërr që nuk do të realizohej kurrë, dhe kjo ishte pasoja që ajo mbajti gjithmonë në zemër.”

Armendi heshti për një çast, duke menduar për historinë që po dëgjonte. Pas shumë vitesh, ai po e kuptonte më mirë dhimbjen e babait të tij, që mbeti jetim dhe gjithashtu, për herë të parë, po e kuptonte më thellë tradhtinë e Asijes. Ai nuk e dinte ende si mund të eklipsohej ajo dhimbje, por e kuptonte që, si çdo histori tjetër të lashtë, do linte një pikëllim në zemrën e tij. Ajo plakë do t’i tregonte shumë atij dhe se ky kishte një mësim për të mësuar.

 

“Po, e kuptoj,” tha Armendi, ndërsa ndjeu një fllad të lehtë të detit që i fërkonte fytyrën. “Asija donte më shumë, por ndoshta ajo që donte më shumë, ishte barra që nuk mund ta mbante.”

-Po e filloj me gjyshin tënd Bek Podgorica.

-Dakord,- tha,- Armendi duke tundur kokën në shenjë pohimi, ndërsa goja i mbeti pak hapur nga kureshtja. Ishte pranverë dhe sapo kishte filluar lulëzimi i tokës dhe lulet e para do lindnin shumë shpejt. Ai largoi shikimin nga ato dhe iu drejtua plakës: -Fol gjyshe, – po të dëgjoj.

Ajo pasi kruajti zërin me dy ose tri herë dhe filloi të flasë më zë të ulët, sepse e tillë ishte historia e dhimbshme dhe e trishtuar.

– Ee ku e lamë? – përsëriti ajo.- Ah po, Beka gjyshi juaj! Beka, tregtari i madh, nuk ishte një njeri që ndalej kurrë, derisa të arrinte qëllimet e tij. Pas atij takimi të papritur me vajzën e bukur në pazarin e Ulqinit, ai nuk mund të mendonte për asgjë tjetër veçse për të. Ajo vajzë, e quajtur Asije, kishte një bukuri të jashtëzakonshme që nuk mund të përfytyrohej edhe nuk matej nga asnjë pasuri që ai mund të kishte. Mbi të gjitha, ai nuk kërkonte thjesht një grua, por një objekt pasurie, një simbol të fuqisë dhe prestigjit të tij. Në këtë kohë, Beka kishte ndërtuar një perandori tregtare. Pasuritë e tij

 

shtriheshin nga qytetet e Shqipërisë deri në Selanik dhe Shkodër, ku kishte fabrika birre dhe shumë dyqane. Po ashtu, kishte vilat e tij të shumta, të cilat ishin vendosur në qytetet më të mëdha dhe më të rëndësishme. Në çdo vend që ai shkonte, njerëzit e njihnin dhe e respektonin, madje ata e shikonin si një model suksesi.

Megjithatë, pasuria e tij, që mund të dukej si një jetë e mbushur me luks dhe kënaqësi. Ishte vetëm një fasadë që fsheh një boshllëk të thellë në shpirtin e Bekes. Ai e dinte mirë se edhe pse kishte gjithçka, nuk kishte asnjë lidhje të sinqertë me askënd. Një njeri i vetëm, i cili mund të kishte gjithçka, por që, për të, të gjitha këto pasuri ishin të panevojshme pa një shpirt të vërtetë për t’i ndarë.

Kjo ishte ajo që e shtyu të vendoste për Asijen. Jo vetëm se ajo ishte e bukur, por ajo ishte një mundësi për të krijuar një marrëdhënie që do t’i siguronte atij më shumë prestigj, më shumë fuqi dhe një emër që do të kujtohej nga të gjithë.

Pas marrjes së vendimit, Beka shkoi në shtëpinë e vajzës, me një premtim të fortë që do ta merrte atë për grua. Po, ishte një akt i papritur dhe i çuditshëm për dikë si ai, që zakonisht kishte gjithçka nën kontroll.

 

Por Asija nuk ishte si të tjerat. Ajo kishte një forcë të brendshme që i dha ndjesinë se nuk ishte thjesht një objekt që mund të blihej.

Megjithatë, Beka ishte i vendosur. Ai bëri përgatitjet për dasmën e madhe, duke shpenzuar pasuri të pallogaritshme për organizimin e saj. Vendi i ngjarjes do të ishte një nga vilat e tij të bukura, dhe dasma do të përfshinte të gjithë qytetin, që të njoftonte gjithçka për lidhjen e tij me vajzën e bukur.

Të ftuarit, të gjithë ata që kishin lidhje me tregtarin dhe që i dinin pozitat e tij, morën pjesë në dasmë. Ata e shihnin këtë ngjarje si një mundësi për të festuar dhe për të rritur prestigjin e tyre gjithashtu. Po kështu, qyteti i Durrësit, me traditat dhe historinë e tij të pasur, do të ishte i mbushur me ngjarje dhe festime për javë të tëra.

Por Asija nuk ishte një grua që do të priste thjesht për të qenë e blerë nga një njeri i pasur. Në sytë e saj, ishte një mundësi për të përmbushur një qëllim të sajin, që ishte më shumë se pasuri dhe lavd. Ajo ndiente se dasma, që kishte përgatitur Beka, do të ishte më shumë se një ngjarje festimi – do të ishte një mundësi për t’u nisur drejt një jete të re, një jete që do të kishte shumë më tepër se pasuritë e një burri të fuqishëm. Porë ajo donte dikë tjetër. Ajo heshti pak pastaj tha:

– Mirë pra. Si fillim po tregoj për vilën blu.

 

 

 

 

 

VILA BLU 1944

 

Vila Blu ishte më e madhja dhe më e bukura nga të gjitha vilat që kishte ndërtuar Beka. E vendosur mbi një kodër që shikonte nga deti, ajo kishte pamjen më të mahnitshme të gjithë qytetit të Durrësit. Ngjyra e kaltër e saj e veçantë shkëlqente nën dritën e diellit, duke krijuar një atmosferë magjike që i jepte asaj një ndjesi qetësie dhe lavdie. Dera kryesore ishte e madhe, me pamje të rëndë, dhe lidhje të artë, që i bënte hyrjen të ngjante si një pallat mbretëror. Muret e jashtme ishin të zbukuruar me lule të ndryshme, që e bënin vilën edhe më tërheqëse, si një stoli e bukur në majën e qytetit.

Në oborrin e saj, kishte një kopsht me bimë ekzotike, të cilat kishin ngjyra të ndezura dhe lëshonin një aromë të ëmbël. Lulishte me shkurre dhe trëndafila të kuq e të bardhë krijonin një pamje të qetë dhe luksoze, që të kujtonte përfundimisht pasurinë e Bekes, por edhe dashurinë që ai kishte për detajet e bukura.

 

 

 

Në ditën kur ai kishte vendosur të martohej me Asijen, vila ishte zbukuruar me më shumë kujdes dhe elegancë. Kjo ishte dita që ai kishte pritur për shumë vite – një ditë që do të kurorëzonte pasurinë e tij me një dashuri të re, edhe pse ndoshta e ndihmonte këtë dashuri për t’u lidhur me një marrëdhënie të fuqishme dhe prestigjioze.

Ai e kërkoi Asijen në shtëpi, sipas zakoneve të kohës. Në fillim, ajo e kishte pritur me padurim, si çdo vajzë e re nga Ulqini takimin me Beken. Ajo ishte  një grua e bukur dhe e thjeshtë, por me një sharm të jashtëzakonshëm.  Ai që në fillim e donte, për ta dashur, por tani, tani vendosi. E ajo do të bëhej gruaja e tij…

Në dorë, Beka mbante një qese të artë me florinj për ta dhënë si dhuratë për Asijen. Ishte një traditë që ai e kishte ndjekur me çdo grua të tij, por për Asijen, kjo dhuratë ishte shumë më e veçantë. Ata të dy ishin njerëz të njohur dhe të respektuar në qytet, dhe ky moment shënonte një ngjarje që do të mbahej mend gjatë.

Ndërkohë, në qytetin e Durrësit, përgatitjet për dasmën e Bekes dhe Asijes ishin në kulmin e tyre. Durrësi, qyteti-port të cilin Beka e kishte vizituar shpesh për biznes dhe marrëdhënie tregtare, do të

 

ishte vendi i ceremonisë. Ai kishte blerë vilën blu ku edhe dasma ishte planifikuar për më 15 gusht 1944, një ditë e caktuar dhe e rëndësishme për qytetin, që do të shënonte jo vetëm një ngjarje të madhe private, por dhe një festë për të gjithë qytetarët.

Ceremonia do të ishte një ngjarje që do të mbante një shkëlqim të veçantë: Një dasmë e pasur, e mbushur me njerëz të nderuar nga çdo cep i Shqipërisë, dhe me shumë të ftuar nga Selaniku dhe Shkodra. Siç ndodhte shpesh, Beka kishte planifikuar gjithçka për detaje, përfshirë ushqimin, muzikën, etj.

 

Dasma e Bekes dhe Asijes do të ishte një ngjarje që do të mbetej në kujtesën e gjithë qytetit. Durrësi, i mbushur me një atmosferë festive dhe me erën e detit që përhapej nga bregu, do të ngjallte një ndjesi ngazëllimi në rrugët e tij të ngushta. Përgatitjet për dasmën kishin nisur që disa javë më parë, dhe tani çdo detaj ishte i përgatitur me shumë kujdes. Beka kishte kërkuar që gjithçka të ishte perfekte – çdo tryezë, çdo dekor, dhe çdo ushqim duhej të ishte i zgjedhur me shije të jashtëzakonshme.

 

Vila Blu, e cila ende ruante një atmosferë të magjishme, ishte në përgatitje të fundit për këtë ngjarje të madhe.

 

Pas shumë muajsh punë, ai gjithmonë kishte kaluar ditët duke menduar për këtë moment. Beka mund të shihte tani gjithçka që kishte ndërtuar të realizuar. Ai qëndronte i qetë, por brenda tij kishte një ndjenjë të thellë përgjegjësie dhe pritjeje. I shihte të gjithë ata që do të vinin për të festuar këtë ditë dhe e dinte se pas asaj dasme, Asija do të ishte e tij përjetësisht – kjo ishte ajo që kishte kërkuar gjithmonë. Një lidhje që do të vazhdonte të përforconte pasurinë dhe statusin e tij.

 

Asija, nga ana tjetër, ishte një grua e mençur dhe e bukur, e cila kishte kuptuar më shumë se sa mund të shihnin të tjerët. Ajo e dinte se martesa me Beken nuk ishte vetëm një mundësi për të jetuar në një botë luksoze, por gjithashtu një mundësi për të realizuar ambiciet e saj, për të pasur një zë të fortë në një shoqëri që shpesh i lëshonte gratë në hije. Pas asaj dite, ajo do të ishte më shumë se një grua, ajo do të ishte simbol i fuqisë, si një figurë që do të mbante një vend të rëndësishëm në shoqërinë e asaj kohe.

 

 

 

 

 

DITA E DASM ËS – 15 GUSHT 1944

 

Dita e dasmës ishte një ditë e bukur, një ditë me diell të ngrohtë, që e bënte qytetin të ndriçonte si kurrë më parë. Rrugët e Durrësit ishin të mbushura me njerëz të ftuar, të ardhur nga çdo cep i Shqipërisë dhe nga qytete të tjera si Shkodra dhe Selaniku. Të gjithë prisnin të ishin pjesë e një ngjarjeje që do të bëhej legjendë. Në qendër të qytetit, katedralja e madhe ishte zbukuruar për ceremoninë fetare, ndërsa më pas, të gjithë ata që ishin pjesë e festës do të shkonin në vilën blu për pritjen e madhe.

 

Beka, i veshur në kostum të zi me një këmishë të bardhë dhe një kravatë të ngushtë, e priste Asijen në altarin e katedrales. Asija erdhi e veshur me një fustan të mrekullueshëm, të bërë nga mëndafsh dhe me një mantil të gjatë, që shkëlqente si ari nën dritën e diellit. Fustani i saj ishte një vepër arti, e mbushur me detaje delikate që i përshtateshin personalitetit të saj të fuqishëm dhe elegant. Koka e saj ishte mbuluar me

 

një vello, dhe sytë e saj, të mbushur me një shkëlqim misterioz, shpreheshin të sigurt dhe të vendosur.

 

Ceremonia u zhvillua me solemnitetin e duhur, ndërsa pas fjalëve të nderuara dhe bekimeve të priftit, të ftuarit shpërthyen në duarokitje, dhe një atmosferë e gëzueshme përshkoi të gjithë qytetin. Ajo që kishte nisur si një marrëdhënie e bazuar në pasuri dhe status, tani u bë diçka më shumë – një lidhje që simbolizonte përpjekjet e dy njerëzve për të krijuar një botë të re.

 

 

 

 

 

 

MBR ËM JA E PRITJES

 

Mbrëmja që pasoi ishte një pritje madhështore në vilën Blu, ku të gjithë të ftuarit e nderuar, nga intelektualët më të shquar të kohës, deri tek tregtarët dhe afaristët më të pasur të Shqipërisë, festuan deri në orët e para të mëngjesit. Muzika e orkestrës luante në sfond, ndërsa dansimi dhe bisedat zgjonin një ngazëllim të papërshkrueshëm. Shampanja derdhej nga gotat, dhe ushqimi i shijshëm që ishte shërbyer, përfshinte ushqime tradicionale shqiptare, të shoqëruara me verëra të shtrenjta që nderonin këtë ditë speciale.

 

Vila ishte mbushur me biseda dhe gaz, por për Beken dhe Asijen, kjo nuk ishte vetëm një dasmë e zakonshme. Ishte një moment që do të markonte fillimin e një kapitulli të ri të jetës së tyre, të cilin do ta përballonin së bashku – me pasuri, por edhe me një pasion që mund të mbante lidhjen e tyre të fortë, edhe përballë sfidave që mund të sjellë jeta.

 

 

 

Momenti i dasmës – Një natë magjike në Durrës

 

Mbrëmja që pasoi ishte një festë e jashtëzakonshme. Vila blu u bë epiqendra e një ngjarjeje që do të mbetej në kujtesën e gjithë qytetit të Durrësit. Muzika e orkestrës u ndje përreth, duke krijuar një atmosferë që ngjante me një ëndërr, ndërsa të ftuarit, nga më të pasurit deri tek njerëz të thjeshtë, bashkoheshin në një ngazëllim të pashoq.

 

Mbi tavolinat e shtruara me pëlhura të bardha të pastra, ishin shtruar ushqime të shumta, të përzgjedhura me kujdes, dhe verëra të shtrenjta që rridhnin lirshëm nga shishët e kristalta. Aromat e gatimeve tradicionale dhe ato të ushqimeve më moderne ndërthureshin, duke ofruar një përvojë të paharrueshme për të gjithë të pranishmit.

 

Beka dhe Asija, të veshur në mënyrë elegante, ishin qendra e vëmendjes. Beka, i veshur me një kostum të zi të elegancës klasike dhe një kravatë të ngushtë, kishte një pamje të fuqishme, por që përcillte gjithashtu një ngrohtësi të veçantë. Asija, me fustanin e saj të mahnitshëm, të bërë nga mëndafsh dhe me një mantel të gjatë, dukej si një perëndeshë. Ajo shkëlqente nën

 

dritën e qirinjve, dhe sytë e saj të ngrohtë dhe të sigurt tregonin një forcë të brendshme, që mbante një frymë të re për të dy ata, që përpiqeshin të ndërtonin jetën e tyre së bashku.

 

Pas ceremonisë fetare, të ftuarit kaluan në vilë, ku kishte nisur një festë që do të zgjaste deri në mëngjes. Filluan të ngrinin gota për të festuar, dhe pas çdo urimi, dhurata të shtrenjta dhe vlerësime për çiftin e ri. Pjesa më emocionuese erdhi kur Beka, me një buzëqeshje të ngrohtë, e mori dorën e Asijes dhe, para të gjithë të ftuarve, i tha fjalët që do t’i mbante mend gjithmonë:

 

“Ti je drita ime, e ardhmja ime dhe me ty do të kaloj çdo moment të jetës sime. Ky është vetëm fillimi, por çdo ditë me ty do të jetë më e bukur se e djeshmja.”

Të gjithë të pranishmit ishin të prekur nga kjo fjalë, dhe atmosfera u bë akoma më emocionuese. Ndërkohë, muzika po krijonte një këngë romantike që u shoqërua me vallet e dasmës. Ata u ngritën për të kërcyer vallen e parë si çift i martuar, dhe me çdo hap që bënin, të pranishmit i ndihmonin me duarokitje dhe urime.

 

Në këtë moment, Asija, e cila ishte gjithmonë e mençur

 

dhe e qetë, i tha Bekes, duke i pëshpëritur në vesh: “Ky është vetëm fillimi i një udhëtimi të bukur që do të bëjmë së bashku, përtej çdo pengese.”

 

Për Beken, ato fjalë i dhanë një kuptim të thellë kësaj dite. Ky ishte momenti i përmbushjes, momenti kur gjithçka që kishte ndodhur deri atëherë kishte marrë kuptimin më të thellë. Ai e dinte që, pavarësisht nga pasuria, statusi dhe të gjitha privilegjet që ata kishin, kjo lidhje ishte ajo që do të qëndronte përgjithmonë – Dashuria e vërtetë dhe respekti që ata duhet të kishin për njëri-tjetrin. Të qëndronte gjithmonë njësoj, ky ishte kushti i panegociueshëm që diskutuan ata atë natë. Ndërkohë, në Durrës, pas dasmës, një dritë e veçantë shkëlqente mbi qytet. Te vila blu, pasi ceremonia ishte mbyllur dhe mysafirët shpërndaheshin, dyshja e re, Beka dhe Asija, u tërhoqën në dhomën e tyre për të kaluar një natë të qetë, për të reflektuar mbi gjithçka që kishte ndodhur. Ata ishin të lodhur, por shumë të lumtur. Çdo gjë kishte shkuar sipas planit – dasma kishte qenë një pasqyrë e pasurisë dhe statusit të tyre, por gjithashtu një pasqyrë e marrëdhënies që kishin ndërtuar.

 

 

Dita që pasoi do të ishte një fillim i ri, një mundësi për të zbuluar më shumë për njëri-tjetrin dhe për të ndërtuar një të ardhme të ndritshme. Kjo ishte një ditë që do të kujtohej si dita kur ata u bënë pjesë e një kapitulli të ri, një kapitulli të pasur dhe të mrekullueshëm, që do të kishte përmbajtjen e dashurisë, marrëdhënieve dhe mundësive të reja.

 

Dita e dasmës së Bekes dhe Asijes ishte mbushur me një atmosferë magjike, që ndihmoi që kjo ngjarje të ngjallte emocionet më të thella te të gjithë të pranishmit. Gjithë Durrësi kishte dalë për të festuar, ndërsa qyteti ishte mbushur me ngjyra, drita dhe zëra gëzimi. Për ata që ndodheshin aty, kjo ishte më shumë se një dasmë – ishte një festë që do të mbetej e paharrueshme për të gjithë ata që kishin pasur fatin të ishin pjesë e saj.

 

Vilën blu, ku ishte organizuar ceremonia, e kishte zbukuruar një ekip i tërë, me lule të freskëta, drita të mbushura me ngjyra dhe elementë të tjerë të mrekullueshëm që krijonin një atmosferë të paharrueshme. Pjesëmarrësit ishin të ftuar nga të gjitha shtresat e shoqërisë – nga aristokracia e qytetit, deri tek miqtë dhe të afërmit e thjeshtë që u mblodhën

 

për të ndarë këtë moment të rëndësishëm.

 

Pas ceremonisë fetare, kur Beka dhe Asija ishin shpallur burrë dhe grua, ngjarja u zhvendos në sallën e madhe të vilës. Gjithçka ishte planifikuar në detaje, duke filluar nga ushqimet dhe pijet që ishin ofruar në tryezat e zbukuruara, deri tek programi i muzikës që do të shoqëronte gjithë natën.

 

Në këtë mbrëmje të paharrueshme, Asija ishte një pamje mbresëlënëse. Fustani i saj i gjatë, me mëndafsh të bardhë, që reflektonte dritën si një perëndeshë, dhe stoli i përzgjedhur për të qenë e thjeshtë por e jashtëzakonshme, e bëri atë të duket si një mbretëreshë. Ajo ishte qendra e vëmendjes, dhe me një buzëqeshje të ëmbël, ajo e ngrohu çdo zemër që ishte aty.

 

Beka kishte gjithashtu një pamje të bukur, me një kostum elegant që pasqyronte forcën dhe autoritetin, por gjithashtu edhe butësinë e brendshme që ai e kishte për Asijen. Ai e mbante dorën e saj, si të ishte diçka e shenjtë dhe sytë e tij shpreheshin të lumtur dhe të sigurt.

 

Pasi ceremonia e martesës kishte përfunduar, ishte koha për të kaluar në pjesën më të rëndësishme të natës

 

– vallëzimin e parë si çift i martuar. Me një ngazëllim të madh, ata hidheshin në valle, ndërsa muzika luante një melodi të butë, të ngadalshme, dhe më pas u kalua në një ritëm më të shpejtë, për t’u harmonizuar me gëzimin dhe entuziazmin e dasmorëve.

 

“Ky është momenti që do të kujtojmë gjatë gjithë jetës sonë,” tha Beka, ndërsa i drejtohej Asijes gjatë valles e parë. Asija e shikoi me sy të plotë dashurie dhe i përgjigj: “Po, është dita jonë, dhe do të jetë gjithmonë e veçantë për ne.”

 

 

 

 

 

NJË FILLIM I RI

 

Ata ishin më shumë se një çift i pasur dhe i respektuar. Ata ishin dy individë që kishin gjetur njëri-tjetrin në mes të një bote të ndërlikuar, të ndarë nga klasa dhe ndarjet shoqërore. Çdo hap që merrnin së bashku ishte një hap drejt një të ardhmeje që ata e imagjinonin si të bukur, të mbushur me dashuri dhe respekt për njëri-tjetrin.

 

Në fund të natës, pas një mbrëmjeje të mbushur me gëzim dhe festë, ata e dinin që kjo dasmë ishte thjesht një fillim – një fillim i ri, ku çdo ditë do të ishte një mundësi për të ndërtuar diçka më të madhe dhe më të bukur. Dhe pas asaj nate, ata do të jetonin së bashku me një ndjenjë të thellë dashurie dhe përkushtimi për njëri-tjetrin, ndërsa të gjithë ata që kishin marrë pjesë në këtë dasmë do të kujtonin këtë ngjarje për shumë vite pas saj.

 

Tradhtia që vjen e veshur me petkun e rinisë, nuk

 

është tjetër veçse një kujtesë e bukur e një dhimbjeje të vjetër.”

 

-Mirë pra, nënë, – tha Armendi, i cili deri atëherë po e shikonte me habi dhe kureshtje tregimin e plakës së vjetër, e cila ishte e vetmja dëshmi e kohës së kaluar. Plaka uli sytë poshtë dhe, për një moment, kruajti tokën me këmbë. Pastaj iu drejtua me shikim në sytë e tij dhe i tha:

 

• Do t’i tregoj të gjitha? Apo përmbledhje, mor bir? Sytë e saj u drejtuan drejt Armendit, për të marrë
• .. për ta lënë si tregim?
• Jooo! – tha Armendi. – Jo, mos e lër. Fillo! Unë me zor të kam gjetur dhe jam i lumtur që do të më tregosh historinë e gjyshërve të mi.
• Pra unë qenkam nga Ulqini? – tha
• Me origjinë, po, – ia ktheu plaka, pa e lënë të flasë

më shumë.

• Eee mirë, mirë, vazhdo, – tha – Mos u ndërpre, se do ta harrosh tregimin.

 

Ai zgjati dorën dhe ia ledhatoi pak flokët e bardha mbi kokë. Dukej që ajo ishte një plakë e mbajtur, dhe se e re do të ketë qenë shumë e bukur. Këto mendime

 

iu shfaqën direkt në kokë atij. Mendja i shkonte kudo,

por që kjo plakë kishte qenë e bukur, kjo dukej hapur.

 

• Mirë pra, vazhdo, – shtoi – Mos të pengoj unë më.
• A ulemi diku? – tha ajo, pas një sekonde heshtjeje në hapësirën mes të dyve.

 

Ishte pranverë dhe ajri ishte shumë i butë, i mbushur me oksigjen dhe jod deti. Edhe pulëbardhat fluturonin ngadalë mbi det dhe sipër kokave të tyre lëshonin ndonjë sinjal pranvere e ripërtëritjeje.

Ata bënë disa hapa së bashku dhe ndaluan në lokalin e lagjes së tyre. Një lokal i vjetër, me dërrasa ahu dhe pishe, i ndërtuar në mënyrë të ndërthurur, një shëmtirë, saqë as për një fshat të largët nuk do të bënte… e jo më për një qytet si Durrësi.

 

U ulën në tavolinën e fundit, përballë dritares. Armendi ia dhuroi karrigen për t’u ulur dhe e sistemoi mirë atë.

 

• Së pari zonjat, – tha ai dhe

 

Pastaj u dëgjua dhe zëri i karriges së tij mbi çimento, që u përplas pak dhe lëshoi një kërcitje të thatë.

 

• Atëherë, mirë se erdhe, nënë! – tha

 

• Nila quhem, – tha përsëri ajo. -Apo harrove?
• E di, ore, e di… Të kam kërkuar kudo.- E pas një pause të shkurtër tha:
• Dukesh që ke qenë zonjë e bukur, – e shtoi ai pas pak fjalën. .. Bile dhe tani qenke shumë e mbajtur.

 

• Eee, – shtoi ajo me një buzëqeshje të lehtë mbi sy, – zakoni dhe vesi del me shpirtin, more bir, – tha ajo.

Ndërsa nxori duart mbi tavolinë dhe filloi t’i lëkundte me gishtat e saj të mplakur, por të hollë dhe me elegancë për t’u admiruar.

• I keni rënë pianos? – tha ai me habi, duke e shikuar në fytyrë.
• Po, pooo, – tha ajo dhe buzëqeshi përsëri.
• Si e gjetët? – shtoi pas pak

Dhe uli sytë përsëri mbi tavolinë, pastaj hodhi vështrimin rreth e rrotull, si  për të parë ambjentin.

Pasi pa në sy Armendin foli

–  A ka kamarier, apo jo?

• S’ka kamarier këtu, – tha Armendi. – Zonjë, është vetëshërbim me parapagim, – dhe qeshi përsëri.

 

• Aaa, lokal komunistësh, ma… – shtoi ajo me një shpërfillje të qartë ndaj regjimit dhe picërroi sytë që dukeshin që kanë qenë jeshil dhe të bukur….

Ishte viti 1989. Regjimi sapo kishte nisur të lëkundej. Ende s’kishin filluar lëvizjet e para për demokraci, por shenja kishte kudo. Pakënaqësitë ishin të hapura dhe njerëzit nuk kishin më frikë të shpreheshin kundër partisë në pushtet.

 

• Po, zonjë… – e ndërpreu ai nga mendimet zonjën Nilaj dhe e shikoi në sy

 

• Ëë, po… – tha ajo. – U përhumba pak në kujtimet e

Pleqëria bën të vetën, more bir, – tha ajo dhe e shikoi drejt në sy. Dhe ajo Armendin. Pastaj shtoi:

• Pleqëria, në kuptimin kryesor, është ajo fazë e jetës kur njeriu përballet me thelbin e ekzistencës së tij – me kalueshmërinë, me kohën si përjetim, me kujtesën si mbartëse të domethënies. Është një periudhë meditimi mbi jetën e jetuar, ku njeriu, i shkëputur nga vrulli i përditshmërisë, kërkon përherë e më thellë kuptimin e qenies, duke kaluar nga zotërimi i botës në pranimin e Është koha kur njeriu bëhet dëshmitar i vetvetes dhe i përkohshmërisë së gjithçkaje.

 

 

• .. – u habit Armendi . – Çfarë keni punuar dikur ju, zonjë?

 

Mësuese kam qenë. Mësuese pianoje, në shkollën e mesme artistike. Unë kam mbaruar në Vjenë, konservatorin. S’jam dosido, more djalë, – shtoi ajo.

• Keni bërë filozofi?! – tha ai i
• Po, po, sigurisht që Kam bërë filozofi në vitin e

parë, dikur. Filozofi të përgjithshme… dhe e kam mësuar shumë mirë. Si një ish-studente ekselente, më ftoi familja juaj – Beka me Nilajn – që t’i jepja zonjës mësime private. Prandaj, kur erdha në Durrës, kisha miqësi me familjen tuaj… dhe me gjyshen tuaj të bukur.

-A, sa mirë! Më thuaj, si u njohët?

-Po shkurt do i bie.  Zonja Asije u përfol shumë atëherë në qytet. Edhe unë jam me origjinë nga Ulqini. Ishim patriote, dmth, dhe larg e larg njiheshim familjarisht.

Ajo vinte nga një shtresë e mesme, jo e pasur. Por tradicionalisht me femra të bukura, të gjata dhe shumë elegante. Edhe nëna e saj ashtu ishte – zonjë e bukur, e

 

hijshme dhe plot nur. Edhe babai i saj po ashtu – një burrë i bukur. Saqë në kohën tonë mund të ishte bërë top-model, – dhe qeshi pak.

-Keni pasur stërgjyshër të bukur, more djalë, – shtoi ajo.

–  Po, po, mos u ndërprit, – shtoi ky.

Ajo ngriti sytë dhe e shikoi drejt.

• E di që ti i ngjan shumë asaj, gjyshes suaj. Qenke shumë i bukur, i gjatë… – dhe ptu ptu, bëri ajo duke pështyrë pak në tokë, – mos të paftë syri i keq, more djalë! Qenke yll fare… ose, si thonim ne dikur, top- model!

 

• Ha, ha, ha! – qeshi – Lëri këto, zonja Nilaj. Edhe ju s’dukeni keq. Duhet të keni qenë shumë e bukur.

 

• Aaa, rinia more djalë… – shtoi ajo, dhe nga sytë i dolën lotët. – Po, po, e bukur kam qenë, s’e mohoj. Dhe pianiste shumë e mirë.

Pata marrë pjesë në orkestrën e Vjenës dy herë. Por dashuria për atdheun më thirri këtu… dhe mbeta. Pastaj ne ulqinakët ishim të pushtuar nga serbët dhe

 

malazezët… s’kisha si shkoja më atje.

Por më doli për keq… dashurinë për Shqipërinë e kam paguar shumë shtrenjtë, more djalë. S’më janë ndarë kurrë Sigurimi i Shtetit dhe survejimi i vazhdueshëm, si një shtetase e huaj dhe zonjë e ish-regjimit të kaluar.

 

E more bir… sa jetë të rëndë kam bërë! Dhe sa rreziqe për burg kam kaluar – vetëm unë e di.

• Po varja… – tha
• Unë kam marrë vesh në lagje që më ke kërkuar shumë herë.

E kam kujtuar që je i Sigurimit, dhe s’të kam folur. Por kur pyeta mirë, më thanë që je nipi i shoqes sime të ngushtë… ose patriotes sime.

Edhe mezi prisja të takoja. Më saktë, të thërriste gjaku,

si i thonë. Dhe vendosa të flisja gjatë me ty.

 

• E di që je trembur nga unë, dmth… e marr me mend,
• shtoi ky. – Por para se të filloni tregimin, po shkoj të marr në banak diçka për të pirë. Çfarë dëshironi, zonja Nilaj? – tha ky.

 

• A, a, ta hangsha zemrën! – shtoi ajo. – Ka kohë që s’më thotë njeri “zonja Nilaj”.

Po mirë more djalë i bukur, ç’të duash ti, merr.

 

 

 

• Unë them të marrim dy birra vendi, – shtoi

 

Armendi shkoi me hap të ngadaltë te banaku. Priti pak në radhë, pastaj nxori një pesëdhjetëlekësh dhe pagoi dy birra të ftohta.

• .. të them të drejtën, ishin shumë të mira dhe origjinale.

Ai i kërkoi banakieres t’i hapte tapën, dhe ashtu u bë

• banakierja i hapi shishet, ndërsa ky i mori në dorë si për para duarsh, si i thonë. U drejtua për te vendi ku ishin ulur.

 

Armendi ishte veshur me një xhup blu, që dukej se ishte sjellë nga jashtë – një palë xhinse po blu, dhe një këmishë gjithashtu blu.

Bluja shkonte fiks me sytë e tij blu dhe me detin blu.

• Gërshetim natyror – do të thoshte Nilaj. – Zoti, kur do, pikturon çdo gjë bukur – edhe krijesat e tij, edhe detin, edhe tokën. Ai, kur do, bën mrekulli – shtoi me vete Nilaj, ndërsa po shikonte nga Armendi.

 

Sapo sytë u takuan, të dy buzëqeshën ëmbël.

• Mos thuaj që po më krahason me gjyshen, – tha
• Si e gjete more djalë! – shtoi – Të them të drejtën, ti i ngjaje të kopje Asijes kur ishte e re.

 

• Po, po, mor djalë, patjetër! Ingjet .. Duro pak… ulu

mirë dhe flasim.

 

Ai u rehatua mbi karrige. Ndërsa kjo, pasi e pa mirë, tha:

-S’të them, po nuk u ule … Ulu njëherë e mirë dhe pastaj ta them, – tha ajo.

Ai dëgjoi fjalën e saj dhe u ul, ndërsa shishet i la mbi

tavolinë.

• Të marr gota, apo jo? – e pyeti
• Jo, jo, – tha kjo, – s’ka nevojë.
• Epo mirë pra, – tha ky, duke e parë në – Do të më thuash një thënie për rininë, apo jo? Meqë je filozofe dhe ma premtove…
• Po, po, – shtoi kjo. – Mos u mërzit. Ja, ..

 

• Hajde, gëzuar! Dhe shëndet e lumturi të kesh, nipi im, – tha ajo duke qeshur.
• Tani je i ri dhe i bukur. Shijo këto ditë, se nuk vijnë më, mor djalë i bukur, – tha – Se rinia ikën shpejt, shumë shpejt… Dije, mësoje dhe shijoje! Ja dëgjoje pra thënjën meqë po e kërkon kaq shumë Ajo u mëndua pak, pastaj foli:

 

• Rinia është përpjekja për të ndërtuar kuptim në një

 

shkretëtirë që nuk të përgjigjet. Dhe ti ecën, jo sepse beson, por sepse ndryshe fundosesh.

 

• Ose ta formuloj më saktë, – shtoi ajo: “Rinia, filozofikisht, është çasti kur vetëdija zgjohet dhe kërkon të kuptojë botën, veten dhe vendin që zë në univers. Është periudha e formësimit të identitetit, e rebelimit ndaj autoritetit dhe e kërkimit të së vërtetës përmes përvojës. Rinia mishëron lirinë si mundësi – është projekti i së ardhmes që ende nuk ka marrë formë, por që bart potencialin e pafund. Është mosha e mundësive, por edhe e iluzioneve, ku pyetjet ekzistenciale lindin më natyrshëm se përgjigjet.”

 

• Por tregimit tonë i shkon më shumë kjo që do të them tani, – vazhdoi ajo.

Armendi hapi sytë përsëri nga habia.

• Thuaje, thuaje, – i tha ai, – mos e lër muhabetin përgjysmë.
• Dakord, mor bir, – shtoi – Ulu, ulu njëherë. Pastaj do ta them.

 

Armendi u ul në karrigen prej druri, prodhim vendi. Pastaj e afroi karrigen pranë tavolinës. Ajo shtoi:

• Si ta them unë tani për rininë… Ja, për shembull:

 

“I riu është i lirë vetëm sepse ende nuk e kupton çmimin e zgjedhjes – dhe vetëm kur e paguan, kupton se nuk ka më rini.”

 

“Në rini kërkon një emër për veten; por bota të jep vetëm pasqyra bosh, që i mbush me frikë.”

• Uauu, hapi sytë — Po më habit, moj grua! Qenkeni shumë e zgjuar!

 

Ajo tundi kokën pak, duke e shoqëruar me buzëqeshje.

 

• Shiko, Armend, kur je i ri kujton se bota rrotullohet rreth teje. Por kur zgjohesh nga ëndrrat, e kupton që ishte veçse një ëndërr. Asgjë nuk ishte realitet. Edhe gjyshja juaj, Asija, ka qenë dikur shumë e re dhe e

 

• Me kë ishte e dashuruar? — shtoi

 

• Natyrisht, — tha Nilaj, — jo me gjyshin tuaj. Ajo ishte një vajzë qyteti, me shkollë të ulët por shumë e zgjuar dhe e bukur.

 

• Po këto i di, — tha ai. — Më thuaj, më kë ishte e dashuruar gjyshja?

 

 

 

• Jo, jo me gjyshin Ajo donte një bashkëqytetarin e saj nga Ulqini. Kishin qenë të dashuruar që fëmijë dhe prisnin që pas moshës tetëmbëdhjetë vjeç të martoheshin bashkë. Asija u rrit, u zgjat dhe u bë, si të themi, një “miss qyteti”. Çdokush që e shikonte, hapte sytë nga kjo lloj bukurie shqiptare. Vajzë origjinale, me të gjitha bukuritë që ia kishte falë Zoti. Edhe i dashuri i saj ishte i bukur, por jo sa ajo, dhe ishte më i shkurtër.

 

Unë i kam njohur të dy, sa herë vije me pushime në qytet, sepse pothuajse ishim moshatarë. Mendo, mor djalë, kjo histori ka ndodhur para gjashtëdhjetë vjetësh.

 

• Po, po, — tha ai duke tundur kokën. — E di, e di që është histori e lashtë. Por ja vlen të ma tregosh, sepse prindërit e mi s’më kanë treguar kurrë asgjë.

 

Veçse di që jemi pasardhës të një pronari shumë të madh pasurish. Dhe që Vila Blu është e jona, dhe herët a vonë do ta marrim. Këtë ma kanë thënë.

 

• Po, po, — tha ajo. — S’ke veç Vilën Blu. Ke shumë pasuri të tjera që, nëse kthehet situata, duhet t’i marrësh. I di ti këto?

 

 

E ndërpreu ai, pa e ngacmuar, si i thonë… i foli me dashuri, me zë të ulët dhe ton lutës: D.m.th. i ditke të gjitha zonjë.

 

— Po si nuk i di, mor bir? Di çdo gjë rreth jush dhe ish-shoqes sime, Asijes. Ajo mua më kishte për çdo gjë: edhe mësuese, edhe shoqe, edhe bashkëqytetare që besonte verbërisht tek unë. Ajo nuk hoqi dorë nga dashuria për ish të dashurin e rinisë. Prandaj them unë që në rini Zoti e ka bërë gabim që na lejon të marrim vendime kaq serioze për jetën… dhe pastaj përfundojmë në greminë ose në keq.

“I riu është i lirë vetëm sepse ende nuk e kupton çmimin e zgjedhjes — dhe vetëm kur e paguan, kupton se nuk ka më rini.

 

Nejse more djalë, të lodha mendjen kot… Sot jemi mbledhur për tjetër gjë, jo për filozofi. Hajde, gëzuar! – tha ajo dhe ngriti shishen e birrës së ftohtë, duke e përplasur lehtë me atë të Armendit.

 

– Gëzuar! – ia ktheu ai me buzëqeshje.

 

Gëzuar– Zonja e bukur! – shtoi pastaj, me një lloj përshëndetjeje ceremoniale.

 

• Eh, kam qenë e bukur, s’e Por ajo kohë iku… thuajse më duket sikur s’kam ekzistuar fare. Gjithçka ikën, bir… si uji në lumë. Asgjë nuk mbetet pas, – tha ajo dhe sytë iu mjegulluan pak nga kujtimet.

 

• Mbetet vetëm .. po ai mbetet, – u përfshi edhe Armendi në çastin e saj të brendshëm, të mendimit.

 

• E saktë, bir, – tha ajo me një ton të butë e melankolik, sikur donte të zhytej prapa në kohë, në ditët e saj të rinisë në qytetin e bukur të Ulqinit, që tashmë kishte mbetur jashtë kufijve shtetërorë dhe i ishte bashkuar Malit të – Edhe sot, more bir, shqiptarët atje vuajnë njësoj si dje… si pardje. Por jo, kjo s’është tema jonë sot.

 

• Sot, e në ditët që do të vijnë, do t’ju tregoj seritë e

filmit “Gjyshja dhe gjyshi yt”. I bukur… dhe i pasur.

 

• Pse? – tha ai me një shikim të ëmbël. – Do të vazhdosh me seri? Këtë tregim të trishtë ? .. Armendi qëndroi pak pa fjalë dhe pastaj ia drejtoi sytë krejtësisht asaj, si për t’i zbuluar ndonjë sekret të pathënë. Ajo nuk foli për momentin, por e vështroi me një buzëqeshje të ngrohtë e tha:

 

 

• Ke sy të bukur, djalë. I ngjan gjyshes tënde. Je po aq i bukur sa Edhe po të isha e re sot… do të të kisha puthur në buzë,– dhe qeshi lehtë, me një çiltërsi që e bëri gjithë lokalin të ndizej në dritë.
• Epo, zonjë, – tha Armendi duke qeshur me përulësi, – me këto fjalë më skuqe Po të ishte film, ky do ishte momenti që publiku do duartrokiste.

 

Ajo qeshi përsëri, më me zë kësaj radhe, por jo për të bërë shaka – thjesht për të ndier ende një çikë jetë brenda saj. E pastaj tha:

• Jo, more bir, tani vetëm mund të qesh me kujtimet. Me kohën kur më vinin pas vetes djemtë e gjithë E tani… më mbajnë derën hapur se më dhëmbin gjunjët! – Dhe vuri dorën sipër gjurit, si për ta bindur edhe veten se ishte e vërtetë.

 

• Epo, koha nuk pyet askënd, – tha – Por s’ka asnjë arsye të mos të duam ty. Madje më shumë, jemi të lumtur që jeta na takoi me njerëz si ti.

Ajo e pa me një ndjesi që nuk kishte vetëm mall, por një lloj mirënjohjeje që nuk kishte emër.

• Dëgjo, Të gjithë i harrojnë të moshuarit.

 

Harrojnë se dikur kemi pasur ëndrra, luftëra, dashuri… Harrojnë se kemi qenë si ata – të bukur, të gjallë. Por, por ti nuk je si të tjerët. Ti dëgjon. Dhe dukesh shumë djalë i zgjuar.

Ai uli sytë pak, si për t’i fshehur një emocion që sapo i ngjitej në fyt. Pastaj ngriti përsëri gotën:

• Për kujtimet! Dhe për ata që i ruajnë.
• Dhe për ata që i ndajnë… – shtoi – Se pa i ndarë, kujtimet vdesin dy herë.

Ata e përplasën lehtë shishen përsëri. Birra kishte filluar të ngrohej pak, por askujt nuk i bëhej vonë. Ishin ngrohur vetë.

 

• Dhe për ata që i ndajnë… – shtoi ajo përsëri. – Se pa ndarë, kujtimet vdesin dy herë.

 

Ai s’tha asgjë. Veç e pa me atë heshtjen që më shumë thotë: “Jam këtu, të dëgjoj, të ndiej.” Dhe ajo e kuptoi. Kishte jetuar mjaftueshëm për të lexuar në sytë e njerëzve atë që fjalët nuk thonë dot.

 

Pak çaste heshtje. Nga dritarja vinte aroma e një dite të qetë, me atë flladin e hollë që e sjell vetëm fund pranvera. Në mur, një orë e vjetër me akrepa të trashë tundej me zhurmën e saj ritmike – si një kujtim që nuk di të ndalet.

 

• E di ç’më mungon më shumë? – pyeti ajo,
• Çfarë? -tha
• Ai zëri… kur dikush të thërret Jo siç e thërrasin në rrugë, jo. Po ashtu… butë, me dashni, si me të zgjuar nga gjumi. Armend… – përsëriti ajo emrin e tij ngadalë e me dashuri, si për ta puthur në buzë. – Emri është gjysma e shpirtit. Kur s’të thërret askush më… njeriu fillon e tretet.

Ai uli kokën. Ishte e vërtetë. Në botën e madhe që ecte pa kthyer kokën pas, shumë zëra humbnin pa u ndier.

• Unë do ta thërras emrin tënd gjithmonë, zonjë. E bukur. Edhe kur të mos jesh… – tha ai ngadalë.

Ajo e pa gjatë. Sytë iu njomën. Dhe pa i fshirë lotët, tha: Atëherë nuk kam frikë. Se do jetoj akoma … në ty. Armendi nuk e mbajti dot më heshtjen që i kishte zënë vend në kraharor. E ndjeu zërin e saj të futej në një pjesë të brendshme të tij. Ato ishin si fjalët e gjyshes që dikur i rrëfente përralla me zë të ulët, në prag gjumi. Po kjo nuk ishte përrallë. Kjo ishte jeta që fliste.

Ajo u ngrit ngadalë nga karrigia, duke u mbajtur për mbështetëse me njërën dorë, e me tjetrën për nxori një libër të vjetër, që kishte erë letre të zverdhur dhe kujtimesh të ruajtura. Një letër ra në dysheme. Një fletë e vjetër, me shkrim dore.

 

 

• Ç’është kjo? – pyeti Armendi dhe u përkul për ta marrë.
• Mos e hap, ende jo, – tha – Ajo është për fundin. Kur të mos jem më. Ta lexosh vetë, vetëm.
• Por pse të pres…?
• Sepse disa gjëra duhen dëgjuar kur zemra është bosh, që të mund të mbushet. Jo tani. Tani jemi plot. Ajo qeshi lehtë. Ishte një qeshje e butë, e qetë, sikur për herë të parë pas shumë kohësh i kishte bërë paqe

 

Ai nuk insistoi më. E mori letrën, e palosi me kujdes dhe e futi në xhep, aty ku ndodhej gjithmonë portofoli i babait tij. Këto dy sende tashmë e shoqëronin – një kujtim që kishte mbaruar dhe një që ende nuk kishte ndodhur.

• Nesër, – tha ajo, ndërsa u ul sërish. – Do të shohim serinë tjetër. “Kur u dashuruaan për herë të fundit ata të dy ”. E bukur… shumë e bukur…si seri

-Ashtu?– Do jem këtu. Para kohe, – tha ai.

Ajo nuk tha gjë. Vetëm tundi kokën, e kënaqur. Diku jashtë, nata kishte filluar të binte ngadalë mbi çatitë e qytetit. Por brenda dhomës së saj, drita e kujtimeve

 

digjej si një qiri i qetë që nuk kishte frikë nga mbrëmja. Atij iu kujtua thënia e saj.

Tradhtia që vjen e veshur me petkun e rinisë, nuk është tjetër veçse një kujtesë e bukur e një dhimbjeje të vjetër.

E pastaj tundi kokën në shenjë zemërimi me gjyshen e tij. Të nesërmen, ata të dy u takuan përsëri, por kësaj here në shtëpinë e Nilajt.

 

Ajo nuk ishte martuar kurrë dhe nuk kishte fëmijë. Jetonte në një apartament të vogël, sipër Vollgës, në atë lagje të vjetër. Kishte vetëm një dhomë dhe një kuzhinë – Ia kishte dhënë dikur regjimi. Kurrë nuk guxoi të kërkonte zgjerim. Jo se nuk kishte fëmijë, por sepse thellë-thellë, ajo trajtohej si shtetase e huaj dhe armike – një grua që kishte studiuar në Vjenë. Kjo e pengoi gjithmonë të kërkonte më shumë.

• Po ku ke jetuar më parë, para se të vinte regjimi komunist? – e pyeti Armendi, i cili kishte ardhur në orën tetë të mëngjesit. Nuk kishte pse të trokiste, nuk kishte pse, dera ishte e hapur dhe në sallonin e kuzhinës e priste zonja e rëndë, muzikantja Nilaj.

 

• Shiko bir, – tha ajo, – nuk kam fjetur fare gjumë

mbrëmë. Ti më ktheve shumë vite pas. Më solle në

 

kohën kur unë isha mbretëresha e mbrëmjeve dhe koncerteve nëpër Durrës e jashtë Shqipërisë. Në një kohë kur njeriu kishte vlerë, jo të gjithë njësoj.

• Përshëndetje, zonjë e bukur, – foli Armendi. Sot ishte veshur sportiv, krejt në blu. Kishte vetëm një kanotiere poshtë bluzës dhe tuta sportive me atlete të një marke perëndimore. Ajo e shikoi gjatë, nga koka te këmbët, dhe pasi përfundoi “hetimin”, tha:

 

• Qenke veshur sportiv sot, djalë. Edhe me marka perëndimore! Bravo, je yll, i bukur, trup atleti. Lum ajo që do të marrë ty! Shpresoj të jetë edhe e bukur si ti, apo jo? Sepse ju, rraca juaj e bukur, lidhet vetëm me të bukur, apo jo? Ashtu shpresoj. Ke ndonjë në mendje, apo të të gjej unë ndonjë nga Ulqini?

 

• Jo, jo, më mirë jo, – tha ai, dhe u ul në divanin përballë sobës që dukej se bënte zjarr me dru. Ai vështroi me shpejtësi gjithë ambientin dhe pa shumë fotografi, shumë koncerte, diploma të zonjës – thuajse të gjitha para çlirimit, dhe asnjë pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri.
• Eh, – tha ajo, – ajo kohë iku, bir. Kurrë nuk e mendova se do përfundoja kështu. Në një vend të izoluar socialist e komunist. Mendova që atdheu do të më bënte të lumtur, do të kisha dhe unë familje,

 

të vlerësohesha si muzikante. Por ndodhi e kundërta. Më quajtën e huaj, borgjeze dhe spiune.

• Do të tregoj gjatë ditëve çfarë kam hequr… Jo sot. Sot do të filloj të tregoj me foto dhe me fjalë për vilën blu dhe pse ajo e ka 1944…
• Do të të qeras me kafe apo çaj? – tha

Ky nuk foli, sepse po shikonte fotot në murin e Nilajt.

• Urdhëro, zonjë, – tha ai më në

Nilaj sot ishte veshur me kostum të zi, fund të bukur, me një papijon dhe bluzë të bardhë.

 

• Paske ndryshuar veshjen sot, zonjë, – tha – Qenke bërë evropiane!

 

• Ha, ha, – qeshi – Sot është ditë e re, apo jo, more djalë? – dhe çoi dorën te syzet, i rregulloi ato sipër hundës, ngriti pak flokët e bardhë nga thinjat largoi flokët mbi vetull dhe tha: – Sot do të tregoj për atë që më ke pyetur gjithmonë…

Ajo mbështeti duart mbi tryezën e vogël të drunjtë,

ku filxhanët ishin ende bosh.

 

Armendi e pa me vëmendje. Kishte një ndjesi sikur po hynte në një histori të rëndë, të thellë, si ato që s’rrëfehen lehtë. Ai ndjeu që duhej të heshtte.

• E di çfarë më ka mbetur në kujtesë si plagë që nuk

 

mbyllet? – vazhdoi ajo. – Më 1945, sapo u ktheva nga Vjena..Hera e fundit që dola jashtë. Sapo zbarkova në Durrës me trenin e fundit që erdhi përmes Beogradit. Ishte dimër. Mbaja në dorë valixhen time të zezë, me dy partitura brenda: një Mozart dhe një Brahms që i ruaja si pasuri.

• Dhe çfarë ndodhi? – pyeti ai butësisht, duke shikuar drejt një fotografie të zverdhur në mur ku ajo dukej në një sallë koncertesh, me një violinë në dorë dhe një buzëqeshje që nuk ekzistonte më.
• Në port më priti një oficer i Nuk më dha mirëseardhje. Më tha: “Do të jesh nën vëzhgim. Kujdes me pjesët që këndon.” Dhe më konfiskuan Mozartin. Më lanë vetëm Brahmsin, sepse siç më thanë, “është i errët, por më i pranueshëm për shoqërinë tonë të re”.

 

• Kjo është absurde… – pëshpëriti

 

• Absurde? Jo biri im. Kjo ishte vetëm fillimi. Pastaj më ndaluan të jepja koncertet që kisha planifikuar. “Je Shumë aristokrate”, më thanë. “E huaj në shpirt. Nuk i përshtatesh shoqërisë së re socialiste.” Dhe më vendosën të jap mësim violine në një shkollë të mesme në periferi. Ishte ftohtë. Fëmijët s’donin të mësonin, kishin frikë të afroheshin. U thonin në shtëpi se unë isha spiunia e Vjenës.

 

Armendi uli kokën. Kishte ndjerë histori të ngjashme, por kur i dëgjonte nga goja e dikujt që e kishte përjetuar në trup e shpirt, gjithçka bëhej më e rëndë.

• Pse nuk ike përsëri? – e pyeti ai.

Ajo ngriti kokën. Sytë iu mbushën me lot, por ata nuk qanin, vajtonin…. Sepseeee…..

• .. ende besoja. Besoja që Shqipëria do të kuptonte një ditë. Që s’mund të luftosh muzikën. Që arti është më i lartë se ideologjia. Por gabova. Më lanë vetëm. S’më dhanë të drejtën as të dua, as të jem grua, as të jem muzikante.

Në atë çast, një heshtje e gjatë ra mes tyre. Armendi pa një kornizë të thyer në cep të bibliotekës. Brenda ishte një fotografi bardhezi e një djali të ri, flokëgjatë, me violinë në dorë, përkrah Nilajt. E pyeti:

• Ky është…?
• I vetmi njeri që desha vërtet. Një dirigjent austriak. Dashuria e jetës sime. Ai më kërkoi të ikja me të në 1946. Por unë… zgjodha të rri këtu. E ndaluan të më shkruante. E zhdukën çdo letër të tij. Dhe… më në fund, më thanë që ai kishte vdekur. Por nuk di asgjë të vërtetë…

Mes tyre pasoi një heshtje dhe një aprovim i përbashkët për situatën. Ai ngriti dorën dhe vuri mbi supin e djathtë të saj dhe i tha:

 

• Nilaj, ju jeni një monument i gjallë! – përsëriti Armendi me një ndjenjë të thellë respekti. – Nuk jeni thjesht një njeri i vjetër që flet për të shkuarën. Jeni dëshmia që ajo kohë Dhe nuk duhet harruar. Të dy qanë me lot, por i fshinë ato dhe vendosën të flasin.

Ajo mori një frymë të thellë.

• Tani e kupton pse çdo mëngjes pi vetëm një kafe të zezë, pa sheqer? Sepse as e sotmja nuk është aq e ëmbël sa ta mbulojë atë që kam humbur. Por… ndoshta, ti mund të ma rikthesh pak zërin e asaj Ti dukesh që do të fitosh mbi të keqen dhe atë që fisi yt ka hequr. Ti duhet të me ndihmosh dhe mua të tregoj për ato që kanë ndodhur dhe ngriti shikimin drejt tij.
• Si mund të ndihmoj? – pyeti
• Duke dëgjuar. Dhe duke Se unë s’kam më zë për të kënduar, por ti ke krahë për të mbajtur atë që unë s’munda ta çoja dot më larg.
• Shiko, – tha ajo, – s’dua të mbaj më tregimet, vetëm për Ne të dy do të flasim për Vilën Blu… dhe për gjyshërit e tu.

Pastaj, me një gjest të butë, i zgjati çajnikun e vogël prej bakri, të punuar me dorë, të shkëlqyeshëm dhe të hijshëm.

• Mbush filxhanin me çaj, mos ke turp nga unë, – i tha ajo Armendit. Dhe ia ledhatoi pak flokët me dorë.

 

Ai nuk foli, veçse u përgjigj me një lëvizje të qetë. Ktheu enën me kujdes, mbushi filxhanin dhe pastaj ngriti gotën e hollë drejt saj.

• Hajde, gëzuar! – tha ai, dhe trokiti filxhanin e tij me

atë të Nilajt, që nuk kishte lëvizur nga vendi.

 

• Gëzuar, – u përgjigj ajo me një buzëqeshje të ngrohtë. Pastaj me një zë më të thellë dhe të qetë shtoi:
• Dhe që të mos humbim më kohë… të fillojmë tregimin

tonë.

-Po shumë mirë, – tha ky,- vazhdo pra,- dhe qeshi pak.

Unë jetoja në vilën blu me shoqen time Asija – Yllin e bukur nga Ulqini”.

Ajo ishte si drita e mëngjesit që përplaset në dritaret e brendshme të shpirtit. Flokët gjithmonë të mbledhura me kujdes, sytë plot jetë, zëri i butë si fllad deti. Asija ishte më shumë sesa shoqe; ishte ajo që ngrohte vilën blu me praninë e saj, që e kthente çdo cep të shtëpisë në copëza dashurie dhe kujdesi.

Ditën e martesës së saj, gjithçka dukej ndryshe.

Ajri ishte i ngarkuar me emocion. Fustani i bardhë i saj rrinte pezull në dritaren e hapur si një flamur i pastër shprese. Ajo qeshte, por thellë në sy i lexohej një dridhje që vetëm unë mund ta kuptoja.

— Asija, je gati? – e pyeta ndërsa po i krehja flokët me

kujdes.

 

• Gati? S’foli por,– më pa në pasqyrë. – Asnjëherë s’je gati për një fillim të madh. Thjesht… shkon drejt tij. Dhe e përjeton siç vjen. – thashë unë. -Ajo s’kishte marrë dosido për burrë, por…

 

Kishte zgjedhur një burrë të quajtur Beke shumë i pasur. Një burrë i heshtur, serioz, por me një prani që e ndjeje edhe kur s’fliste. I kishte ardhur nga Shkodra për të kërkuar dorën e saj, me një mirësjellje që i rrinte si kostum i prerë me dorë. E respektonte, por nuk i njihte ende të gjitha botët që ajo mbante brenda. Ai se kishte marrë me dashuri, por i kishte pëlqyer për bukuri. Asgjë më shumë.

Në mbrëmje, pasi muzika u shua dhe të ftuarit u shpërndanë, ai u ul pranë saj, në verandën e vilës blu, ku mbështeteshin mbi një batanije të hollë dhe pinin çaj nga filxhanë të vjetër të trashëguar.

 

• A ke ftohtë? – e pyeti Beka duke e parë në
• Jo nga moti… – tha ajo ngadalë. – Por nga e panjohura. Nga ajo që nuk dimë se si do të jetë.

Ai heshti: E pa në sy, buzëqeshi pak e tha

• Asije, nuk premtoj që do të të jap një jetë perfekte. Por do të jem pranë teje çdo mëngjes. Edhe kur të jesh e Edhe kur të ndihesh si vajzë e Ulqinit që ka humbur diellin në një qytet tjetër.

 

Ajo qeshi dhe qeshja iu shoqërua me një lot në cep të syrit.

• Vetëm… mos më mbyll brenda. Le të vazhdoj të jem kjo që jam. Të qesh me ty, por edhe të qaj vetëm, kur malli më merr për valët e vendit tim. Nuk pres dashuri nga ty, vetëm mirësjellje dhe qytetërim.

Ai u afrua dhe ia preku dorën butë.

• Do të jesh e lirë, Asija, sepse gruaja ime duhet të jetë si deti — e bukur, e rrezikshme ndonjëherë, por gjithmonë vetvetja.

 

Dhe kështu nisi martesa e tyre. Pa zhurmë. Pa tam- tame. Me një premtim të heshtur mbi një verandë të vilës blu, që ende mban aromën e detit dhe zërin e ëmbël të Asijes.

Ditët pas dasmës rridhnin si një lum i qetë, me mëngjese të heshtura e mbrëmje me erë deti. Asija nuk kishte ndryshuar. Ajo ecte zbathur në verandë, me filxhanin e çajit në dorë, dhe këndonte për vete, ndonjëherë në shqip, ndonjëherë në gjuhën e saj të dashur, atë ulqinake që tingëllonte si këngë fëmijërie.

 

Beka vinte herët nga puna. Kishte filluar të vinin mallarat në port, me letra dhe dogana, gjithë kohën. Por sytë e tij lodheshin më shpejt se duart. I shihje që kërkonin gjithmonë dritaren ku Asija rrinte.

 

Një mbrëmje, kur nata zbriste mbi vilën blu dhe ndriçimi i shtëpisë ishte ne maksimum. Kishte llamba e abazhure në çdo qoshe. Ai hyri në dhomë, më i heshtur se zakonisht. Asija po lexonte. E uli librin, e vështroi, dhe e pyeti pa zë:

• Çfarë ka?

Ai u ul në krah të saj dhe i preku flokët.

• Më duket se ende nuk kam hyrë në botën tënde. Ti je këtu, por je edhe diku tjetër, – tha ai.

Ajo uli sytë. Heshti pak. Pastaj foli ngadalë, me një buzëqeshje të hidhur:

• Unë jam rritur me erën e detit që flet ndryshe. Jam mësuar me lirinë, Bej. Jo lirinë e madhe politike, por lirinë që kam pasur me veten. Me shpirtin tim. Dhe ndonjëherë, më duket se po jetoj jetën e dikujt tjetër. Jo timen.

Ai nuk u zemërua. Nuk u trondit. I kapi dorën.

 

• Mëso të jesh edhe këtu. Të dua ashtu siç je. Nëse ndonjëherë do të duash të largohesh, më thuaj. Unë dua vetëm të mos jesh rob i kujtimeve që nuk

 

Ajo e pa gjatë. U afrua, e puthi në faqe dhe tha:

• Mos ki frikë. Kam për të mbetur këtu me

Por duam kohë që kjo vilë të bëhet shtëpi. Edhe për shpirtin  tim….

 

Në mure vazhdonin të qëndronin fotografitë e saj me jetën në Ulqin. Edhe ajo luante në violinë.

-Auu,- u habit Armendi. -Si ka mundësi. Hapi sytë blu dhe pasi e shikoi Nilajin në sy ajo tha Beka nuk i thoshte asnjëherë luaj ndonjë pjesë. Por……..

Vetëm një herë, tek pinin kafe në mëngjes, i tha:

• Do të doja të të dëgjoja duke luajtur një ditë. Asija e pa me sy. Dhe i hapi shumë ato.
• Nëse më bën të ndjej si dikur dikë, .. do e marr përsëri violinën në duar.

Ai buzëqeshi. Dhe ashtu, pa shumë fjalë, ndërtonin çdo ditë nga pak një jetë të përbashkët — ndërmjet kujtimeve dhe përpjekjes për të dashur pa kërkuar ta ndryshojnë njëri-tjetrin… Në heshtjen e ditëve të

tyre vetëm era ekzistonte dhe frynte nga deti në drejtim të tokës dhe anasjelltas.

Dashuria jo.Ajo ishte e njëanëshme e Bekes për Asijen.

Nuk është faji i lules që çel njësoj, por i kopshtarit që nuk mëson nga gjembat,” –tha Nilaj

“Nuk është faji i lules që çel njësoj, por i kopshtarit që nuk mëson nga gjembat,” – përsëriti Armendi fjalinë, si me vete, ndërsa shikimi i tij mbeti pezull mbi gotën e çajit.

 

• Këtë e thoshte gjithmonë Asija, – tha Nilaj dhe zëri iu butësua nga – Ajo e mbante të gjallë dashurinë për një djalë nga Ulqini… shok fëmijërie, fqinj, por edhe më shumë se kaq. Ishin si dy degë të një peme. Të rritur pranë njëri-tjetrit, të lidhur që herët, para se jeta t’u mësonte fjalën “ndarje”.
• Po Beka? – pyeti – Ai e donte?
• Ah, Beka… – Nilaj psherëtiu. – E donte, në mënyrën e Por ishte dashuri që lindi më shumë nga krenaria, se nga zemra. E kishte parë një ditë në plazhin e vogël, kur ajo kthehej me fustan të bardhë linje dhe flokët e lagur. U verbua. E kërkoi. Nuk u ndal, derisa arriti ta merrte për grua.
• E ajo?
• Asija nuk tha kurrë “po” me zemër. E tha vetëm me zë. S’e kishte në dorë. Ishin kohë të tjera. Familja vendoste edhe për dashurinë. U martuan thjesht për t’u sistemuar në qytet të bukur, për të ruajtur emrin, për të shpëtuar nga dyshimet. Por Asija… ajo nuk e harroi kurrë Ulqinin. As djalin atje.
• m.th. jetonte me një burrë, por dashuronte dikë tjetër?
• Jetonte me kujtimin e një tjetri. E Beka e ndjente. Ndonjëherë më thoshte në fshehtësi: “Më tradhton

 

Sepse sytë… e shikimin e ka gjithmonë diku larg.” Dhe unë e dija se ku – në brigjet e Ulqinit, në një djalosh që ndoshta as nuk dinte se ajo vazhdonte ta donte.

• Dhe çfarë bënte Beka?
• U bë Filloi të hamendësonte. E përgjonte, e pyeste, e vinte në siklet. Ajo nuk i thoshte kurrë të vërtetën, por as nuk dinte të gënjente. Ishte e pranishme me trup, por e munguar me shpirt. Nuk kishte asnjë burrë tjetër, por zemra e saj s’ishte e lirë. Dhe kjo e çmendte Bekën.
• Po ai djali nga Ulqini, e dinte?
• Asija nuk ia shkroi kurrë. Ajo nuk donte ta ngatërronte jetën e askujt. Mbante një fotografi të vjetër, me dy fëmijë që mbajnë dorën njëri- tjetrit në një çati shtëpie. Aty ishin ata të dy. Dhe shpesh e shikonte, i buzëqeshte dhe thoshte: “Nuk është faji i lules që çel njësoj…”.
• …por i kopshtarit që nuk mëson nga gjembat, – e plotësoi Armendi.

Nilaj ktheu kokën nga ai, e preku lehtë në dorë dhe tha:

• Asija ishte një lule që çelte njësoj gjithë jetën, për një dashuri të vetme. Por jetoi në kopshtin e gabuar.

Nilaj vazhdoi, zëri i saj mori një ngjyrim më të thellë, si një melodi që ngadalë shndërrohet në vaj:

• Në fillim, Asija ishte e E pashë kur e solli

 

për herë të parë Beka në vilë. Mbante një fustan ngjyrë trëndafili, flokët e kapura lehtë dhe sytë… të mbushur me ëndrra. Por shpejt filluan të veniten. Në sytë e saj filloi të mungonte drita. Fjalët e saj u bënë të pakta, buzëqeshjet gjithnjë më të sforcuara.

Ajo heshti për pak çaste, pastaj vazhdoi:

• Beka nuk ishte njeri i lehtë, Ishte posesiv, i ftohtë, por mbi të gjitha, i etur për kontroll. Ai s’donte një grua krah vetes – donte një kukull që të lëvizte vetëm kur ai t’i jepte leje. Dhe Asija… ajo nuk ishte kështu. Ajo donte jetë, ngjyra, poezi, tinguj. Por Beka ia mbylli të gjitha. I ndaloi pikturën, i ndaloi mikeshat, e në fund… i ndaloi edhe fjalët.

 

Armendi mbante filxhanin në dorë, por nuk pinte. Ishte zhytur në tregimin e saj, si të përpiqej të imagjinonte një botë ku Asija nuk ishte më ajo që kishte qenë.

• Një natë – tha Nilaj, me zë më të ulët – ajo erdhi në dhomën Nuk foli shumë. Më tregoi duart e saj që dridheshin dhe më tha: “Nuk mundem më, Nilaj. Ai nuk më goditi sonte, por më vrau më keq – më tha që unë nuk vlej as për veten time.” Ajo natë nuk mbaroi me lot, por me heshtje. Dhe e kuptova: ajo nuk kishte më forca as për të qarë.

Nilaj ndaloi, piu edhe një gllënjkë nga çaji që tashmë kishte ftohur, pastaj tha:

 

• Ajo mbeti me të, për shumë arsye që ne, gratë, i dimë më mirë se kushdo tjetër. Për nënën që i lutej të duronte, për turpin e një divorci, për frikën nga pasojat. Por më së shumti – sepse shpresa është e rrezikshme. Të bën të besosh se një ditë gjithçka do të ndryshojë… por nuk ndryshon. Të paktën, jo për gratë si Asija.

Sytë e Nilajt u mbushën me një dritë të ftohtë:

• Dhe Vila Blu… që dikur ishte plot me të qeshura, e plot me dritë… U bë një vend ku dëgjoheshin gërhitjet e Bekes dhe hapat e lodhur të Asijes. Ishin e vetmja jetë që dëgjohej. Unë mbeta vetëm dëshmitare. E heshtur… si gjithë të tjerët. Nuk fola as ndërhyra, vetëm pashë. Aty s’kishte më jetë, as dashuri Dashuria nuk rilindi mes tyre, vetëm u tha.

Armendi u përkul përpara, zëri i tij u bë i butë:– Dhe tani?

Nilaj buzëqeshi lehtë, me një dhimbje të thellë:

 

• Tani? Tani e tregoj këtë histori… sepse më në fund, nuk kam më frikë. Dhe sepse ti, Armend, duhet ta dish: jo çdo vilë me ngjyrë blu është një parajsë. Disa janë burgje të lyera bukur.

E kujtoj atë mbrëmje si sot, – nisi Nilaj, duke e ndalur pak zërin në fillim. – Beka erdhi më herët në shtëpi. I heshtur, por me sytë që flisnin më shumë se fjalët.

 

Unë isha aty, po përgatisja çaj për të tre. Asija e ndjeu menjëherë që diçka nuk shkonte.

• Çfarë ndodhi? – pyeti Armendi, duke e shtyrë pak

filxhanin tutje.

• Ai e shikoi drejt në sy dhe tha: “Ti je me mua, por nuk je imja. Sa herë më përqafon, nuk më prek me shpirt. Sa herë më sheh, te shikimi yt ka një tjetër… ”ti s’je për mua. Ti jeton për dikën tjetër. Kam bërë gabim shumë me ty,” shfryu Beka.
• Dhe ajo?
• Nuk As nuk qau. E shikoi drejt e i tha me zë të ulët: “Të kam respektuar, të kam ndjekur, por nuk të kam dashuruar kurrë me atë zjarr që pret. Unë nuk jam e jotja. As nuk kam qenë ndonjëherë.”
• E ai s’e priti mirë, sigurisht…
• U ngrit, bërtiti, e përplasi gotën e çajit në tokë. I tha: “Të kam dhënë gjithçka dhe ti më dhe vetëm heshtje! Mos vallë je ende pas atij lojtari deti nga Ulqini? Mos ende ëndërron si fëmijë?”. I shqeu sytë nga zemërimi dhe urretja për të. Nuk foli më shumë,

por uli kokën dhe heshti. Skena tmerri more bir.

• Çfarë tha Asija? – e ndërpreu
• “S’është faj i tij që unë nuk e As i yti. Është faji im që pranova të jetoj një jetë që nuk ishte e imja.”Kaq tha ajo. Dhe e pranoi që donte dikë tjetër. Beka përplasi këmbët në tokë. Nuk e goditi. Vetëm i dolën

 

lot nga sytë. I fshiu me mëngën e bardhë të kemishës Pasi e pastroi fytyrën tha” Ti je gabimi im që do ta ndreq. Dashuria nuk lind me prona, as me para, por me zemër,- tha ai dhe iku brenda.

 

Nilaj ndaloi një çast. – Ajo natë ishte fundi. Ata nuk u ndanë ligjërisht, por shpirtërisht po. Jetuan nën të njëjtën çati, por në botë të ndryshme. Asija s’e takoi kurrë më atë djalin nga Ulqini. Por çdo verë, kur kalonim atje afër, ajo shikonte drejt bregut, si të priste diçka, ose dikë.

Armendi e mori frymën thellë.

• Dhe ti, Nilaj… si ndiheshe?– Si dikush që jeton pranë një dashurie që s’mund të jetë e tillë. Më mësoi të mos pranoj asgjë më pak se e vërteta. Edhe nëse dhemb. Edhe nëse humbet. Ajo është realiteti.

Beka nuk u qetësua asnjëherë. Dyshimet e tij u bënë çdo ditë më të rënda, – Nisi tregimin Nilaj, duke kthyer pak nga çaji e duke fiksuar vështrimin në filxhan. – Çdo fjalë që ajo thoshte, ai e kthente në një provë. Çdo vonesë, çdo mendim, çdo heshtje. Ishte si një torturë mes të dyve. Asgjë së bënte të qetë dashurinë e tyre që s’kishte lindur kurrë. Vetëm kishte duruar në heshtje. Ishte grumbulluar urretja e ndërsjellë sa gati do shpërthente.

• Ajo e duronte?

 

• Në fillim E përpinte të gjithë zjarrin që do ndizej.

Mendoj se e kishte njëfarë faji në ndërgjegje. Por jo për ndonjë tradhti. Për atë që kishte fshehur brenda vetes: dashurinë e pathënë për një tjetër. Por kur mbeti shtatzënë, gjërat shpërthyen.

• Ai nuk e besoi që fëmija ishte i tij?

Nilaj tundi kokën ngadalë. – Jo menjëherë. Kur Asija i tha, u zbeh. Eci përreth dhomës dhe pas disa minutash shpërtheu:

“Mos më thuaj që është imi vetëm për të më lidhur këtu! Kush e di me kë ke qenë me mendje? Me atë djalin nga Ulqini, ë? Apo me ndonjë tjetër që nuk e di unë?” Ai ulëriti duke bërë më të madhe ndarjen dhe mosbesimin mes tyre.

• Zoti i madh… – psherëtiu
• Po, mor bir. Dhe ajo… Ajo nuk bërtiti. Vetëm u mbështet pas murit dhe tha:

“Nëse nuk e njeh fëmijën tënd, unë do ta njoh vetë. Nuk më duhet që të më besosh. Po e them për ty, jo për veten, sepse më vret të mos e njohësh këtë si jetën tënde.”

• Dhe pastaj?
• Ai iku. Dy ditë nuk u kthye fare në shtëpi. Unë isha me E shtrirë, pa fjalë. Kishte duart mbi bark, si të mbronte diçka që i përkiste vetëm asaj. Kur u kthye, nuk kërkoi falje, por filloi të sillet më butë, me njëfarë

 

turpi në sy. E kuptonte që kishte kaluar kufirin, por

s’dinte si të kthehej pas.

• E lindi djalin?
• Një djalë të bukur, me sytë e Bekës dhe heshtjen e nënës. E quajti Benet ose shkurt Ben. E rriti e vetme, sepse edhe pse jetonin në një shtëpi. Ai nuk ishte aty si baba. Ishte vetëm një emër në certifikatë.
• Dhe a e deshi ndonjëherë atë djalin?
• E deshi shumë. Por kurrë nuk e pranoi plotësisht. Gjithmonë e shikonte me dyshim dhe Beni e ndjente këtë. U rrit si një djalë që dinte të mos kërkonte shumë. Vetëm praninë e nënës. Nilaj ndaloi për një çast, pastaj buzëqeshi hidhur:
• Ja pra, Nuk është faji i lules që çel njësoj, por i kopshtarit që nuk mëson nga gjembat. Ai e kishte në dorë të krijonte një parajsë, por u tremb nga hija e dashurisë që s’mundi kurrë ta kuptonte.

 

Armendi ndjeu një therje në gjoks. – E rëndë kjo histori.

• Është jetë, – tha – Asija jetoi me mall, Beka me faj, e Beni me heshtje. Unë? Me kujtime që më ndjekin si jehonë.

Pooo tha Armendi: që foli gjithë pikëllim dhe gati duke qajtur Po muaji i fundit… ai para lindjes… si ishte? A kishte ende ajo shpresë se gjërat mund të

 

ndryshonin?

Nilaj (psherëtin, pastaj kthen kokën drejt dritares): Jo. Aty nuk kishte më shpresë. Kishte vetëm një pritje e gjatë, e heshtur. E kam thënë një herë, por e përsëris: ajo shtëpi nuk ishte më strehë, ishte stacion i përkohshëm për shpirtin e lodhur të Asijes.

-Po pastaj çfarë bëri,- tha Armendi… – çfarë bëri Beka?

Nilaj:Ai nuk fliste më me të. Vetëm shikime të shkurtra, si për të parë a ishte ende aty. Fliste me mua më shumë se me të. -tha ajo,- Një natë më tha: “Unë nuk di më çfarë kam përballë. Ajo më ngjan si hije që ka një mendje tjetër, një zemër tjetër. E dua… por nuk më duket më e imja.”

Armendi: E çuditshme… një burrë që thotë se e do, por nuk e beson…?

Nilaj: E tmerrshme, më mirë thuaj, sepse në vend që të përqafojë frikën dhe të shërojë dashurinë, ai u mbyll. U bë mur, jo dorë. Asija, nga ana tjetër, e shikonte në heshtje, sikur po i lutej pa fjalë: “Më beso tani, ose mos më kërko kurrë më vonë.”

Armendi (me zë të ulët): Po ajo si ndihej?

Nilaj: Kishte frikë. Frikë se mos lindte vetëm. Frikë se mos djali do lindte në një botë ku askush nuk do ta priste me gëzim. Frikë se mos dashuria që kishte ndier dikur – ajo e vërteta, për atë djalin nga Ulqini –

 

po e ndëshkonte tani përmes heshtjes së një burri që nuk e falte dot për ëndrrat e pazbuluara.

Po pastaj pyeti Armendi: Dhe a ndodhi… lindja? Nilaj: Po, një natë kur kishte stuhi. Asnjë dhimbje nuk i afrohej asaj që kishte ndjerë zemra e saj muaj më parë. Lindi në heshtje. Vetëm unë isha pranë. Beka erdhi pas tri orësh. Hyri në dhomë, e pa djalin dhe nuk tha asnjë fjalë. Vetëm qëndroi aty, pastaj u kthye dhe doli.

Armendi foli përsëri me habi dhe kokëulur. Po ajo foli?

Nilaj: I tha vetëm një fjali. Më vonë po foli, kur ai nuk

ishte aty. Ajo tha duke qarë me lot.

“Nuk më dhimbset më që nuk më besoi. Më dhimbset që nuk e lejoi veten të dashurojë ashtu si e ndien, sepse unë se kam tradhtuar kurrë. – tha Asija.

Nuk është lehtë ta tregosh një histori të dhimbshme dashurie. Po nuk e përjetove s’e tregon bukur, – tha ajo. Nilaj (me zë të ngadaltë, duke mbajtur filxhanin në duar): Djali lindi i shëndetshëm. Sytë i kishte jeshilë, por të qetë. Sikur vinte me paqe. Asija qau në heshtje kur e mori në krahë. Nuk ishte lot gëzimi… ishte diçka më thellë. Si lirim. Si një përfundim.

Armendi: E Beka…? A ndryshoi kur e pa djalin? Nilaj: Jo. U bë më i heshtur. Ai nuk e mori djalin në

 

krahë menjëherë. Qëndroi pranë derës, sikur ndodhej në një stacion ku nuk donte të zbriste. Dhe kur më në fund foli, tha vetëm: ”Ngjan me ty.”

Asija nuk i ktheu përgjigje. Dhe ai doli sërish, pa e kthyer kokën. Armendi: Është e ftohtë kjo histori… si një dhomë ku dritaret nuk hapen kurrë Nilaj: Dhe as nuk mbushet me erë tjetër, përveç asaj të së shkuarës. Asija u përpoq… vërtet u përpoq. E quajti djalin Ben.

I fliste çdo mëngjes me një lloj dritë që vinte vetëm nga brenda saj, sepse nga jashtë… kishte vetëm hije. Beka nuk e përqafoi asnjëherë më. Nuk u kthye as kur ajo përpiqej ta ftonte të hante bashkë. Aty e kuptova: ajo dashuri që nuk kishte nisur me ndjenjë, po përfundonte me heshtje.

Armendi (përthyen duart lehtë mbi tryezë): Dhe ajo nuk i tha kurrë që ende e donte tjetrin… djalin nga Ulqini?

Nilaj: Jo. Ajo e dinte që kjo nuk do ta shëronte plagën. Do ta thellonte. Kishte zgjedhur të mos fliste më për dashurinë. Kishte zgjedhur t’i dhuronte gjithë dashurinë e mbetur Benetit.

-Pu, pu,- tha Armendi: E ndërsa ti më tregon gjithë këtë…

ndjej sikur më flet mua. Si një paralajmërim i butë.

Ajo qeshi lehtë, pastaj foli.

Nilaj: Ndoshta është… ndoshta nuk është. Por e di çfarë mësova nga Asija?

 

Armendi: Çfarë?

Nilaj: Se kur dashuria nuk është aty në fillim, rrallëherë shfaqet më vonë. Dhe kur dyshimi hyn përpara ndjenjës, ai nuk del më. Vetëm shtiret si besim.

Armendi (duke psherëtirë thellë): Dhe kur një burrë nuk beson një grua që e do… ajo grua nuk bëhet më e njëjta, as e tij.

Nilaj: Ashtu si një kopsht që nuk çel më lule, sepse është lodhur nga duar që e shkulën pa dashuri. Armendi hapi sytë dhe u drejtua mbi tavolinë (me zë të ulët, si për vete) pyeti: A është kjo mënyra si përsëriten historitë? Me fytyra të tjera, por me të njëjtat plagë?

Nilaj: po shikonte në dritare detin, por pasi dëgjoi

fjalën e tijë tha: Çfarë the?

Armendi: Asgjë… mendova me zë. Po më lindi një ndjenjë… e çuditshme. Një shqetësim që s’e ndal dot. Të dëgjova, Nilaj… dhe m’u duk sikur fole për ne.

Nilaj (e vështroi qetësisht): Është e natyrshme… kur dikush të sjell një pasqyrë, nuk sheh vetën por vetëm të tjerët në të.

Armendi: E nëse… edhe unë, dikur… bëhem si Beka? Nilaj (pa ndërruar tonin): Atëherë nuk do të jem më unë këtu përballë teje.

Armendi: Ti s’do prisje as shtatë muaj?

Nilaj: S’do prisja as shtatë net. Jo sepse nuk të dua. Por sepse në dashuri nuk ka vend për frikë që rritet në

 

heshtje. Unë nuk jam Asija. Dhe ti nuk je si Beka….

Armendi heshti…

(Ai hodhi sytë nga dritarja. Jashtë kishte nisur të errësohej.)

Armendi: Ndonjëherë, më duket sikur jam duke ecur mbi një tel. Nga njëra anë ndodhet dashuria jote që tregon për Asijen dhe Bekën … Nga ana tjetër, vetja ime që druhet.

Nilaj e shikoi në sy dhe i tha: Pastaj duhet të pyesësh veten: A ia vlen më shumë të rrish në balancë… apo të hedhësh hapin drejt asaj, e ta ndërtosh rrugën bashkë me të?

(Pauzë. Ai ktheu kokën dhe buzëqeshi lehtë. Herën e parë pas shumë kohësh.)

Armend: Të them të drejtën… ndoshta më shumë se të gjithë tregimet, më frikëson kjo që po tregoj me ty. Sepse është reale. Nilaj uli filxhanin në pjatën e hollë prej porcelani dhe vështroi nga dritarja. Për një çast, heshtja ra si një perde e lehtë mbi bisedën, pastaj ajo foli sërish – këtë herë më butë, si të hapte një kuti të vjetër kujtimesh që nuk i ishte afruar prej vitesh:

• Në fakt… e gjithë kjo histori nuk mund të rrëfehet pa përmendur gjyshërit tuaj, Ata ishin shpirti i asaj vile. Ishin themeli i çdo ngrohtësie që ndjemë aty ndonjëherë.

Ajo  mori  frymë  thellë,  si  për  t’i  dhënë  zë  kujtimeve  të  fjetura.

 

• Gjyshe Nëna e Bekës …Ti s’e mban mend? E qetë, me flokë gjithmonë të kapura me shami të pastër dhe me ato duar që s’e ndalnin kurrë punën. Ajo e mbante shtëpinë gjallë. Çdo mëngjes ajo përgatiste çajin me kujdes – po në këtë enë bakri që po përdorim tani – dhe e linte në parvazin e dritares, që aroma të zgjonte shtëpinë.

Nilaj buzëqeshi lehtë.– E kishte zakon të fliste me lulet, dhe i thoshte gjithmonë Asijes: “Kush di të ujitë një lule, di të mbajë edhe një shpirt të gjallë.” Ishte ajo që i dha Asijes fjalët e para të ngrohta në atë vilë. Por pas vdekjes së saj… diçka u thye. Njësoj si kur fiket një qiri dhe nuk mbetet veç tymi.

Pastaj zëri i saj u thellua sërish.

• Gjyshi yt, Ismaili…babai i Bekes. Ai ishte tjetër gjë. I drejtë, por i ashpër. E donte rendin dhe qetësinë, ndonjëherë deri në verbëri. Ai e pa se çfarë ndodhte mes Asijes dhe E ndiente tensionin që rritej, por nuk ndërhyri. “Nuk është puna jonë, Nilaj,” më tha një natë. “Burrë e grua janë. Ne nuk futemi mes tyre.” Unë e kuptova: ai kishte frikë të prishte balancën, frikë nga trazimi i një bote që ishte ndërtuar mbi rregulla të vjetra, të forta si guri.

Ajo ndaloi për një moment dhe ia nguli sytë Armendit.– Por ti duhet ta dish, Armend: edhe heshtja është një zgjedhje. Dhe zgjedhjet e të vjetërve, të heshturit si

 

Ismaili, ndikojnë fatet e të rinjve si Asija… E ndoshta si ti. Vila Blu i mbijetoi shumë stuhive, por nuk i mbijetoi dot heshtjes. Gjyshërit tuaj e ndërmorën rrugën e dinjitetit tradicional… por ndonjëherë, dinjiteti vret më shumë se një britmë.

Nilaj piu një gllënjkë të fundit dhe vështroi përsëri nga dritarja:

• E prandaj, sot, nuk dua që kjo histori të mos mbetet e kyçur në dhomat e heshtura të së shkuarës. Dua që ajo të flitet. Të kujtohet. Sepse vetëm duke folur, e çlirojmë veten nga peshat që nuk janë aftësitë tona për ti mbajtur.

Dita tjetër kishte ardhur me një dritë të zbehtë por të kthjellët. Dritarja e madhe e dhomës i lejonte diellit të lodhur të binte mbi tavolinën e ulët, ku sot, në vend të çajit, ishte vendosur një ibrik kafeje e dy filxhanë me buzë të gdhendura. Era e mëngjesit sillte me vete një aromë të lehtë lulesh portokalli nga kopshti dhe tingujt e largët të dallgëve që përplaseshin ngadalë mbi breg. Lulëkuqet e sapodalura në kopsht kishin hapur kokat drejt diellit, si për të dëgjuar edhe ato atë që pritej të thuhej.

Armendi mbërriti si çdo ditë, pak përpara orës së zakonshme. Hapi portën prej hekuri të kopshtit me kujdes dhe hyri në verandë. Në kat të dytë hapi derën ku Nilaj e priste me një vështrim të butë, paksa më i

 

ngarkuar se një ditë më parë.

• Je në kohë, – i tha ajo duke i bërë shenjë të
• E dija që historia nuk kishte mbaruar, – i tha – Dhe fjalia jote “verës së fundit”… nuk më la të qetë gjithë natën.

Nilaj qeshi lehtë, por në sytë e saj kishte një lodhje që nuk vinte nga pagjumësia. Ajo i mbushi filxhanët me kafenë e ngrohtë dhe nisi të flasë, pa ngut, me një ton më të butë:

 

• Vera e fundit… ishte ajo kur djali i Asijes dhe Bekes mbushi pesë vjeç. Beni e di ti. Dhe ai emër s’ishte zgjedhur rastësisht – Asija shpresonte që një ditë ai të bëhej drita e jetës së saj. Por kur ai mbushi pesë, ndodhi e kundërta. Ai u bë pasqyra ku ajo shihte gjithë dështimin e vet. Dhe ky ishte vit i mbylljes për të dy.
• Mbyllje? – pyeti Armendi me zë të ulët. Nilaj pohoi me kokë.
• Bekes iu dha një mundësi të largohej jashtë shtetit për një kontratë pune. Kishte shumë dyshime, por Asija nuk bëri as përpjekjen më të vogël ta ndalonte. Vetëm i tha: “Nëse ndihesh më mirë atje, shko. Unë do jem këtu, me Benin .” Ishte një lamtumirë pa zë, pa dramë, pa lot – ajo që dhemb më shumë se gjithçka.
• Po ai? U kthye ndonjëherë? -tha
• U zhduk si një letër pa adresë. Fillimisht dërgonte

 

shum para, ndonjë letër të ftohtë… por pastaj as ato. Asija nuk e kërkoi më. I mbeti vetëm shtëpia, djali dhe një heshtje që rëndonte çdo ditë e më shumë.

• E gjyshërit? – pyeti
• Ismaili vdiq atë dimër, – tha Nilaj me një ndalesë të butë. – Ajo e ftoi të dalin në verandë, bashkë me karrigen e tij, dhe me filxhan bosh në dorë. E gjeti Asija në mëngjes, të vdekur dhe për herë të parë pas shumë kohësh, qau me zë të lartë. Jo vetëm për të, por për të gjitha gjërat që s’mund t’i ndreqte më.

Nilaj pa nga filxhani i saj dhe shtoi:

• Ndërsa gjyshja jote Hana, Ajo ishte një grua e fortë. I tha Asijes një ditë: “Nëse do të mbijetosh, mësoje të jesh dritë për djalin tënd, se hijet tashmë janë mjaft.” të pranishëm kudo– Dhe a mundi? -pyeti Armendi.

Nilaj ngriti sytë drejt detit . Dallgët ishin rritur.

• Mbase po, mbase jo… S’jam e sigurt. Por që nga ajo verë, Vilën Blu nuk e quanin më të njëjtën shtëpi. U bë më e heshtur, më e mbyllur. Si një kuti kujtimesh që hapet vetëm kur dikush si ti vjen e troket.

Armendi nuk foli menjëherë. Pastaj tha:

• Dhe ti, Nilaj… pse nuk ike? Pse je ende këtu?

Ajo buzëqeshi, por në atë buzëqeshje kishte trishtim dhe guxim.

 

• Sepse dikush duhej të rrinte dhe të ruante kujtimet. Dhe ndoshta… të tregonte historinë.

Dhe pastaj, për pak çaste, vetëm dallgët flisnin përsëri.

—Pastaj ajo ktheu komplet shikim e tha:

-Mëso more bir. Kjo që po të them është një teoremë që s’do vërtetim. Hë,- tha ai, – ma thuaj. – Dëgjoje pra,- ia ktheu Nilaj. E foli saktë e shkurt.

-Nëse nuk martohesh me atë që do, çdo martesë tjetër është një dënim që e zgjedh vetë.”

Auuu,- tha ky,- je filozofe për Zotin.

-Po, po, – i tha ajo por dëgjoje këtë histori mes të dyve. E mëso mirë sepse po tregoj për ty dhe ata që të mos harrohen. Por dhe ti mëso nga tregimi im.

-Më kujtohet si sot, – tha ajo, – Në dhomën e ndenjes. Ishte mbrëmje. Dritat ishin të zbehta. Djalin e kishte zënë gjumi në dhomën tjetër. Asija është ulur në karrigen pranë dritares, me një shall mbi supe. Beka hyn pa trokitur. Ndalohet për një çast dhe e sheh.)

Beka (pa e ngritur zërin): foli qetë dhe duke liruar kravatën nga qafa.

• Sërish atje. Po vështron si çdo natë. Ëëë bravo për Zotin. Ti nuk ndrysho, dhe bëri për të ikur. Kur u dëgjua zëri i saj.

Asija (pa e kthyer kokën):

• Sërish vonë. Si çdo natë. Sërish nuk gjen kohë për

 

Mua. E di që je shumë i pasur. Të kanë frikë krejt. E bën ligjin kudo, por je martuar me mua e unë me ty. Jo me vilën blu që nuk qeshi kurrë që nga viti 1944, që u martuam bashkë.

Beka (afrohet ngadalë): Duhet të flasim.

Asija: Nëse është për faturat, e kam paguar unë energjinë këtë muaj.

Beka (psherëtin, i lodhur): Jo për këtë. Për ne. (…pauzë…)

Kam vite që jetoj me një grua që nuk është me mua. Kam vite që fle pranë një trupi që nuk më përket.

 

Asija (e kthyer drejt tij, me ton të qetë por të prerë): E kishe të qartë që në fillim që zemra ime s’të përkiste. Ti vetë e deshe këtë martesë. E kërkove si fjalë nderi, jo si histori dashurie.

 

Beka: Po djali? Ai është im bir, apo jo?

 

Asija (i hap sytë ngadalë, por s’përgjigjet menjëherë): Mos e përdor fëmijën për të justifikuar frikën tënde. Është biri yt, po. Por nuk është fajtor për boshësinë mes nesh.

 

Beka (me sytë që errësohen): Ti s’më dhe kurrë asgjë. As buzëqeshje, as falje, as përqafime. Për kë i ruajte të gjitha këto, Asije? Për atë nga Ulqini?

 

Asija (me zë të ngjirur, por pa ulëritur):

• Nuk është faji i lules që çel njësoj, por i kopshtarit që nuk mësoi kurrë të kujdesej.

Ti deshe një grua, jo shpirtin tim. Dhe tani kërkon ta kthesh gjithë këtë në gjykim. Por më dëno për gabimet që kam bërë, jo për ndjenjat që nuk pata.për ty

 

(Heshtje e gjatë. Beka nuk ka më fjalë. Largohet pa

thënë asgjë. Asija kthehet sërish nga dritarja

Pas kësaj heshtje të gjatë me kurriz nga njëri -tjetri Ata të dy shkuan në kuzhinën e vilës. Kuptohet të zhytur nga dyshimi dhe mosmarrëveshja.

Asia hap derën dhe e fton brenda burrin e saj të ulet. (Kuzhina. Aroma e kafesë sapo është përhapur. Asija vendos dy filxhanë mbi tavolinë. Beka është ulur, i përhumbur në mendime. Sytë e tij janë të mbushur me net pa gjumë, por edhe me heshtje të stërzgjatura.)

 

Asija (qetë, pa dramë):– Kafen e bëra siç e pi ti. Të hidhur.Beka (heq sytë nga tavolina): e thotë më zë të ulët.

• Siç është kjo jetesa jonë.

Asija (ulur përballë tij, e vendosur):

• Nuk është më jetesë, Bek. Është bashkëjetesë pa frymë.

(…pauzë…) dëgjohet ofshama e saj. Pastaj foli:

 

Ti nuk më pyet më asgjë. As për vete, as për djalin. -Pusho,- tha ai në zemërim e sipër.- Fol mirë po do. Beka (fryn fort hundët, i përmbajtur):

• Çfarë të të pyes më, Asije? Kur përgjigjet i marr nga sytë e tu.

Unë ndjej… që s’më sheh më si burrin tënd. Duket hapur që s’ka mbetur më asgjë. Kot sa vazhdojmë. Ti je gabimi im kaq.

Asija (uli sytë ajo nuk i lëvizi, mori pamje jo të nevrikosur, por të qetë): pastaj vazhdoi. Mes nesh nuk kishte dashuri. Nuk kishte asgjë. Kishte një shikim tëndin dhe ti vendose çdo gjë. Unë s’isha plaçkë tregu që ti e blen ne pazarë. Mes nesh nuk kishte asgjë as njohje, as dashuri. Asgjë more njeri. Ama ti vendose për një dashuri– Që nuk kishte asnjë lidhje. Unë isha një emër që ti doje ta mbaje përkrah. Jo një shpirt që doje ta njihje.

Beka:– Po unë të kam dashur… Asija (e ndërpret):

• Ti ke dashur idenë e një gruaje që s’të kundërshton, që s’të bën përgjegjës, që të jep një djalë dhe Po unë nuk jam ajo grua.

(…pauzë…)

Unë s’e kam harruar atë djalin nga Ulqini, por kurrë s’të kam tradhtuar. Po ne duheshim shumë që fëmijë. Je ti ai që prishe një dashuri.- Por ajo dashuri mbeti

 

në letër. Kurrë se kemi prekur njëri –tjetrin, sepse do martoheshim bashkë. Tek ti erdha e virgjër apo- jo? “Ka dashuri që ndodhin vetëm një herë, por jehona e tyre s’vdes kurrë — mbetet në mendje si një kujtim që dhe koha e harron të fshijë.” Tha ajo dhe pushoi së foluri.

Beka (nuk lëvizi):

• Ai të bëri gjëmën ty. Të la pa familje, sepse je e fiksuar më të. Unë të mbajta për grua. Thashë do e harroje. Me mua ishe e qetë, për atë re në zjarr.

Asija:

• Me ty isha e mpirë, Bekë. Dhe kjo është më e rrezikshme se çdo zjarr.

(…pauzë…)

Nuk është se të tradhtova ndonjëherë, por as të desha. Dhe ti e dije. E ndjeve. Ndaj u bëre i ftohtë.

Dhe kështu më ftohe edhe mua. Beka (me zë të thyer):

• Po djali?

Asija:

• Djali është fëmija i kësaj jete që nuk e ndërtuam Ai s’është fajtor. Do të dua gjithmonë, dhe do të të respektoj si babain e tij. Por jo si burrin tim.

(Beka e kap filxhanin me dorë, e afron buzëve, por nuk pi. Rri për disa çaste kështu, i ngrirë. Pastaj e lëshon lehtë në pjatë dhe ngrihet.)

 

Beka:

• Po të pyes për herë të fundit:A do të qëndrosh? Asija (me zë të ulët, i prerë):

Do të iki. Do të iki pa zhurmë, siç kam jetuar këtu. Me djalin. Dhe ti do jesh gjithmonë një emër në certifikatën e tij, por jo në kujtimet e mia.

(Heshtje. Beka del pa e mbyllur derën pas vetes. Asija mbetet vetëm. Filxhani përballë saj mbetet plot. Ajo e ngre, pi një gllënjkë të vogël, dhe mbyll sytë për pak çaste – si për të thithur fundin e një epoke të gjatë.) “Dashuria e parë nuk harrohet kurrë. Duhet patjetër të marrësh atë që do, ndryshe çdo martesë pas saj është një ferr i heshtur me dikë që nuk e do.”

Kjo ishte thënia e Nilajt, pasi tregoi për ata të dy deri në këtë pikë Pastaj ajo filloi përsëri me tregimin NILAJ me

(sytë e përqëndruar në dritaren e hapur) tha:

Ajo iku… pa zhurmë. Si një erë që nuk do të rikthehet më.

ARMENDI heshti si një njeri që

(nuk e heq cigaren nga gishti, por nuk e pi) Nilaj vazhdoj tregimin.

Asija nuk ishte tipi që bën zhurmë. E gjithë dhimbja e saj ndodh brenda heshtjes. Apo- jo?

NILAJ

 

Ti mendon se ishte e drejtë të ikte?

 

ARMENDI iu përgjigj: E drejtë? (E shikon poshtë, si të kërkonte një copë përgjigjeje mbi dysheme).

Nuk ka asgjë të drejtë në këtë histori. Beka nuk e kuptoi kurrë çfarë kishte pranë vetes. Dhe tani që ajo s’është më, do ta kuptojë vonë… si gjithmonë. -tha ai.

NILAJ

Bekës i pëlqen gjithçka që nuk e kupton. E lodh shpirti i thellë i njerëzve si Asija. E do, por nuk e përballon. ARMENDI

Po dashuria nuk është për t’u përballuar. Ose i dorëzohesh, ose e humb.

(pauzë)

Dhe ai zgjodhi të mos dorëzohej. NILAJ

Asija e dinte që kjo do ndodhte, e ndiente që do vinte një ditë si kjo. Unë e kam parë në sytë e saj – priste sa të lodhej.

ARMENDI

Kjo është tragjedia: ajo që pret të ndodh, nganjëherë ndodh.

(drejtohet nga Nilaj)

Po ti? Do i thoshe Bekës të vërtetën? NILAJ

Cilën të vërtetë? Që ai është frikacak? Apo që humbi

 

një grua që donte ta ndihmonte të shpëtonte nga vetja? (shtrëngon grushtin) Jo. E lashë ta kuptojë vetë, e lashë të vuajë në heshtje siç bëri ajo.

ARMENDI (buzëqesh hidhur) Ajo e donte edhe vuajtjen e tij. I dukej më e vërtetë se çdo fjalë që ai nuk e tha kurrë. Do t’ia thoshte ndonjë ditë porë nuk ndodhi Ata vetëm heshtën dhe së përsëritën më as dashurinë, as ndarjen.

NILAJ: Dashuria nuk shpëton gjithmonë. Ndonjëherë ajo vetëm dëshmon sa thellë mund të thyhet një shpirt.

Nuk duhet të ikim nga dashuria e parë. Ajo është dashuria e jetës. Çdo dashuri tjetër nuk ekziston më. Dashuria që në fëmijëri. Ajo mbijeton kudo dhe mbi çdo gjë. – tha ajo.

Asija iku, – tha kjo me ton të qetë. Ajo i la një letër Bekës ku i shpjegonte çdo gjë.

-E ke letrën!- tha Armendi me gojë të hapur. -A ishte ajo që ma dhe mua? Apo cila?

Joo,- tha Nilaj.-Ajo është letra e fundit para se ajo të vriste vetën në Ulqin.

-Po kjo çfarë letre ishte?- tha ky. -Letër lamtumire pra ja dëgjoje.

Ajo nxori nga sirtari një fletë të zverdhur nga koha. E mbytur me lot ndarje dhe pikëllimi përmbi. Dëgjoje Armend,- tha ajo prerë. Ai mbylli sytë nga dhëmbja, por i tha: vazhdo të lutem Bekë!

 

 

Nuk po të shkruaj për të të mallkuar, as për të të prekur ndër plagë. Thjesht dua të them disa gjëra që ndoshta do të doje t’i dije një ditë, kur gjithçka të ketë rënë në heshtje.

Ti nuk ishe dashuria ime e parë. Zemra ime e njohu njëherë atë ndjenjë që nuk kërkon asgjë, nuk frikësohet dhe nuk ngutet. Me ty ishte ndryshe. Nuk të desha, por as nuk të urreja. Të pranova siç pranohet një shi që të zë rrugës – s’ke ç’të bësh, thjesht vazhdon të ecësh i lagur.

 

Dashuritë nuk janë si zarzavatet që blihen në treg. Nuk i zgjedh sipas çmimit, freskisë apo pamjes. Dashuria ose ndodh, ose nuk ndodh. Dhe ajo që ndodhi mes nesh… ishte më shumë kompromis se ndjenjë.

Ti mund të jesh i pasur, i fuqishëm, i rrethuar nga njerëz që të binden. Por jo, ti nuk je mbreti im. Nuk ke qenë asnjëherë. Unë nuk jam grua që e sundon dikush me para ose me fjalë të mëdha. Më duhej zemra jote, por ti nuk ma dhe kurrë.

Djalin mund ta rrisësh me mbiemrin tënd. Është edhe i yti, sado që ai s’e zgjodhi këtë jetë. Rrite si të duash,

 

por mos e ushqe me gënjeshtra. Mos i thuaj që nëna e tij iku sepse ishte e dobët. Thuaji të vërtetën, se ajo zgjodhi të mos vdesë brenda vetes për të jetuar jashtë një burri që kurrë s’e deshi për atë që ishte.

Unë nuk do të kthehem më. Do të vdes larg teje, por e qetë. Sepse për herë të parë në jetë zgjodha veten time. Lamtumirë, shpirt i egër.

Jeta vazhdon.

Jetoje ti. Dhe djali im. Pa mua. Asija

ARMENDI

(duke ndezur një cigare, e shikon Nilën në sy) E lexove komplet … letrën?

 

NILA

(Po, – tha, me zë të ulët, sikur fjalët e saj peshonin

shumë.)

Ajo e lexoi e heshtur dhe e vranët si qielli para shiut, pa nxjerrë asnjë zë. Iu ngrinë sytë në një pikë. Si njeriu që e kupton se ka humbur diçka që nuk do ta gjejë më kurrë.

ARMENDI (gati po qante, por drejton kokën pak anash, si të përpiqej ta kuptonte dhimbjen),pastaj shtoi:

– Dhe? Si bëri me fëmijën?

 

NILAJ

-Në fillim, nuk e preku. Thjesht rrinte përballë djepit

sikur nuk dinte ç’të bënte. (pauzë)

-Pastaj… e mori në krah. E shikonte si për herë të parë si një pasojë që nuk e kishte menduar kurrë që do të ndodhte. Si një aksident i pamenduar në rrugë. ARMENDI Duke se mbajti dot veten dhe filloi duk qarë me lot që i binin si shiu në pranverë. Shiu i pranverës. Shiu i ëmbël dashurisë, – tha ai, – duke i fshirë sytë me shaminë e tij blu.

-Po qan? Ti Nilaj,- shtoi ky.

NILAJ -Jo. S’e kam pse të qaj tani. Kam qarë dikur ose shumë herë. Mendova për Bekën. Fytyra e tij ishte si një mur që ka rënë nga brenda. Nuk kishte më as krenari, as fjalë boshe. Vetëm heshtje… dhe një djalë që ka mbetur në duart e një burri që kurrë nuk mësoi të dojë.

ARMENDI

-Dhe ti, çfarë mendove? A do t’ia dalë ta rriste? Vetëm NILAJ

-Nuk e di. Atëherë thoja që ai ka shumë para. Do ta rriste. Ndoshta jo siç duhet. Por, por, ndoshta ky fëmijë do ishte ndëshkimi i tij… dhe shpresa e vetme për të mësuar çfarë është dashuria. E vërteta. Pa kushte. Pa egërsi.

 

-Tamam,- tha ARMENDI, – dhe i (drejton sytë nga dritarja).

Nganjëherë, fati nuk të rrëzon me tragjedi. Thjesht të lë vetëm. Me gjithçka që s’ke dashur kurrë ta kuptosh. Pastaj vazhdoi

ARMENDI foli përsëri duke e shikuar drejt në sy, dhe i zverdhur në fytyrë si një lule vjollce.

Na trego… më shumë, Nilaj. Çfarë ndodhi më pas?

Çfarë u bë me Bekën… me djalin? NILAJ

(merr frymë thellë, shikon nga dritarja si për të mbledhur kujtimet)

Beka… nuk foli për ditë të tëra. Nuk e mohoi. As nuk qau.

Thjesht… u tha. Jeta do vazhdojë, ky është fëmija im. E mori letrën në dorë dhe u mbyll. Djalin nuk e përqafoi menjëherë. U duk sikur e kishte frikë.

Pastaj një natë, kur u menduam se do thyhej krejt marrëdhënia e tyre, Babë -bir. Ai e mbuloi me batanije, i vendosi dorën mbi ballë dhe tha:

“Do rritesh pa nënë… por jo pa dashuri.”

 

{pauzë e gjatë)

Shtëpia e heshtur. Mbrëmje. Djali i vogël fle në djep.

Beka, i lodhur, i paqethur, ulur në një karrige pranë,

 

me një gotë uji në dorë. BEKA

(duke folur me zë të ulët, sikur djali ta dëgjonte në gjumë)

E di… ajo të donte. Në mënyrën e vet. Jo siç desha unë, me urdhra e me heshtje…

(merr frymë thellë)

Nuk e kuptova atëherë. Ose ndoshta nuk doja ta kuptoja. Se dashuria nuk është që të mbahet me frikë një person … por me besim.

(pauzë)

Ajo iku sepse ishte më e fortë se unë. Më e vërtetë. (sytë i mbushen me lot, por nuk i lejon të bien)

Dhe ti… (shikon djepin)

Ti nuk ke faj. Do përpiqem të jem babai që ajo do kishte dashur për ty. Do përpiqem… edhe pse nuk jam gati. (pauzë. Ngrihet. Afrohet te djepi.)

BEKA

Kur të rritesh do të mësoj për nënën tënde? Do të tregoj që

Ajo… vinte erë qetësi. Edhe kur fliste me inat, i dridhej

shpirti nga e vërteta.

Ajo s’dinte të luante role. Dhe s’pranoi kurrë të ishte robëreshë.

Dhe unë… s’e mbrojta.

 

(shikon nga dritarja si për ta kërkuar te yjet) Po tani është vonë. Për ne.

Por jo për ty. Ti kur të rritesh kërkoje, është nënë jote (përkulet mbi djep, ia prek faqen lehtë dhe i pëshpërit) BEKA

Fli, bir. Një ditë, do më falësh… ose do më harrosh. Të dyja janë mëshirë.

“Zoti ka dy mëshira: Njërën që na fal gabimet, tjetrën që na lë t’i ndjejmë pasojat. E para është dashuria e Tij, e dyta është urtësia e Tij, sepse pa dhimbje, njeriu nuk do kuptonte as dashurinë.”

-E mor bir,- tha ai.- Do mësosh shumë nga unë, – dhe qeshi pak duke mbuluar dhembjen me duar sipër kokës së vet. Ajo do vazhdonte tregimin por

Armendi e ndërpreu. – Shkoi vonë. Ta lëmë për sot apo do të vazhdosh? E iu drejtua butësisht asaj.

Nilaj tha:- Jo jo Nuk jam lodhur. Sot thjesht e dimë që është pasdite, dhe dielli po na nxeh shumë, nuk e dimë datën as orën. Shko na merr dy birra të lutem,- dhe tregoi me sy ku është dyqan i lagjes.

-Ah, ah, – po tha ky. – Ku pimë dje birrë ?

– Po, po, pra. Aty. Vrapo, mos vono, – shtoi ajo.

Armendi shkoi, bleu dy birra te dyqani i lagjes dhe u kthye me shpejtësi te shtëpia e  Nilajt. Ajo e kishte lënë derën hapur. Brenda binte një qetësi e lodhur, si një shtëpi që frymonte me vështirësi.

 

Ai u ul menjëherë në karrige, i nxehur nga ecja, dhe i zgjati Nilajt shishet e birrës. Ajo i mori pa fjalë. Nxorën gota, i mbushën dhe, pas një çakërrimi të heshtur, thanë:

Armendi: Gëzuar… për dashuritë e humbura! Nilaj (butë, duke ulur sytë): Gëzuar…

Një pauzë e gjatë, si për të mbledhur guximin. Armendi: Do vazhdosh ku e lamë… çfarë bëri Beka pasi iku? Se the që nuk i preku as batanijet. Po djali? Nilaj (me zë të ngadalshëm): Djali po flinte në djep… E kishte zënë gjumi. Beka u afrua, e pa gjatë. S’tha asgjë. E puthi në ballë, por pa zhurmë, sikur kishte frikë ta zgjonte.

Armendi: Pra… nuk u largua siç thonë të tjerët?

Nilaj: Jo. Nuk iku si burrat që braktisin. Iku si njeri që nuk e duron dot më veten. La gjithçka aty: djepin, të birin, mua… por s’la urrejtje. Vetëm boshllëk.

Armendi (duke rrudhur ballin): Po kur doli jashtë… ku shkoi?

Nilaj: S’e di… U mbyll dera lehtë. Pastaj, asnjë gjurmë. As letër, as thirrje, as ndonjë adresë. Thua se u tret.

Armendi: E djali?

Nilaj: Djali mbeti në vilë. Atë e mbajti Beka dhe vendosi ta rrisë vetë. “Ua, sa mirë!” – tha ky, pra gjyshi im. “Nuk braktisi babain tim?” – “Jo, pra, jo,” – tha ajo, duke tundur kokën në shenjë pohimi. Aso kohe ajo Asija u zhduk… S’e di tamam çfarë i ndodhi më tej.

 

Armendi: Ashtu? – U habit ai. – Po, po, pra…

Nilaj: Po, ashtu… Dhe jeta vazhdoi në heshtje. Asnjë përgjigje, asnjë shenjë. Vetëm kujtimet që ngjiteshin si re të errëta mbi mendjen time.

Armendi: E si e përballove gjithë këtë?

Nilaj: Me vështirësi. Çdo ditë ishte një betejë me veten. Me pyetjet që s’kishin përgjigje. Ku ishte? Përse iku? A do të kthehej ndonjëherë?

Armendi: Po Beka? Si e priti?

Nilaj:…Tha për Asijen Ai nuk fliste keq, përkundrazi Ai pas një heshtjeje të gjatë tha Ajo ishte shtylla ime. Pa të, do kisha rënë shpesh. Kaq dhe përfundoi fjalën për Asijen ai Më pas vetëm heshjte U përkushtua që të rrisë djalin si të ishte i vetmi në botë për të. Pa asnjë lloj dyshimi, pa asnjë hap pas.

Armendi: Dhe djali, si e mori gjithë këtë?

Nilaj: Ai ishte i vogël por e ndjeu mungesën e nënës,

por nuk e kuptoi si ne. Për të ishte një boshllëk që plotësohej nga dashuria e Bekës. E vogël, por e fortë. Armendi: E ti, a pate menduar ndonjëherë t’i kërkosh përgjigjeasaj? Ta gjesh.., apo ndonjë shenjë?

Nilaj: Çdo ditë. Por, ndonjëherë, mendoj se disa përgjigje janë më të rrezikshme se pyetjet vetë. Dhe ndoshta, ajo kishte nevojë të zhdukej që të na shpëtonte të gjithëve. Gjithçka ishte e qetë, si me thënë skenë e

 

qetë, pas largimit të Asijes.- vazhdoi ajo.

-Po më habite more njeri, – tha Armendi.

Mërzia u shpërnda në dhomën bosh të shtëpisë, ku  dëgjohet vetëm një orë muri që tik- takon edhe frymëmarrja e tyre që po bisedonin për të.

Armendi:

(Sheh nga dritarja)

-S’po më besohet ende… Asije iku. Pa asnjë fjalë të

fundit.

Nilaji:

(Qetë, me një lloj hutimi)

Po… e kishte vendosur. E ndjeu që nuk kishte më vend këtu. E kishte marrë vendimin prej kohësh, vetëm që ne s’e dinim.

E mbaj mend atë ditë kur Beka i tha që “gjërat ose do ndreqen, ose do shuhen.” Ajo s’foli asgjë… vetëm uli kokën. Që atëherë nuk ishte më e njëjta.

E pa që s’kishte më vend në jetën tonë. As tek Beka, as tek ne të tjerët. S’u ndje e mirëpritur. Dhe kur ndalon së foluri, njeriu ndalon edhe së qëndruari.

Armendi: po Beka si u soll? Nilaj (Shtrëngon duart.)

Ai u shkatërrua nga brenda. Nuk fliste më. Rrinte vetëm me orë të tëra, si i ngrirë. Njëherë e dëgjova duke folur me veten. Thoshte: “Nëse një shpirt largohet prej

 

teje, nuk është sepse s’e do, por sepse s’e ndjeve.”

Ai kurrë nuk dinte si ta donte Asijen. Në mënyrën që ajo kishte nevojë. Ai ishte gjithë kohën i zënë me luftën brenda vetes. Dhe kur ajo u lodh duke pritur, thjesht… iku.

Armendi: E megjithatë, tani që ajo s’është, ai po më duket edhe më bosh. Si të kishte humbur vetveten. S’ka më as inat, as fjalë. Vetëm heshtje.

Nilaj: – Mendon se ai do t’ia dilte? Armendi: – Nuk e di.

(Sheh nga dritarja ku ikte po koha më e madhe e ditës.) Dhe vazhdoi fjalinë e lënë përgjysmë:

– Dakord po them mendimin tim pra? Poo. Por nëse s’e përballon këtë boshësi, do shkojë pas saj. Jo fizikisht ndoshta… por do venitet. Si një llambë që fiket ngadalë, pa zhurmë.

-Po, po,- vazhdoi Nilaj ai u bë i mbyllur, nuk fliste, ishte në gjendje shoku. Ja ta përshkruaj. Çfarë mendonte dhe thoshte më vete ai.

Ajo iku. Dhe unë nuk bëra asgjë. As një fjalë. As një

ndalim me dorë. As një lot të dukshëm.

Isha bërë guri që shihte nga dritarja, duke pritur që dikush ta lëvizte. Por as ajo s’mund ta lëvizte më.

Për aq kohë sa e pata afër, mendova se dashuria do të mjaftonte vetvetiu. Si ajri që s’mësohet se e merr çdo ditë, derisa të mungojë. Dhe tani, mungesa e saj më ka

 

mbushur dhomën me vaj. Çdo gjë është këtu… filxhani i saj, shalli që e harronte gjithmonë në divan, era që linte pas. Por ajo jo. Dhe kjo mungesë s’është thjesht bosh, është e rëndë. Si një re e zezë që mbulon zemrën dhe s’e lë më të thotë asgjë. E doja, po jo siç duhej. Jo në kohën që duhej. Dhe tani, koha më është kthyer kundër Nuk jam më ai që mund të kërkoj falje. Nuk jam më ai që kam të drejtë ta ndjekë. Jam vetëm dëshmitar i asaj që lashë të largohej.

Thonë që kur të ikën dashuria, do ta ndjesh. Jo vetëm në zemër. Do ta ndjesh në mish, në shpirt, në çdo kujtim që s’ka më praninë e saj. Dhe tani çdo hap në këtë shtëpi më duket si shkelje mbi eshtrat e diçkaje që dikur rritej këtu.

Asije, e di që   s’më dëgjon.  Era i sjelltë fjalët e mia.

Mësoje, dije këtë:

Nuk të urrej për largimin. E urrej veten që të detyrova

të ikësh. Kam filluar të flas me hijen tënde.

Nëpër netët që nuk flë, ti vjen. E ulur në karrigen bosh, aty ku zakonisht rrije me duart mbi gjunjë, me atë vështrim të butë, por të lodhur.

S’më flet. Vetëm më sheh.

Dhe heshtja e jote më bërtet më shumë se ç’do të kishte mundur të më thoshte ndonjëherë.

Unë i flas. Të them: “Të dua.”

 

Por është tepër vonë. Kjo fjalë tani s’ka më trup. Është si tym që del nga goja në dimër dhe zhduket pa gjurmë.

Kam pasur gjithçka. Dhe e lashë të zbehej.

E lashë të besonte se s’kishte rëndësi. Se mund të priste. Se ndoshta dashuria duron gjithmonë. Por askush s’duhet të durojë pa fund. Dashuria është e fortë, po s’është e fortë si njeriu. Dhe Asije ishte vetëm njeriu. Pastaj fliste më veten.

 

Kam frikë se ajo do ta harrojë zërin tim. Dhe unë… jam duke harruar zërin e saj. Më shumë se dhimbje, kjo është frikë. E harresës. Harresa është vdekja e dytë. Më mungon, por jo siç mungon një trup. Më mungon siç mungon një kuptim. Një arsye për të qenë. Tani ndjej se jam këtu, por pa qëllim. Si një fjalë jashtë fjalisë. Si një pushkë pa fishekë në luftë.

Dikur mendoja se ishte ajo që kishte nevojë për mua. Tani e di se isha unë që s’mund të jetoja pa të.

Do të më duhet të jetoj me këtë boshësi. Me këtë hije që vjen e ulet çdo mbrëmje pranë meje.

Ndoshta nuk do të më falë kurrë. Ndoshta as unë vetë nuk mund ta fal veten.

Por nëse ndonjë ditë lexon, dëgjon apo merr një fjalë

që tingëllon se si unë…

…do të doja të dinte këtë:

 

Unë nuk u bëra kurrë më i mirë pa ty. Vetëm më i vetmuar.

Ndonjëherë them me vete: Ndoshta ajo po më ndjek nga larg.

Jo për të parë si jam, por për t’u bindur se vendimi i saj ishte i drejtë.

E nëse është kështu… atëherë dua që ajo të shohë vërtet:

…Po. Jam i zbrazët. Jam ai që nuk munda të jem kur ti ishe këtu.

Jam si një anije e braktisur në ishulllin e askundit Kam nisur të kthehem në gjërat që ajo prekte. Pjata ku hante. Libra që nuk përfundoi.

Kam gjetur një letër mes njërit prej tyre. Jo për mua. Për veten e saj.

Në fund të faqes kishte shkruar me laps:

 

“Nëse një ditë iki, nuk dua të më qajnë. Dua të më kuptojnë.”

Ajo kishte planifikuar të gjitha. Sa keq…

U ula dhe qava. Jo për atë që shkruante, por për atë që nënkuptonte. Ajo s’kishte nevojë për trishtimin tim. Kishte nevojë të ndihesha pranë saj kur ishte ende këtu.

Por unë isha gjithmonë një hap prapa, ose një botë larg.

 

Isha si një re që ikën në drejtim paditur, nga e shtyn era.

E tani… tani çdo ditë është një varrim i ri i diçkaje që ndodhi dikur.

Një kujtim, një zë, një ngjyrë. Si në botën paralele që s’e kemi parë. Në një galatikë që s’e kemi zbuluar

Edhe vetja ime më duket tjetër. Si të mos jem më Beka që ajo njihte.

Jam veç… një i mbijetuar.

Po çfarë është një i mbijetuar, kur s’ka më për kë të jetojë?

[Në këtë pikë, Beka ngrihet dhe shikon përmes pasqyrës së një dhome të errët. Reflektimi i tij është i turbullt. Ai shtrihet dorën drejt pasqyrës si të kërkonte diçka përtej saj.]

Kam frikë se një ditë… s’do të më njoh më as vetja. Se do të mbetem veç një kujtim i vetvetes.

Një siluetë që dikur deshi, por nuk dinte si.

Një njeri që vonë mësoi… që dashuria nuk pret pafundësisht.

• Po pastaj, çfarë u bë? — foli gjithë kureshtje dhe mërzitje Armendi.
• Fol, Nilaj! Mos e ndërpre bisedën, të Më vjen të qaj nga kjo dashuri e gjyshërve të mi…
• Nilaj, ç’po bën? Se shkoi vonë… Apo do rrish gjithë

 

natën sonte? Nuk të presin prindërit?

• Ik, ik… e vazhdojmë nesër, — tha ajo, si për ta mbyllur trishtimin që kishte kapluar mjedisin ku ata As birrën s’e pinë deri në fund. Ishin të trishtuar dhe mbrëmja po vinte.
• Jo, nuk do iki tani… Pa bërë ora dymbëdhjetë të natës, mbase po. Atëherë iki. Më ke mbush më helm dhe pesimizëm Nilaj.
• Epo mirë, — tha — Ti e di. Bëj si të duash, por më thuaj çfarë të pëlqen që ta përgatis për darkë.
• Jo, — tha ky, — asgjë… Bukë dhe djathë, po pate, kaq. S’dua ushqim, dua tregimin e gjyshërve të mi.

Ha, ha, ha, — qeshi ajo. — Unë jam tregimtare e mirë… Por këto skena s’i duroj dot. Qindra herë i kam parë në ëndërr. Unë e doja Asijen. Ajo më mbajti në shtëpi si motrën e saj. Por kurrë s’u hap me mua. S’më tregoi si ndihej dhe se do ikte, sepse kishte lënë një dashuri peng. Një dashuri nga koha e fëmijërisë… budallallëqe! A kupton?

La një perandor dhe një perëndori… për një pabuks!

• qeshi me ironi
• Lihej Beka… dy metra djalë, me shkollë, i pasur, i fortë.
• Beka ishte yll, more… Edhe djalë, ta dish, as që e kam parë ndonjëherë më të bukur se ai! “Seriozisht??” – U habit Po ore shumë i

 

bukur ishte, por ra në dëshpërim nga ajo …Ai i kishte shkruar një letër.

“Ma lexoi një natë, kur ishim të dehur. Ishte… e dhimbshme.”

“Çfarë kishte shkruar? Çfarë ndodhi pastaj? Trego,” – tha Armendi.

“Nilaj… po, po ore, të tregoj,” – Beka shkruajti letër asaj, por kurrë nuk e postoi.

“E di tekstin e letrës,” – tha ai.

“Që e donte, por e kishte frikë. Frikë se ajo nuk do t’ia kthente kurrë me të njëjtën ndjenjë. Dhe kështu, letra mbeti aty… në sirtar.”

• .. dhe ajo, Nilaj, E mori vesh ndonjëherë? – pyeti Armendi.
• As nuk e di që ekziston ajo letër. Ndoshta është më mirë kështu…
• Thuaje tekstin pra! – tha Armendi me nervozizëm.
• Po, po, duro mor njeri…Foli . Pas një heshtëje

, tha Mirë, ja, lexoje! Ajo kishte letrën.

• Uaau! – tha ky dhe u ngrit për ta marrë. Kur e hapi atë, hapi sytë sikur të ishte

E futi mes gishtave, e shtrëngoi fort, pastaj…e pa. Asije!,

Nuk e di nëse do e lexosh ndonjëherë këtë. Ndoshta jo. Dhe ndoshta kështu është më mirë.

 

Nuk të shkruaj për të të kthyer pas. Do ishte e padrejtë nga ana ime, tani që më në fund ndoshta po jeton pa hijen time.

Të shkruaj sepse nuk kam më askujt tjetër t’i them këtë: Më fal!

Jo për atë që bëra. Por për gjithçka që nuk bëra.

Për fjalët që nuk i thashë. Për sytë që nuk t’i pashë kur

qanin.

Për netët që kalove vetëm, edhe kur ishim në të njëjtin shtrat.

 

Të mësosh të duash kur tjetri ka ikur – është ndëshkimi më i madh që një njeri mund t’i bëjë vetes. Dhe unë e meritoj. Çdo ditë e çdo natë.

E kujtoj zërin tënd. Të butë, por i prerë kur thoje “Më dëgjo!”.

E unë mendoja se kisha gjithmonë kohë.

Tani, koha është ajo që më dënon, sepse nuk ka më kthim.

Asije, ti ke qenë drita ime, por unë mbaja sytë mbyllur. Dhe kur më në fund i hapa… ti nuk ishe më aty.

Ndoshta e do dikush tjetër tani. Dhe ndoshta ai nuk bën gabimet e mia.

Nëse po, atëherë jam mirënjohës që e gjete. Unë nuk jam më ai që isha.

Por kam mbetur ai që të deshi me vonesë.

 

Dhe kjo është gjithçka që më ka mbetur.

 

Nëse ndonjë ditë më sheh në rrugë, mos u ndal. Mjafton të më kalosh pranë si era.

Unë do e ndjej.

Dhe do e di që kam pasur diçka të shenjtë, edhe pse për pak kohë.

 

Të dua në heshtje, Beka

Si ka mundësi tha Armendi, kur e lexoi letrën. Ëë? Pastaj vazhdoj (duke lexuar disa rreshta, pastaj ndalet):

• Ky… ky është tjetër Nuk është ai Beka që

njihnim.

Nilaj (me zë të ulët):

• Është Beka që mbajti gjithçka përbrenda. Ai që

s’dinte si të fliste… derisa u bë shumë vonë.

Armendi (e mbyll letrën ngadalë):

• Po pse s’ia dha kurrë?
• .. ndoshta e donte aq shumë sa nuk donte ta lëndonte më. Apo e donte gabimisht gjithë kohën. Nuk e di.

Armendi (i zhytur në mendime):

• Letra është e thellë. Por s’mjafton më

 

• Asgjë nuk mjafton më Të gjitha veprimet janë bërë vonë. Ajo s’ka ditur asgjë apo jo?- mbaroi së foluri Armendi dhe ktheu shikimin gjithë inat (duke vështruar nga dritarja). Pastaj foli përsëri.
• Po sikur ta lexonte ajo? Tani?
• Do t’i dhimbte. Apooo ?…Edhe po ta lexonte nuk do të kthehej. Tashmë ajo ishte një tjetër botë larg.
• E megjithatë… është si të kesh një thirrje nga fundi i shpirtit, edhe pse s’është më askush në linjë.

Po tha Nilaj (me sytë e mbushur):

• Ai që shkroi këtë, nuk është më ai që la Asija
• E .. si ndihmuam dot nuk ishim aty, kur ai e ajo kishin më shumë nevojë.

-Po vërtetë,- tha Armendi (me një psherëtimë të thellë):

• Ndoshta askush prej nesh s’dinte si të ishte pranë

As unë po të isha s’do dija si të veproja.

-Po s’ke faj, – tha Nilaj (i ulët, me zë që thyhet):

• E kjo… është tragjedia më e madhe. -tha Armendi (duke rrotulluar letrën në dorë):
• Dhe tani çfarë bëjmë me të?

Nilaj (e hedh sytë mbi letër, e qetë por e menduar):

• Asgjë. Nuk është e Është dhimbja e tij. Heshtja e tij.

Armendi (me një shprehje të përzier mes revoltës dhe

 

trishtimit):

• Po kjo heshtje po na mbyt të gjithëve. Tani që e kemi në dorë, është si të kemi zemrën e tij të zbërthyer. Dhe s’mund ta kthejmë më mbrapsht.

Nilaj (me zë të ulët):

• Asija nuk do ta donte më këtë. As këtë letër, as këtë faj të vonuar.

Armendi (me ton më të ashpër):

• Po ndoshta duhej ta dinte! Duhej të dinte që .. nuk ishte krejt bosh.— Po ç’rëndësi ka kur gjithçka është bërë hi?

Tha Nilaj (duke marrë frymë thellë):

• Njerëzit nuk kthehen për As për pendesë. Kthehen vetëm kur nuk ikin kurrë vërtet.
• Dhe ai… e la të Edhe pse zemra i bërtiste ndryshe. Kjo letër është si një britmë pa zë.

-Poo,- foli Armendi (pas një pauze të gjatë):— Do e mbash ti? Apo ta djegim? – shtoi ky.

-Joooo,- tha Nilaj (duke tundur kokën ngadalë):

• Do e ruaj. Jo për Asijen. Për veten time. Si kujtesë.
• Kujtesë për çfarë?Tha Armendi

Do e ruaj tha Nilaj (me zë të fortë, por me sy të përlotur):

• Do tregoj që dashuria nuk shpëtohet me vonesë. Dhe që ndonjëherë, fjalët që nuk i themi… janë ato që na ndjekin gjithë jetën.

 

Armendi (e shikon gjatë, pastaj ngadalë ul kokën):

• Dhe .. jemi ata që dëgjojmë jehonën e tyre tha Armendi (duke parë letrën në duart e Nilajit):
• E gjitha kjo… dhe prapë ajo
• Ajo iku. E ndoshta as nuk e dinte çfarë la pas. -tha Nilaj (duke marrë frymë thellë):
• Djali mbeti me Bekën. Ditët iknin. Ai… nuk e mbante dot veten nga dëshpërimi. Ikte larg në punë e kthehej pas shumë javëve, sepse puna të mban larg nga humbja e dashurisë. Dhe koha nuk e shëron humbjen. Është gënjeshtër. Dëgjomë mua djalë, – tha – Por ne e dimë, – tha Armendi (i heshtur për një çast): Pastaj shtoi edhe koha nuk punonte më për gjyshin. E dimë …

—Që Shqipëria ishte nën pushtim. Gjermanët kontrollonin gjithçka. Jeta… kishte humbur kuptimin.

 

-Poo, – tha Nilaj (me zë të thyer):

• Beka nuk ishte vetëm i dëshpëruar. Ishte armik. Kundër gjithkujt. Kundër vetes, kundër pushtuesve, kundër kujtesës.

Po pastaj tha Armendi:

• Çfarë u bë, Po tha? –
• Nuk u dëgjua më për një kohë të gjatë as letra, as zë, as hije.
• E djali? -pyeti përsëri

 

Nilaj: Shtoi me dëshpërim dhe pasi nxori një ofshamë të thellë tha:

—Djali rritej. Me pyetje. Me mungesë. Me një baba që digjej përbrenda.

• Dhe Beka?
• Ai u tret ngadalë. Si një gur që lëmohet nga era, por nuk thërmohet kurrë me të vërtetë. Ishte aty, Por shpirti i kishte ikur me të.

-Po, po, mbase,- tha Armendi (me një zë që mezi dëgjohet): ashtu duhet të jetë.

• Ajo letër… ishte përpjekja e fundit për të mbetur
• Dhe tani, është thjesht dëshmi e një dashurie që nuk arriti kurrë të bëhej jetë.
• Ishte luftë, — përsëriti Nilaj, duke parë nga dritarja e errët. — Asgjë nuk dihej se si do të Flitej që gjermanët do iknin dhe do vinin komunistët. Dhe neve… neve do na quanin bashkëpunëtorë me ta. E pastaj? – tha ky.
• Dhe pastaj, pushkatim, — tha Armendi me një zë të thatë. — Pa gjyq, pa mbrojtje, pa të drejtë Si në Rusi.

Nilaj e uli kokën. Për një çast, heshtja u mbërthye në dhomë si një leckë e rëndë pluhuri.

• Beka e dinte, — shtoi ajo me zë të ulët. — E ndjente

 

çdo natë kur flinte, e shihte në ëndrra, në çdo zhurmë këpucësh jashtë portës. Ai nuk ishte më vetëm një njeri që kishte humbur dashurinë e jetës. Ishte edhe një njeri që priste fundin.

• Po përse nuk iku më herët? — pyeti
• Sepse kishte djalin, — tha — Dhe sepse, thellë në vete, ende shpresonte se do të kishte një rrugë tjetër. Se dikush do ta kuptonte se nuk ishte tradhtar. Se kishte bërë ç’mundej për të mbijetuar.
• Por komunistët nuk njihnin dallime të tilla, apo jo?
• Ata nuk shihnin njeri. Shihnin etiketa: “armik”, “bashkëpunëtor”, “kulak”. Dhe për secilën, plumbi ishte përgjigjja.

Armendi mori frymë thellë.

-Po, – tha Nilaj — Beka iku. Dhe asnjë nuk e pa më.

• Por djalin e la. Dhe djali…u rrit me një emër që s’e njohu kurrë vërtet. Një kujtim të paplotë, një enigmë të heshtur.

Atë e mori një kapiten gjerman, i cili po largohej i fundit nga Durrësi. Beka nuk donte të ikte, sepse kishte vetëm fëmijën, por situata ishte dramatike. Partizanët po hynin në qytet dhe atij i erdhi informacioni se shtëpia e tij ishte rrethuar, se do ta merrnin dhe do ta pushkatonin si bashkëpunëtor me gjermanët. Por situata ishte dramatike. Partizanët po hynin me shpejtësi në qytet dhe lajmi erdhi i ftohtë si

 

plumb: shtëpia e tij ishte rrethuar. E kërkonin. Do ta merrnin dhe do ta pushkatonin si bashkëpunëtor me gjermanët.

Ai vrapoi drejt lagjes, por nga larg pa se gjithçka ishte e humbur. Shtëpia ishte e bllokuar. Partizanë të armatosur ishin vendosur në çdo cep. Dera ishte hapur me forcë. Dritaret të shkulura. Nuk mund të afrohej dot. Nuk mund të merrte djalin.

U fsheh në hijen e një muri, duke shtrënguar dhëmbët. Donte të bërtiste, të hidhej mes tyre, t’u lutej, t’u shpjegonte… por e dinte që çdo hap do të ishte i fundit. Dhe ashtu, pa zë, me dhimbje të përgjakur në shpirt, u kthye mbrapsht. E pa të pa mundur ta përqafonte. Jo se deshi – por sepse nuk kishte si.

Kur kapiteni gjerman e pyeti: “Je gati?”, ai nuk foli. Vetëm u fut në makinë me sytë e mbushur me mjegull. Djalin e tij, as e pa, as e preku. Dhe që nga ajo ditë… nuk e pa më kurrë.

Partizanët e gjetën fëmijën të vetëm në djep, duke qarë me zë të lodhur. Shtëpia ishte shkatërruar, gjërat e hedhura përdhé, muret ende mbanin erën e frikës dhe nxitimit. Askush nuk pyeti se kujt ishte ai fëmijë. Ishte “i armikut”. Një komisar dha urdhrin: “Dërgojeni në jetimore.”

Dhe ashtu u nda jeta në dy: djali në jetimore — Beka

 

në arrati.

Ai iku. Asnjëherë nuk e mori vesh ç’ndodhi me djalin e tij. Nuk mori vesh nëse ishte gjallë, apo kishte vdekur. Nëse e kishin rritur, apo e kishin lënë të rrënohej në harresë. Dhe kjo e hante përbrenda. Nuk kishte ditë pa vrarë mendjen: A do ta njihte po ta shihte? Do ta falte vallë? Apo do t’i kthente kurrizin?

 

Fshihej vite me radhë. Disa thoshin se kishte ikur në Itali. Të tjerë se ishte parë në Greqi. Por një ditë, një lajm i errët u përhap: “E kanë gjetur të vdekur… me një plumb në kokë… në një kasolle të braktisur pranë kufirit.”

 

Asnjëherë nuk u vërtetua nëse ishte vetëvrasje, apo ndonjë dënim i heshtur. Trupi nuk u gjet. Emri u harrua.

Në jetimore, djali u rrit pa mbiemër. I thoshin “Arben Ai ishte i vetëm”. As emrin e vërtetë të babait nuk ia thanë. Vetëm një ditë, shumë më vonë, Nilaj – e vetmja që e dinte të vërtetën – i dha një letër të verdhëruar, të palosur në katërsh. Letra ishte shkruar me dorën e dridhur të Bekës, e ngarkuar me dhimbje dhe shpresë:

 

“E dashur Asije,

E dashur Benet, djalë i vogël që nuk e lexon ende këtë

 

letër, por shpresoj që një ditë ta kuptosh. Nuk kam pasur mundësi t’ju marr me vete, por zemra ime është gjithmonë me ju. Asije, ktheu, kujdesu për djalin tonë, rrite me dashuri dhe mos e harro kurrë kush është babai i tij.

Benet, një ditë, kur të jesh i rritur, do të më kuptosh. Më fal që të lashë, por ishte mënyra e vetme për t’ju mbrojtur. Të dua pafund.”

Kur Nilaj lexoi letrën, lotët i rridhnin pa pushim. E mbajti afër zemrës, duke menduar për fatin e vogëlushit dhe për dhimbjen që kishte lënë pas Beka. Nilaj hyri në dhomën e vogël të jetimores ku qëndronte Beneti. Djali i vogël po luante me disa lodra të thyera, me sytë e mëdhenj dhe të pafajshëm që nuk dinin ende për fatin e tij të vështirë.

Me zë të butë, Nilaj u ul pranë tij dhe nxori letrën nga xhepi. “Benet, kam diçka për ty,” i tha duke i dhënë letrën në dorë. “Kjo është nga babai yt. Ai të do shumë dhe gjithmonë ka menduar për ty.”

 

Beneti e mori letrën në duar, por nuk dinte të lexonte mirë. Atëherë Nilaj filloi ta lexonte me zë të lartë, duke i dhënë çdo fjalë me ndjenjë dhe përkushtim.

Pas leximit, Nilaj e përqafoi fort dhe i tha: “Asnjeherë nuk je i braktisur, Benet. Unë jam këtu për ty dhe do të jem gjithmonë pranë teje. Nuk do të të lë asnjëherë

 

vetëm. Ti ke një familje, edhe pse ndryshe nga të tjerët, dhe ne do të luftojmë që të të rritim me dashuri dhe forcë.”

Beneti e ndjeu ngrohtësinë në zemër dhe për herë të parë që nga largimi i babait, ndjeu se nuk ishte vetëm. “Do të vij të të marr,” tha Nilaj me vendosmëri. “Deri atëherë, qëndro i fortë, sepse ne kemi shumë për të bërë bashkë.” Ndërkohë, ajo u mundua me dëshpërim të gjente Asijen, çdo minutë që kalonte duke e ndierë dhimbjen e thellë të humbjes. Zemra e saj ishte plot panik dhe dhimbje, ndërsa i shkruante mesazhe, lutje dhe fjalë ngushëlluese, duke i kërkuar që të vinte menjëherë. Ajo duhet të vinte, t’i rrëfente asaj të vërtetën e trishtuar dhe të merrte Bentin nga jetimorja, të paktën të dhuronin atij një shpresë të vogël për një jetë më të mirë. Beka nuk jeton më – Ajo iku, pa mundur as të thotë lamtumirën, pa mundur të mbrojë atë që kishte më të shtrenjtë në jetë, birin e saj. Tani, ai ishte vetëm, brenda katër mureve të një jetimoreje, duke pritur një nënë që nuk do të kthehej, dhe me secilën ditë që kalonte, ndihte se bota po e harronte. Ai ishte një fëmijë i vetëm, pa asnjë dorë që ta mbante, pa asnjë fytyrë të njohur që t’i thoshte se do të ishte mirë, se dikush do të kujdesej për të.”

-Po çfarë ndodhi me Asijen? – e theu heshtjen Armendi, me një zë që mezi i doli nga gryka. E dinte që pyetja

 

ishte si një gur i rëndë që hidhej në një ujë të ngrirë, por nuk mund të rrinte pa e thënë.

 

Nilaj u ndal për një çast. Ndjeu se zemra i rrahu më shpejt. Pyetja i ringoi në vesh si një e shkuar që kthehej për ta kafshuar.

• Do të të tregoj, – tha më në fund, me një ton të ulët, por të vendosur. – Kishte kaluar shumë kohë që nuk dija më asgjë për të. As edhe një fjalë. Ishte zhdukur. Kishte lënë vetëm Në fund vendosa të shkoja në ambasadën jugosllave.

Zëri i saj dridhej lehtë, ndërsa vazhdoi:

• Nuk e dija ç’të prisja. Kërkova informacion për një grua që mund të mos ekzistonte më në sistem. Pra për Asijen. Megjithatë, lashë emrin tim, adresën e re të shtëpisë dhe numrin e telefonit, me shpresën se një ditë dikush do të më lajmëronte, do të më thoshte diçka… qoftë edhe më e rënda.

Ajo heshti për një çast, pastaj vazhdoi:

• Aty takova një sekretar ambasade. Më priti me qetësi, me një buzëqeshje të zbehtë. Kur e kuptoi se flisja shqip, u duk i lehtësuar. E kaluam bisedën në gjermanisht, ndonëse të dy e ndjenim se po flisnim për diçka që nuk ka gjuhë. Ishte njeri i kulturuar, me sy që dukeshin që kishin parë shumë dhe të mos thoshin kurrë gjithçka. Më premtoi se do të bënte ç’të

 

mundej për ta gjetur.

• ..? – pyeti Armendi, i përkulur përpara sikur

fjala tjetër mund të ishte një goditje.

Nila psherëtiu. Një psherëtimë që kishte vite brenda vetes.

• Më tha se do të më kontaktonin. U largova pa shpresë, por me ndjenjën e çuditshme se sapo kisha lënë në duar të huaja një histori që më përkiste. Ditët kalonin ngadalë, si hije që Çdo herë që binte telefoni, më ngrihej zemra. Çdo herë që nuk binte, më shkonte fryma.

 

Ajo i ktheu sytë nga dritarja. Dielli i perëndimit binte mbi fytyrën e saj, si një kujtim i largët.

• E pastaj një ditë… më Por këtë nuk e thashë ende. As vetes sime nuk ia kam thënë me zë. Ajo heshti. Armendi nuk guxoi të fliste më. Heshtja e saj tani nuk ishte mungesë fjalësh, por peshë e së shkuarës që po hapte plagët. Ai e kuptoi se ishte vetëm fillimi i rrëfimit. Një histori që nuk kishte përfunduar, sepse disa letra nuk mbërrijnë kurrë, dhe disa përgjigje nuk kanë fjalë. Telefonata erdhi një pasdite të heshtur, kur gjithçka dukej e zakonshme. Zëri në anën tjetër të receptorit ishte zyrtar, i ftohtë, i maturuar nga përvoja e lajmeve të këqija.

 

• Zonja Nila, ju telefonojmë nga Kemi disa informacione për personin për të cilin kishit kërkuar… Zemra iu ngrit në fyt. Nuk foli. Vetëm dëgjoi.
• Zonja Asije është ndarë nga jeta. Rrethanat janë të rënda… Dyshohet se ka qenë në një gjendje të rëndë depresioni. Nuk dilte nga shtëpia, nuk komunikonte me askënd. Jetonte e mbyllur, në vetmi të plotë. Askush nuk kujdesej për të. Disa fqinjë kanë thënë se e kishin parë vetëm herë pas here në ballkon, por asnjëherë të kishte folur me dikë…

Nilajt i humbi zëri. Vetëm lotët i rridhnin pa zë. E dinte që fati i Asijes mund të kishte qenë i rëndë, por jo kaq përfundimtar.

 

• Dhe… si ndodhi? – gjeti fuqi të pyeste më në fund, me një zë që mezi dallohej nga frymëmarrja.

 

• E gjetën në apartamentin e saj, në Kishte lënë një letër, por… për fat të keq ajo letër nuk ka mbërritur asnjëherë tek ne. U përmend vetëm nga autoritetet vendore. Thuhet se ishte për djalin e saj. Një letër lamtumire, ndoshta një kërkim falje. Por… askush nuk e ka parë më që atëherë.

Unë e ula telefonin pa e mbyllur. Zëri vazhdonte ende, por nuk i dëgjoja më fjalët. Dhoma rrotullohej përreth saj, ndërsa ndjenja e fajit më shtrëngonte gjoksin.

 

“Ajo kishte nevojë për dikë… dhe unë s’isha aty”, mendoja. “E lashë vetëm… në një botë që e kishte flakur tutje.”

Në atë çast, gjithçka mori një ngjyrë të zbehtë, si kujtimet që fshihen nga mendja për t’u mbrojtur nga dhembja.

Asija nuk ishte më.

Dhe letra që kishte shkruar për të birin… ajo letër, që mund të shpjegonte gjithçka, që mund të sillte një grimë dritë në errësirë, ajo letër… kishte humbur përgjithmonë.

-Po Beneti? – pyeti Armendi me një lloj ngurrimi në zë. – Kush është kujdesur për të? Kush e ka rritur? Si ka mundësi që ai s’më ka treguar asgjë kurrë..?

Nilaj uli sytë, pastaj i ngriti ngadalë, si dikush që do të thotë një të vërtetë të dhimbshme, por të pashmangshme.– Jetimorja… – tha ajo qetë. – E çuan atje që në muajt e parë. Askush nuk e mori. As familja e nënës së tij, as ndonjë tjetër. Ishte i harruar nga të gjithë, me një biografi të keqe mbi supe që nga lindja.

 

 

 

 

 

ARMENDI MBETI I SHTANGUR

 

• Por… pastaj?
• .. ne – unë u bëra nënë dhe baba –Unë dhe shoqet e mia u përpoqëm të qëndronim pranë tij. Nuk mund ta merrnim ligjërisht në shtëpi, por shkonim shpesh. Çonim rroba, libra, ndonjë lodër, ndonjëherë edhe thjesht për ta parë nga larg. Ai më njihte vetëm mua. Për ato nuk e dinte se kush ishin. I njihte si “miq të jetimores”.

Zëri i saj u zbut edhe më shumë.

• Deri në ditën që mbushi tetëmbëdhjetë vjeç. Ishte koha të zbulonim të gjitha kush është dhe si ka ndodhur që ai ishte në jetimore Atëherë e ndihmuam të gjente një punë, një dhomë me Vila e prindërve të Asijes ishte sekuestruar prej kohësh. Pasuria ishte zhdukur. Nuk i kishte mbetur asnjë gjurmë prej asaj që duhej të ishte trashëgimia e tij.
• E dinte historinë e vet? – pyeti Armendi, me fjalët që i ngjiteshin në grykë.– Jo. Nuk i tregoi askush. As unë. Kishte të drejtën të jetonte pa hijet e së kaluarës.

 

Ashtu siç është… më i pastër se shumë prej nesh. Edhe me gjithë dhimbjen që ka mbartur, ai kurrë nuk është ankuar. Ka punuar, ka heshtur, ka ecur përpara.

Ajo ngriti kokën dhe e pa drejt në sy.

Nuk ka lidhje gjaku, por ka lidhje zemre. Dhe ai, edhe pa ditur gjithçka, më shihte me besim. Nuk më thërriste “nënë”, por… unë e ndjeja që më kishte në zemër.

Armendi e uli kokën. Nuk dinte ç’të thoshte. Një pjesë e tij ishte tronditur, tjetra ishte përplot dhembshuri. Kishte qenë aq afër historisë së babait … pa e ditur kurrë. Dhe ishte rritur në një vend ku dhimbja e fëmijërisë së babait bëhet si pjesë e trupit.

Nilaj i zgjati dorën butë. Ai është familja ime. Dhe ti je gjithashtu. Mos me lër të ndjehem vetëm më.

-Po dashurinë e tyre si ta quajmë,- tha Armendi. -Të gjyshit dhe gjyshes?

-Dashuria e tyre… ishte e ndaluar që në fillim. Një zjarr që digjte gjithçka përreth, pa u menduar çfarë linte pas. Asije dhe Beka nuk u dashuruan verbërisht, me pasion, me çmenduri, me guximin e atyre që besojnë se ndjenjat janë më të forta se çdo ligj njerëzor. Por ajo dashuri nuk ndërtoi: përkundrazi, ajo shkatërroi.

Nga ai zjarr dashurie dhe hakmarrje lindi një fëmijë i braktisur nga e vërteta. Një jetë që u desh të rritej pa emër, pa rrënjë, pa kujtim. Ai nuk kërkoi asgjë –

 

por mori mbi vete peshën e mëkatit të të tjerëve. Dhe unë… unë isha dëshmitare e gjithçkaje. Dhe pse nuk isha as nënë, as fajtore, u bëra strehë për atë fëmijë. Jo nga mëshira, por nga dashuria.

Sepse dashuria, kur nuk bart përgjegjësi, bëhet një krim i heshtur ndaj atyre që mbesin pas. Ndërsa unë… unë mësova ta dua atë djalë pa kushte, pa pretendime, pa emër tjetër veçse ai që ai zgjodhi vetë për mua.” Armendi e pa me sytë e ulur për tokë

Ai qëndroi i heshtur. Gjithçka brenda tij u përmbys: e kaluara, prindërit, fëmijëria, identiteti i tij si bir, si vëlla, si njeri. Kishte jetuar gjithë jetën me një të vërtetë të kalbur, mbështjellë me fjalë të bukura dhe heshtje të qëllimshme.

Beka dhe Asija… Ata e kishin dashur njëri-tjetrin në të vërtetë. Me një zjarr që nuk pyeti për ligj, për moral, për pasoja. Një dashuri që i ngjante një ylberi të bukur që zgjat vetëm një çast – por pas të cilit mbeten vetëm retë dhe shiu. Dhe nga ajo dashuri lindi një jetë – një djalë – që u rrit pa ndriçim, pa të vërtetën, pa një dorë që t’i tregonte rrugën. Ai ishte fëmija i një pasioni të fshehtë, i një mëkati që askush nuk pati guximin ta pranonte.

Por më e fortë se dashuria e ndaluar ishte dashuria e heshtur e Nilajt – ajo që s’kishte lidhje gjaku, por që i dha Benetit gjithçka mundi: mbështetje, dhembshuri,

 

përkujdesje. Pa kërkuar kurrë falënderim.

Atë çast, Armendi kuptoi: dashuria pa përgjegjësi është një krim. Jo me armë, jo me gjak – por me heshtje, me braktisje, me frikë. Dhe plagët që lë nuk shërohen lehtë. Jo te ai që e jeton, por te ata që trashëgojnë fajin.”Ishte natë vonë. Ai kërkoi të largohej. S’dinte ç’të thoshte më.

-Shiko bir,- tha ajo,- tashi ti je dhe nipi im, por mos harro kurrë nuk është e lehtë të jetosh me të vërtetën, por është më e rëndë të jetosh pa të. Unë i pashë ata të dy, Asijen dhe Bekën, të digjeshin në një dashuri që nuk i përkiste asaj bote. E dashuruan njëri-tjetrin si dy fëmijë që nuk dinë ende se pas çdo ëndrre vjen një çmim. Ata nuk ishin të këqij… por ishin të dobët.

Dhe dobësia e tyre lindi një jetë të pafajshme. Një jetë që u rrit në heshtje, në harresë, në një jetimore që nuk mund ta zëvendësonte kurrë ngrohtësinë e një pragu familjar. Beneti… ai nuk kërkoi asgjë. Nuk bërtiti, nuk akuzoi. Thjesht heshti dhe mësoi të jetonte.

Unë nuk isha nëna e tij. Por ndoshta, isha e vetmja që e doja pa kushte. Pa i treguar të vërtetën, pa kërkesa, pa lidhje gjaku. Dhe në heshtjen time, kuptova se dashuria që nuk mban peshën e së vërtetës, është krimi më i madh i zemrës njerëzore.

 

Dikush mund të dashurojë dhe të ikë. Por pas tij mbeten copa jete. Mbeten fëmijë pa emër, njerëz që kërkojnë rrënjë në tokën e gabimeve të të tjerëve.

 

Unë e doja Benetin. E dua ende. Jo si amanet. Jo si mëshirë. Por si njeri. Dhe kjo është e vetmja dashuri që s’më ka tradhtuar kurrë.

 

 

 

 

 

 

NUSJA E DYTË

 

Lulet çelin vetëm për një stinë. Bukuria e tyre është kalimtare. Asgjë nuk i reziston kohës — as dashuria.

 

Mos vallë ngjarjet përsëritën? Mallkimi vjen nga vila blu??

 

“Kur qentë e socializmit të përndjekin me ulërima lufte klasash dhe korrupsioni, kur pushteti mbahet me dhunë dhe frikë, ndoshta është koha të thërrasim bijtë dhe bijat e nacionalizmit — jo si hakmarrje, por si kujtesën e një dashurie, që nuk shitet dhe nuk përdhoset.”

 

Armendi iku natën vonë nga shtëpia e Nilajit

Nilaj u lehtësua kur i tregoi Armendit të gjithë historinë lidhur me vilën blu dhe gjyshërit e tij. I rrëfeu se babai i tij, Beneti, ishte rritur në jetimore, por ajo ishte kujdesur për të si një nënë e vërtetë,

 

pas daljes prej andej. Pas vendosjes së komunizmit, gjyshërit e tij, Beka dhe Asije, u shpallën tradhtarë dhe bashkëpunëtorë me gjermanët; pasuria iu konfiskua dhe iu dha shtetit.

 

Nilaj i tregoi Armendit për të gjitha pronat dhe skicat e tokës që i përkisnin familjes së tij, jo vetëm në Durrës por edhe në vende të tjera. Ajo nuk ia kishte treguar kurrë Benetit për to, nga frika se do ta arrestonin nëse kërkonte pronat. Ajo mendonte se ai duhej të mbetej i gjallë, jo vetëm për të, por edhe për shpirtin e dy miqve të saj, Asijes dhe Bekës.

 

Ajo vendosi t’i tregonte gjithçka Armendit sepse e pa tek ai një pasqyrim të gjyshërve të tij: vendosmëri, shpirt luftëtari, dhe një ngjashmëri të jashtëzakonshme fizike me Asijen — trup atleti, flokë të zinj, sy blu. Ai ishte si një version mashkull i saj. Nilaj i donte shumë Asijen dhe Bekën dhe, si shenjë kujtimi dhe falënderimi, nuk e la kurrë Benetin vetëm. E mbajti në shtëpinë e saj derisa ai u martua dhe mori shtëpinë e vet.

Nilaj e kishte mbajtur sekret të gjithë këtë të kaluar nga Armendi për një kohë të gjatë. Por tani, kur e pa burrë të pjekur dhe të gatshëm për të marrë përgjegjësi, Ndjeu se kishte ardhur koha për të treguar gjithçka.

 

Ajo nuk e bëri vetëm për të drejtën e tij ndaj pasurisë, por sepse besonte thellë që ai ishte trashëgimtari i vërtetë shpirtëror i Asijes dhe Bekës. Në sytë e tij ajo shihte ndershmërinë e gjyshes dhe vendosmërinë e gjyshit, një përzierje e rrallë që e bënte të ndriçonte si një yll i epokës së re.

 

Në zemrën e saj, Nilaj ndjente një lehtësim të thellë – kishte ruajtur një premtim të heshtur për të mbrojtur trashëgiminë dhe kujtimin e miqve të saj të dashur. E kishte përmbushur këtë premtim duke rritur Benetin si djalin e vet dhe tani, duke ia dorëzuar të vërtetën të birit të tij, ndjente se cikli ishte mbyllur. Përmes Armendit, ajo shpresonte që emrat e Asijes dhe Bekës të mos harroheshin kurrë dhe që e vërteta të dilte më në fund në dritë.

Nilaj kishte hyrë në të nëntëdhjetat. Ishte në fund të jetës. U gëzua shumë kur foli me Armendin. Tani donte të vdiste e qetë. Shkroi edhe testamentin dhe ia dha atij.

Në krye të letrës ishte shkruar:

“Ju jeni familja ime e vërtetë. Ju më bëtë të ndiej dashurinë e sinqertë dhe familjare. S’do t’ju harroj kurrë.”

Armendi iku dhe e la atë në derën e shtëpisë së vet, duke e përshëndetur me dorë. Ajo nuk lëvizi, nuk iku,

 

derisa ai u zhduk në rrugicë.

E nesërmja erdhi e bukur për Armendin. Ishte çliruar nga pesha e viteve dhe padrejtësive të regjimit — por edhe nga përgjegjësia e heshtur ndaj një familjeje fatkeqe. Që nga koha e ndërtimit të vilës blu, asgjë nuk kishte shkuar mbarë.

Vila blu ishte më shumë se një shtëpi – ajo ishte një mallkim. Një arkitekturë e bukur nga jashtë, por me themele të ndërtuara mbi gjak, padrejtësi dhe heshtje. Për çiftin, Asijen dhe Bekën, ajo u kthye në shkak tragjedie – jo për shkak të mureve të saj, por për shkak të kohës në të cilën jetuan dhe idealeve që mbronin. Me rënien e regjimit të vjetër dhe ngritjen e tjetrit, dashuria dhe përkushtimi i tyre u shpërblyen me tradhti dhe ndëshkim.

Fati i pasardhësve të tyre mbeti i lidhur me atë vilë si një zinxhir i padukshëm, që kalonte nga një brez në tjetrin. Beneti, biri i tyre i humbur, u rrit në jetimore, i ndarë nga rrënjët e tij. Edhe kur doli në jetë, e kaluara nuk e la të qetë – një hije që e ndiqte, edhe pa e ditur. Nilaj, e vetmja që e dinte të vërtetën, u bë mbrojtësja e kujtesës dhe trashëgimisë, por gjithashtu edhe gardiania e heshtjes.

Në fund, filozofia që rridhte nga kjo histori ishte e

thjeshtë, por e dhimbshme:

Vendet nuk janë vetëm hapësira; ato janë bartëse

 

kujtese. Një shtëpi, si vila blu, mund të jetë tempull dashurie ose varr shpresash. Dhe kur kujtimi përndiqet, vetë trashëgimia bëhet mallkim.

Armendi iku dhe e la atë në derën e shtëpisë së vet, duke e përshëndetur me dorë. Ajo nuk lëvizi, nuk iku, derisa ai u zhduk në rrugicë.

 

Për herë të parë, Armendi ndjeu se kishte një vend në këtë botë, një histori, një rrënjë. Deri atëherë kishte jetuar si në ajër, pa e ditur kush ishte në të vërtetë. Por tani, me testamentin në dorë dhe me kujtimet që Nilaj i kishte treguar, çdo gjë u bë më e qartë. Vila blu nuk ishte më thjesht një ndërtesë e vjetër në periferi të Durrësit – ajo ishte një dëshmi e një të kaluare të përgjakur, një simbol i dhimbjes, por edhe i rezistencës. Në mbrëmje, u kthye te vila. Eci ngadalë nëpër dhomat bosh, ndjeu aromën e lagështisë dhe heshtjen e rëndë që varej në ajër. Çdo mur dukej sikur fliste – për Asijen, për Bekën, për padrejtësinë që u bë, për dashurinë që nuk u shlye kurrë. Në një qoshe gjeti një kornizë të pluhurosur, me një fotografi të vjetër. Ishin ata – çifti i harruar, buzëqeshja e tyre e lehtë, e thyer nga historia.

U ul në dysheme, përballë fotografisë, dhe ndjeu një mall të papërshkrueshëm. Jo vetëm për ta, por për të gjithë ata që u zhdukën pa zë, për të gjitha historitë që

 

nuk u treguan kurrë. Ai u betua se do ta rindërtonte vilën blu. Jo për vete. Por për ta. Për kujtimin. Për drejtësinë. Për të treguar se asgjë nuk harrohet kur dikush e kujton me zemër.

Ishte fillimi i viteve nëntëdhjetë. Komunizmit dukej sikur po i vinte fundi. Armendi po shikonte lajmet në televizionin italian, në shtëpinë e tyre me dy dhoma dhe një kuzhinë, në lagjen “Iliria”, afër stacionit të trenit. Ato banesa ia kishin dhënë babait të tij dikur, shteti. Sepse në të vërtetë, ai kishte pasur miliona pasuri, por ia kishin sekuestruar dhe shteti i kishte dhënë një hyrje në një pallat parafabrikat, dy plus një — si gjithmonë, njerëzve me biografi të keqe.

Megjithëse Beneti ishte rritur në jetimore dhe nuk dinte asgjë nga e kaluara, shpesh edhe Nilaj e kishte mbajtur informacionin të mbyllur për të. Veç një gjë i kishte thënë: që mbiemri i tij ishte Podgorica. Benet Podgorica — Kështu ishte regjistruar në jetimore. Por ky ishte mbiemri i vërtetë, ia konfirmonte dhe Nilaj. “Jemi nga Ulqini”, thoshte ajo. “Nëna dhe babai janë andej. U transferuam në Durrës pas ndërtimit të vilës blu nga Beka. Unë jam kushërira e largët e Asijes. Dhe patriotja juaj.”

Por tashmë, nëna e Benit dhe gjyshja jote — Armendi gëzohej përherë me gjyshen Nilaj. Ishin të lidhur shumë dhe ajo nuk rrinte kurrë pa e parë çdo dy

 

ditë, pavarësisht se Beneti kishte marrë shtëpinë e re dhe ishte martuar me Nelen, edhe ajo me origjinë të largët ulqinake. Pra, historia vazhdonte në kahun e saj martesor dhe prindëror. Ishte Nilaja ajo që bëri shkuesin dhe ia gjeti nusen djalit të vet, Benetit. Ajo u kujdes deri në hollësi për çdo gjë të djalit të saj të adoptuar.

Që nga jetimorja, ditën e parë e deri në fund të jetës. Lidhja e tyre ishte shumë e fortë — më shumë se ajo e një nëne biologjike.

“Edhe kur s’je nëna ime biologjike, je nëna që më ka rritur dhe më ka formuar si njeri. Për mua, je një zot mbi tokë — mishërim i dashurisë dhe sakrificës që tejkalon gjakun dhe lindjen.”

Beneti, megjithëse i rritur pa prindër biologjikë, nuk ndjeu kurrë boshllëkun e mungesës. Për të, Nilaja ishte gjithçka. Nuk e thërriste shpesh “nënë”, por kur e bënte, zëri i dridhej nga ndjenja. Ishte një fjalë që i kishte munguar gjithë jetën, por që me kohë e kuptoi se nuk kishte të bënte me gjakun. Kishte të bënte me kujdesin, me vëmendjen, me netët pa gjumë kur ajo i qëndronte te koka me ndonjë kompresë, me mënyrën si i ndërronte rrobat, si ia përgatiste bukën me të njëjtën dashuri sikur të ishte biri i saj.

 

**Armendi, nga ana tjetër, e shihte Benetin si një

 

njeri që e mbante veten, por që nuk mund të fshihte gjithmonë plagët e brendshme. Shpesh, kur ai fliste për të kaluarën, një heshtje e gjatë i zinte vendin fjalëve. Ishte si të kishte frikë të prekte ato kujtime. Por, Nilaja dinte t’ia shkrinte ato akuj në shpirt. Me një fjalë të ngrohtë, me një kujtim të vogël, me një shikim që i thoshte: “Ti nuk je vetëm.”

Në lagjen “Iliria”, njerëzit e njihnin si një familje e zakonshme. Askush nuk dinte historinë e vërtetë të Benetit, përveç ndonjë fqinjit të vjetër që kujtonte ditët kur Nilaja vinte nga Durrësi me një fëmijë të vogël për dore, me rrobat e jetimores ende në trup. Por asnjë nuk guxonte të komentonte. Sepse respekti për Nilajën ishte i madh. Ajo i kishte fituar të gjitha me punë, me dinjitet, me zemrën e saj të gjerë.”Dashuria e vërtetë nuk lind nga barku, por nga zemra,” kishte thënë ajo një herë, kur një i njohur, me gjuhë të mprehtë, e kishte pyetur pse lodhej aq shumë për një fëmijë që nuk ishte i saj. “Ky është biri im. Jo sepse e kam lindur, por sepse e kam dashur si të ishte i imi qysh ditën e parë që ia pashë sytë.”

Beneti kishte dëgjuar atë bisedë nga prapa dere. Dhe që atë ditë, vendosi që, çfarëdo që të ndodhte në jetë, nuk do ta zhgënjente kurrë Nilajën. Do të ishte gjithmonë djali i saj. Me vepra. Me mirënjohje. Me dashuri të heshtur, por të përjetsheme

 

Në ditët e vona të dimrit, kur qielli rrinte i ulët dhe dritaret mbuloheshin me avull, Nilaja fërkonte gotat e çajit me një pecetë të vjetër dhe thoshte: “Të jesh nënë nuk është të lindësh. Është të rrish pranë. Të presësh. Të kuptosh edhe kur tjetri s’të flet.” Ajo s’e thoshte këtë për të marrë lavdërime. E thoshte sepse kështu e ndjente.

Në mbrëmje, kur Armendi flinte dhe shtëpia mbushej me heshtje, Beneti shpesh qëndronte te dritarja dhe shikonte yjet. I dukej sikur gjithçka që kishte humbur njëherë, ishte kthyer në një formë tjetër. Se fati, ndonëse i egër në fillim, ia kishte dërguar Nilajën si një shenjë të dritës. Në të paqen, në të mbrojtjen, në të gjithë dashurinë që nuk ia kishte borxh, por ia dha me dorë plot.

Edhe kur krijoi familjen e tij me Nelen, edhe kur fitoi një vend pune të mirë dhe më në fund mund të siguronte vetë gjithçka që i nevojitej, Beneti nuk e harroi kurrë kush ishte baza e atij që kishte bërë. E dinte që asgjë nuk do të kishte kuptim po të mos kishte pasur dikë që e besoi kur ai vetë nuk besonte në veten e tij.

“Po të mos ishe ti,” i tha një natë Nilajës, “s’do të kisha mësuar asnjëherë çfarë do të thotë të jesh njeri i plotë.” Ajo e pa gjatë, i vendosi dorën mbi dorë dhe tha thjesht: “Po të mos ishe ti, s’do ta dija asnjëherë çfarë do të thotë të jesh nënë.”

 

Në fakt, në të vërtetë, u bë kështu. Ajo nuk u nda asnjëherë nga Beneti. Asnjëherë nuk u martua. Ajo e zëvendësoi dashurinë me heshtje, me kujdesin ndaj tij, dhe vendosi të qëndronte pranë deri në fund të jetës. Ajo u përsekutua nga regjimi. E lanë gjithmonë mësuese muzike, pavarësisht se kishte mbaruar në Vjenë dhe ishte pianistja më e njohur në Ballkan. Orkestra e Vjenës e kishte shënuar emrin e saj në bordero, dhe fotografia e saj qëndronte në muret e kësaj orkestre. Një femër e bukur, e gjatë, me sy jeshilë dhe lëkurë të bardhë — Një kontrast i detit me malin dhe vilën blu që e kishte emrin e saj.

Kur i thoshin: “Ke qenë e bukur”, ajo qeshte — me bukurinë e saj dhe me fatin e saj që mbeti në komunizëm E nuk iku, të paktën në Ulqin, ku komunizmi nuk ishte aq vrastar sa këtu. Aty ishte më i dobët dhe nuk kishte luftë klasash në atë mënyrë si në Durrës. Asaj nuk iu lejua të ikte. Por në të vërtetë, në Durrës e mbajti djali i saj i adoptuar, Beneti. Sepse në jetimore, çfarë nuk bëhej në atë kohë — gjithçka shitej e blihej.

Ajo shkonte përditë në jetimore, shikonte, interesohej për të. Ishte dashuria për këtë mbiemër dhe për këtë fëmijë që e mbajti në Durrës. Sepse dashuria për fëmijët është dashuria më e fortë që ekziston, pas tërheqjes që ushtron dielli mbi Tokën që e mban miliona vjet në të njëjtën orbitë.

 

Edhe Toka nuk ikën nga rrotullimi i saktë rreth diellit. A është edhe kjo dashuri e përjetshme? — mendonte Nilaj. Mendimet e Nilas ishin të qarta, por të mbështjella me mjegullën e kohës së humbur. Ajo nuk fliste shumë për të kaluarën. Jo se nuk kishte çfarë të thoshte, por sepse kishte mësuar se disa dhimbje, po të shqiptohen me zë, bëhen më të mprehta. Beneti nuk e quante “nënë”, por në sytë e tij ajo ishte më shumë se kaq. Ishte fjala e parë që kishte dëgjuar, hapi i parë që kishte ndjekur, ngrohtësia e parë që kishte njohur. Kur vinte pranvera, ajo i binte pianos, ngadalë, me një qetësi që i vinte nga thellësia e shpirtit. Nuk i binte më si dikur në sallat e Vjenës, me duar të sigurta dhe me publik që mbante frymën. I binte me kujdes, si t’i lutej kohës që të mos kalonte kaq shpejt.

Dritarja e vogël e dhomës e ndriçonte fytyrën e saj. Aty dallohej qartë rrudha që fillonte nga sytë dhe humbiste diku mes kujtimeve. Kishte ditë kur kujtonte aromën e sallës së koncertit, përkuljen para audiencës, zërin e dirigjentit. Kishte netë kur i kujtohej burgu i heshtjes, ndëshkimi pa arsye, turpi që nuk ishte i saj, por i kohës.

“U linda për të luajtur muzikë, jo për të heshtur”, kishte thënë dikur para një komisioni që e përjashtoi nga çdo aktivitet artistik. E megjithatë, ajo nuk heshti kurrë në shpirtin e saj. Muzika mbeti brenda saj, e paprekur.

 

Ajo vetëm ndërronte formë — herë në mënyrën si shikonte Benetin, herë në mënyrën si mbyllte sytë kur përkëdhelte fletët e vjetra të partiturave.

 

Në Durrës ajo nuk gjeti lavdinë, por gjeti një jetë të vërtetë. Gjeti djalin që nuk kishte lindur vetë, por që e ndjeu të sajin më shumë se gjithçka. Dhe gjeti veten, larg duartrokitjeve, por afër asaj që quhet përmbushje. Vitet kaluan me qetësi të lodhur, si fletë të kthyera ngadalë nga era mbi një tavolinë të harruar. Beneti u rrit. Nuk ishte më ai fëmija i përgjumur në jetimore, me sytë që kërkonin ngrohtësinë në mes të të panjohurës. Ai ishte kthyer në një burrë të heshtur, me një lloj përulësie që rridhte jo nga frika, por nga mirënjohja.

Nilaj nuk e pyeste kurrë për ndjenjat e tij. Ajo e njihte heshtjen e tij, sepse ishte e njëjta me atë që mbante brenda vetes. Ata nuk kishin nevojë për fjalë për ta kuptuar njëri-tjetrin — mjaftonte mënyra si ai sillte një lule të egër në mëngjes ose si ajo i vendoste dorën lehtë mbi shpatull kur ai kalonte pranë.

Dikur, kur ai ishte ende adoleshent, ajo i tregoi se ishte e përndjekur. Nuk e tha me fjalë të rënda, as me zë drithërues. Thjesht u ndal para një dritareje ku luante drita e pasdites dhe tha:

“Një piano që hesht është si një grua që nuk e lejojnë

 

të dashurojë. Mua nuk më ndaluan të jetoj, por më ndaluan të tingëlloj.”

Beneti nuk foli. Atë natë, ai qëndroi zgjuar gjatë, me sytë nga tavani, si për të kuptuar dimensionet e vuajtjes që ajo kurrë nuk ia rrëfeu plotësisht.

Një ditë, ai e pyeti:

“Pse nuk ike, në Ulqin apo diku tjetër? Mund të kishe bërë jetë tjetër, nënë…”

Ajo qeshi, por në sytë e saj u mblodh një mjegull e hollë:

“Nuk kishte jetë tjetër për mua. Ti ishe jeta tjetër.” Dhe ai e kuptoi. E kuptoi se dashuria nuk është gjithmonë zgjedhje e lirë, por shpesh është qëndresë. Është rrënjë që nuk lëviz, edhe kur toka përreth tronditet.

Armendi ndjehej i qetë pas bisedës me Nilajn. U ul përballë televizorit dhe nisi sërish të ndjekë kanalet e huaja, ashtu siç bënte shpesh kur donte të shkëputej nga realiteti i zymtë. Ishte në vitin e fundit të gjimnazit, dhe përveç shkollës kishte mësuar edhe zanatin e mekanikut nga babai i tij. Ishte përgatitur për jetën – një jetë e vështirë, e ashpër, sidomos nëse regjimi komunist do të vazhdonte. Për të përndjekurit, më e shumta që mund të arrinin ishte shkolla e mesme dhe ndonjë zanat i dorës së dytë. Më shumë nuk lejohej.

 

Por Armendi ishte ndryshe. I shkëlqyer në gjithçka. Në shkollë nuk kishte rival – as në mësime, as në sport. Futboll, hedhje disku, mundje – në të gjitha disiplinat e edukatës fizike, ai arrinte gjithmonë notën maksimale. Ishte i pashoq edhe në pamje. Vajzat e adhuronin, të gjitha. Por ai, me njëfarë përzgjedhjeje të heshtur, e kishte hedhur sytë te njëra: Ermira. Ishte në vitin e dytë të gjimnazit, Dhe bukuria e saj ishte aq e spikatur, sa nëse do të kishte një garë, ajo do të ishte “Miss Durrësi” pa mëdyshje.

E megjithatë, pa harruar Armendin: për të gjithë, ai ishte “Mister Durrësi”, “Mister Shqipëria”, ndoshta edhe një model evropian i padeklaruar. “Trashëgimia e veriut të Shqipërisë”, thoshin. Trupi i tij përfaqësonte atë linjë të pastër që i lidhte shqiptarët me një racë të lashtë e krenare. Sidomos sytë blu – një tipar që po zhdukej në pjesën tjetër të Evropës, por që në veriun shqiptar mbetej ende i gjallë. Ato sy ishin dëshmi e racës iliro-dardane, një trashëgimi që nuk ishte përzier me ndikime serbe, malazeze apo turke, siç kishte ndodhur në pjesën qendrore të vendit.

Adn-ja e tij i ngjante njeriut ideal – i gjatë, mbi dy metra, i bukur dhe tepër inteligjent. Arkeologët tashmë e dinin mirë: gjetjet në veriun e Shqipërisë flisnin për një popullatë të lashtë e të rrënjosur, ilire e dardane. Babai i tij, Beneti, e kishte njohur nënën e Armendit,

 

Nelen, përmes Nilajt,{nëna e dytë}. E kishte gjetur atë në Durrës, ku jetonin shumë familje me prejardhje nga Ulqini dhe veriu. Ishte pikërisht Nilaj ajo që kishte kujdesur me fanatizëm që gjaku të mos përzihej – që rrënja shqiptare, ajo veriore, të mbetej e pastër dhe e patjetërsuar.Në lagjen ku banonte Armendi, koha dukej se rridhte ndryshe. Shtëpitë, ndonëse të ngjeshura dhe pa shumë dritë, mbanin brenda tyre heshtje e frikë. Njerëzit kishin mësuar të mos flisnin shumë, e as të ëndërronin. Por Armendi ishte ndryshe. E kishte të lindur sfidën. E kishte në gjak rebelimin e heshtur. Ai nuk e pranonte jetën siç i servirej dhe as fatin që regjimi përpiqej t’i’a impononte. Në sytë e tij kishte gjithnjë një etje për më shumë – për liri, për dije, për një jetë që nuk fillonte e nuk mbaronte me kuadratin e shkollës apo të zanatit.

Netëve, kur qyteti flinte, ai qëndronte zgjuar. Lexonte libra të ndaluar që Nilaj ia siguronte fshehurazi – përmes një zinxhiri të gjatë njerëzish të besuar, që nga Kosova e deri në Tiranë. “ George Orëuelli është armik i popullit”, i kishte thënë dikur një mësues me bindje partiake. Por Armendi e dinte se në faqe të tilla të ndaluara ndodhej e vërteta që i fshihej brezit të tij. Ermira, ndërkohë, e ndjente këtë forcë tek ai. Ishte një tërheqje që nuk kishte lidhje vetëm me pamjen apo notat. Ajo ndjente se tek ai fshihej diçka e rrallë – një

 

shpirt i lirë, i pakapshëm. Herë-herë ai i fliste për botën jashtë, për lirinë që ekzistonte diku përtej detit. Dhe ajo, edhe pse e rritur në një shtëpi më konformiste, e dëgjonte pa e kundërshtuar. Zemra e saj binte në të njëjtin ritëm me të tijën.

Një pasdite, teksa po kthehej nga shkolla, Armendi ndaloi te sheshi i qytetit. Aty qëndronte busti i një prej figurave të mëdha të luftës, ngritur nga regjimi si simbol. Ai e pa gjatë, me sy të ftohtë, thuajse sfidues. “Historia shkruhet nga ata që flasin, jo nga ata që heshtin,” mendoi. Dhe ndoshta, për herë të parë, vendosi se nuk do të ishte një tjetër numër në listën e nxënësve model që përfundonin mekanikë në ndonjë punishte të lagjes. Jo, ai kishte tjetër synim.

Po atë mbrëmje, ai i shkroi një letër Nilajt. Një letër ku për herë të parë i tregonte për idenë e arratisjes. Për mundësinë e ikjes në Perëndim – ndoshta përmes Malit të Zi, ndoshta përmes detit. Ishte një letër që nuk e mbylli me “Mirupafshim!”, por me “Nëse nuk kthehem më, më fal!”. Dhe ndërsa nata binte mbi qytetin bregdetar, ku dritat e rrugëve ndizeshin e fikeshin sipas energjisë së racionuar, Armendi rrinte në ballkon, i zhytur në mendime. Nën dritën e zbehtë të një llambe të kuqe, ai përfytyronte një jetë tjetër – një jetë ku liria nuk ishte më ëndërr, por e drejtë.

Ai do të ikte në Romë. E kishte vendosur. Sapo t’i jepej

 

rasti, do të nisej. Do të merrte pronat në Durrës dhe do të ikte për të bërë para, me qëllim që t’i restauronte ato, sidomos vilën blu.

Ai do të martohej me Ermirën, do ta merrte për nuse. Do të shkonte atje dhe më pas do të vinte ta merrte, sapo të bënte dokumentet e qëndrimit në Romë. Për këtë do të konsultohej me Nilajn gjatë ditëve në vazhdim. Ajo e dinte më saktë si të vepronte, që ai të mos e linte familjen në pritje, sepse ishte fëmija i vetëm dhe prindërit nuk kishin asnjë fëmijë tjetër.

Natyrisht, ai do të kërkonte leje prej tyre. Por edhe ai e donte shumë Nilajn, e cila nuk ishte vetëm gjyshja e tij, por edhe mbështetësja më e madhe. Ajo ishte politikane dhe muzikante, dinte gjithçka për këtë botë të poshtër, të mbushur me urrejtje, pabarazi dhe spiunime pas krahëve.

Ishte e tmerrshme të dije se Sigurimi i Shtetit kishte futur rrënjët kudo dhe se ata ishin të survejuar – jo vetëm nga telefoni, me të gjitha teknikat e kohës, por edhe me përgjime ambjentale, madje dhe me mbikëqyrje fizike.

 

Ishte e qartë që njerëzit e sigurimit u vinin pas kudo ku shkonte kjo familje, kudo ku rrinë ose flisnin. Mendohej se madje edhe në shkollë, Armendit ia kishin vënë një përgjues fizik nga pas. Armendi ishte

 

“armiku i ri” që po rritej dhe duhej mbajtur nën vëzhgim – ky ishte urdhri i njësisë së Sigurimit të lagjes së tij, sidomos tani që trazirat kishin filluar në Evropën Lindore dhe komunizmi po binte kudo.

Këta tanët kishin vendosur të qëndronin me çdo kusht – përjetë, po të ishte e mundur. Të nesërmen pasdite, Armendi u ul përballë Nilajt, në verandën e vogël të shtëpisë ku lulëzonin trëndafilat dhe freskia e pasdites dukej sikur përpiqej të qetësonte një ankth të fshehtë.

• Kam vendosur të iki, – i tha. – Në Romë. Sapo të më jepet mundësia. Nuk mund të rri pa shkollë dhe i përbuzur në ndonjë ofiçine diku në periferi të qytetit ose të më lënë pa punë. E di se askush nga ne që jemi me biografi të keqe dhe dolëm me të gjithë dhjeta nuk na dhanë shkollë. Pra do bëhem objekt dhe viktimë e sigurimit. Nëse ky pushtet nuk bie.

Nilaj nuk foli menjëherë. Hodhi sytë nga ai, dhe sytë e saj të kalitur nga vite përndjekjeje dhe dhimbje, e panë thellë, sikur kërkonin diçka përtej fjalëve. Epastaj Armendi shtoi

• E kam menduar gjatë. Do marr vilën blu në emrin tim, do e sistemoj, dhe pastaj… do të shkoj. Do të punoj. Do të bëj para. Dhe… kur të jem sistemuar, do të vij të marr Ermirën, familjen edhe ty.
• E di që nuk të ndal dot, – i tha ajo më në – As

 

nuk dua. Jeta këtu është një mur pa derë. Por duhet ta bësh me mendje të kthjellët. Mos merr nxitime. Ke prindërit, më ke mua… jemi njerëz që nuk kemi tjetër përveç teje.

Ai uli kokën. E dinte. Ishte i vetmi bir. Një i vetmi që mbante mbi supe gjithë shpresën e familjes. Por njëkohësisht, ai ndjente një mall të pathënë për lirinë, për një jetë më të drejtë.

• A do të më ndihmosh? – e pyeti. – Të më thuash si të Si të mos i lë në pritje. Si të iki pa bërë dëm. Dhe… si të mos kthehem i thyer. Nuk dua t’ju lëndoj e kupton… Nilaj u ngrit, shkoi te rafti i librave dhe nxori një dosje të vjetër.
• Këtu kam disa dokumente. Njoh disa njerëz. Po, do të të ndihmoj. Por kujdes, Armend: Ata që ikin pa menduar, kthehen si hija e Ti nuk do të jesh njëri prej tyre. Sepse ti je më shumë se një ikje. Je një nisje. Je i vetmi për ne. Për ty jetojmë. Apo s’e kupton more bir? Shqiptarët nuk dalin më në duel si burrat, — tha ajo me zë të ulët, — por vrasin njëri-tjetrin në pritë, në pabesi. Zakon i vjetër, po tani është bërë normë. Komunizmi kur erdhi, nderin e shpalli armik, dhe frika mori pushtetin.

-Jo, — tha ai, — s’e kam me ngutje… Por kam bërë plan të martohem me Ermirën. Kam rënë në dashuri, gjyshe. Dhe pas pak shtoi:

 

• Është shumë e bukur, dhe kur ta shohësh. Mendoj do ta pranosh për nuse, — qeshi Armendi, duke e parë me një lloj frike reagimin e saj.

Nilaj po shkonte nëntëdhjetë vjeçe. Ishin ditët e fundit të jetës së saj. Gjithçka po mbaronte për të — Edhe jeta, edhe sakrifica, edhe dashuria për njerëzit. Ajo kishte jetuar një jetë të vështirë dhe plot rreziqe. Ajo kishte jetuar vetëm në ëndrra sepse jeta e vërtetë qe një ferr. Ajo heshti për pak çaste, si të kërkonte fjalën e duhur në një mendim të largët. Pastaj foli ngadalë, me zë të thellë:

• Kujdes, bir… Kujdes!

Heshtja që pasoi ishte marramendëse.

• Ne shqiptarët jemi një racë që vrasim njëri-tjetrin,
• tha ajo më në Fjalët i dolën si një psherëtimë e rëndë, më shumë si një dhimbje se sa si gjykim.

Gjyshja qeshi pak, me një ironi të hidhur për kombin tonë. Pastaj shtoi:

 

• Por pastaj… pastaj na thonë malokë! — dhe qeshi lehtë, me një përzierje zemërimi dhe përçmimi.
• E di, gjyshe… e di, — tha ai, duke ulur kokën.
• Erdhen këta malokët thonë! — Tha gjyshja me një nënqeshje plot sarkazëm. — Na urrejnë neve… “gjoja këta qytetarët”! Ha, ha, ha!

Pastaj qeshi më fort, me atë të qeshurën që vinte nga

 

thellësia e gjoksit.

• Ne jemi qytetarë, mor Dy mijë vjet e këtej kemi shtëpi në Ulqin. Ku qenkemi ne malokë apo fshatarë? Po Ermira nga është? – tha kjo. – Nga Durrësi, gjyshe! Vajzë e bukur— Hmmm… — u mendua ajo. — Pastaj foli- Shumë mirë, Ama. Do pyes për racën e saj. Por ti martohu! S’ka gjë.

Mos harro që janë të vërteta fjalët se si është familja e nuses ashtu të lindin fëmijet ty. Por ku ka dashuri s’ka vend për ndalesa.

Pastaj e pa drejt në sy dhe foli ngadalë:

• Dashurinë e parë nuk duhet me e ndaluar kurrë, sepse çdo dashuri tjetër ka përfunduar në bllofe, ndarje, zënka… dhe në fund, fëmijë në rrugë ose në jetimore. Çiftet nuk janë të kthjellët. Bëjnë seks, kënaqen, pastaj kur u mërzitet partneri… është vonë. Se në jetë kanë ardhur pasardhës që do vuajnë ndarjen e prindërve gjithë jetën. Ata mbesin vetëm, rriten në rrugë, në rastin më të mirë në jetimore. Në rastet e tjera, bëhen pre e mafias, prostitucionit… Më keq akoma, përfundojnë në — Ata shpesh bien pre e përdhunimeve, ngacmimeve seksuale, dhunës fizike, keqtrajtimit nga kujdestarët dhe të fortët e dhomës, — tha me një zë të mpakur, si të vinte nga thellësia e një kujtese që donte ta mbyste, por nuk mundej. — Jeta e vështirë dhe pamenduar nga një çift sjell tragjedi

 

të reja, të përsëritura në forma të tjera jetësore. Dhe dhimbja nuk ndalon, mor bir. Prandaj thonë: “Fati i jetimit është më i keqi, nuk ka më keq.” As vdekja s’është më e keqe, more djali im,- tha ajo.

Pastaj psherëtiu.

• Prandaj se lashë në jetimore. Babain tënd do ta kishin futur në burg. E di… regjimi e kishte etiketuar si pasardhës të një pronari të madh, me toka, fabrika, me gjithçka. Dhe për të, ndëshkimi ishte i trashëguar…
• pëshpëriti gjyshja, si të fliste me

Ajo heshti pak, sikur kujtimet i rëndonin në gjoks. Pastaj vazhdoi:

• Vetëm pse kishte lindur nga një baba që kish pasur tokë e fabrika, atij i hoqën të drejtën për të jetuar si njeri i lirë. I mbyllën dyert e shkollës, të punës, të jetës. E unë… unë s’munda ta shoh birin tim të tretet mes katër mureve, nën survejim, me dosje mbi kokë dhe me heshtje në shpinë. Prandaj luftova. U bëra e fortë. E rrita vetë. Edhe kur më lanë pa bukë, edhe kur më bënë me gisht, e kur gratë e lagjes kur kalonin rrugën sa më shihnin.smë flsinin kurrë

Ajo e ngriti pak zërin, me një hidhërim krenar:

• Po s’më theu kush, mor bir! Nuk më përkulën. E rrita me bukë të thatë e me dashuri. I fshija lotët natën që të mos më shihte. Dhe mëngjesin e prisja si luftëtare: me kokën lart, sikur s’kish ndodhur gjë.

 

Pastaj shtoi më qetë:

• Dhe babai yt u bë njeri. I ndershëm. I heshtur, por i drejtë. Edhe pse me plagë në shpirt. Plagë që nuk i hoqi kurrë. Sepse ai e dinte çfarë i kishte marrë jeta. Dhe çfarë i kishte marrë regjimi. Sytë e saj u mbushën me lot, por zëri nuk i u drodh:
• Tani është radha jote… Të mos e harrosh kurrë nga Të mos turpërohesh nga ata që kanë duruar për ty. Se ne nuk kishim liri, por kishim dinjitet. Ai uli kokën. Për herë të parë nuk kishte ç’të thoshte. Si fëmijë kishte dëgjuar rrëfime për regjimin, për burgjet, për internimet — por kurrë nuk e kishte kuptuar thellësinë e dhimbjes derisa dëgjoi gjyshen ashtu, me zë që thyhej mes krenarisë dhe plagës.
• Gjyshe… unë s’e dija që ke vuajtur kaq shumë, — tha më në fund me zë të ulët ai.
• E si do ta dije ti, bir? Nuk dua që ta mbartësh atë dhimbje. E kaluara s’duhet të jetë zinxhir, por mësim. Por tani që e di, mos e harro.

Ajo e vështroi gjatë, me sy të lodhur nga vitet, por të kthjellët nga përvoja. Shikimi i saj tregonte që krenaria dhe nderi janë shtyllat kryesore të jetës së saj. Pas heshjtjes ajo shtoi:

• Kur të kesh fëmijë, mos i lër në jetimore. Mos ua shkel emrin. Mos e shit shpirtin për një kockë më shumë. Nderi nuk hahet, por pa të s’je njeri. E kështu

 

e rrita babanë tënd. Me nder, edhe pse pa pasuri.

• Të dua shumë, gjyshe, — tha ai dhe iu afrua, duke i marrë duart e rrudhura mes të tijave.
• Edhe unë të dua bir, — i tha ajo dhe buzëqeshi, — më shumë se jetën. Prandaj t’i tregova këto. Dashuria nuk është vetëm puthje dhe dhurata. Dashuria është kur duron, kur sakrifikon, kur ruan kujtimin edhe kur të gjithë e kanë harruar.

“Nusja e re, sado e hijshme, nuk sjell dritë, nëse shpirti i saj ecën në të njëjtat gjurmë të errëta si paraardhësja. Ai uli kokën sërish, por kësaj here jo nga turpi — nga pjekuria që po i rritej brenda, me rrëfimin e gjyshes. Kishte kuptuar se nuk mund të kishte të ardhme pa njohur rrënjët e veta.

• Edhe kujdes, — tha Nilaj. — Mos të përsëritet historia, mor bir. Kujdes! Zgjidhe nusen nga një racë e mirë, jo dosido… vetëm pse është e bukur. Bukuria kalon, por gjaku Bukuria e rreme është maskë e shpirtit të lig. Ajo ndriçon sipërfaqen, por errëson thellësinë.”

Nilaj: Kujdes, Armend… për nusen e re. Mos bëj si gjyshi yt, bir.

Jo çdo fytyrë e bukur ka zemër të pastër.

E ke parasysh ç’e hoqëm me të parën ,gjyshen tënde, apo jo?

Armendi uli sytë, pa folur. Vetëm lëvizi kokën lehtë.

 

Nilaj vazhdoi, duke parë nga dritarja:

— Jemi racë e çuditshme ne shqiptarët. Kur gabojmë, nuk mësojmë… përsërisim.

Dashurojmë verbërisht, martohemi me dëshirë e pendohemi me turp.

E pastaj, fëmijët… ata vuajnë për zgjedhjet tona. Armendi: E di, gjyshe.

Këtë herë nuk po nxitohem. E kam parë mirë. E kam ndjerë.

Nuk është si e para si gjyshja. Ka shpirt.

Edhe pse s’ka gjëra të mëdha, ka një qetësi brenda vetes…

Si një nënë që s’ka lindur ende, por e ndien fëmijën në shpirt.

Nilaj: Atëherë, më mirë. Por mos harro kurrë, bir më mirë një grua me duar të lidhura, sesa një me zemër të pistë. Se bukuria fallco në shpirt të lig e shkatërron shtëpinë nga brenda, si krimbi që ha pemën e bukur nga trungu.

Armendi buzëqeshi lehtë.

— Nuk kam për ta harruar, gjyshe. Të betohem. Që ti je më  shumë se fiozofe, për Zotin, por …………….. nuk mendoj që do të përsëritet më skena e gjyshes.

Gjyshja Nilaj. Ajo iku si vetë koha, me pushtues dhe komunistë, — tha Armendi.

 

Ajo gaboi në të gjitha drejtimet. Jo vetëm që la një fëmijë në rrugë, por la edhe gjyshin e pasur, të bukur dhe shumë të fortë.

Ajo shkaktoi tragjedi për një dashuri nga larg, që kishte me fqinjin e saj.

Ajo dashuri shkatërroi një pronar të madh si gjyshi Beka.

Ajo dashuri bëri që Asije të vriste veten, ndoshta nga pendesa, ndoshta sepse kishte lënduar një dashuri në mes dhe nuk ia fali vetes. Por nuk mendoi për fëmijën. Për veten apo jo?

Si mund ta lërë një nënë fëmijën dhe të shkojë pas të dashurit?

Kjo nuk është aspak e drejtë, gjyshe Nilaj. Kjo është tradhti. Dhe kur nuk e ndëshkon ligji, e ndëshkon Zoti dhe ndoshta edhe pasardhësit. Të shpresojmë që s’kemi pjesë nga ai gjak tradhtie.

Jo, bir, Asije nuk tradhtoi. Ajo dashuroi. Dhe fatkeqësisht nuk ishte gjyshi yt ai që dashuronte. Por ajo e tradhtoi me mendje — tha Armendi i nervozuar dhe i revoltuar.

• Po, po, ishte gabim i

Beka ishte një yll, një burrë i bukur, aq sa çdo femër do ta dashuronte, por Asije nuk e deshi. Çështje koncepti, bir. Ajo ishte pa shkollë të lartë,

 

e pa shëtitur. Nuk pa botën me sytë e duhur për të kuptuar se ka jetë edhe jashtë gardhit të saj, në qytetin e Ulqinit. Ndoshta, po të kishte lexuar ndonjë libër më shumë, po të kishte parë një qytet tjetër, po të kishte dëgjuar një muzikë ndryshe, do ta kishte kuptuar se jeta nuk është vetëm një burrë që të siguron bukën, por një shpirt që të ngroh.

Por ajo s’dinte ç’ishte ngrohtësia e shpirtit. E rritur në një shtëpi ku burrat flisnin dhe gratë heshtnin, ku dashuria ishte turp dhe përkushtimi detyrim, Asije e kërkoi lirinë si të ishte ajër për të marrë frymë.

• Ajo s’donte të tradhtonte — pëshpëriti gjyshja Nilaj me sytë në dritare. — Donte të jetonte.

Fjalët i dolën ngadalë, si një rrëfim i rëndë që e kishte mbajtur për dekada.— E doja Bekën si shok, më respektonte, më bënte të ndihesha si zonjë… por kurrë nuk e ndjeva veten të gjallë me të, me kishte thëne Asija,- tha gjyshja

Armendi uli kokën. Ishte si të dëgjonte për herë të parë një histori që i përkiste jo vetëm gjyshes, por edhe tij, edhe gjithë asaj trashëgimie që s’e kishte zgjedhur, por e mbante mbi supe.

Ai e ndjeu peshën e gjakut që s’kishte qenë kurrë thjesht gjak, por dhembje, zgjedhje, dhe fat.

• Dhe fëmija? — pyeti ai më në fund. — A mendoj për të?

 

Gjyshja heshti. U duk sikur po luftonte me një kujtim të largët, të zymtë, si një natë e gjatë pa hënë.

• E la me shpresën se do të kishte një jetë më të mirë. Se ai tjetri do t’i jepte atë që Beka s’mundi… Dhe ndoshta mund të ishte kështu. Po ja që plagët nuk i mat dot me logjikë. Ato lënë gjurmë në breza.

 

• Atëherë, pse flas unë për tradhti? — tha
• Nëse gjithçka është kaq e ndërlikuar?

 

• Sepse njeriu kërkon fajtorë kur nuk kupton dot dhimbjen. Dhe shpesh, ata fajtorë janë njerëzit tanë më të dashur.

Gjyshja u ngrit. Sytë i kishte të lagësht, por të kthjellët.

• Mos gjyko, Armend. Jo pa e njohur të vërtetën e plotë. Dashuria është herë flakë, herë hi. Dhe ne, njerëzit, jetojmë gjithmonë mes të dyjave. Asije e la Beken me një fëmijë të vogël në krahë, një mëngjes të lagësht të marsit, pa lënë fjalë, pa kthyer kokën pas. Asgjë nuk ishte e thjeshtë. Brenda vetes kishte më shumë se një plagë — kishte një shpërthim të heshtur, një shpirt të thyer që nuk arrinte të pajtohej me atë që quhej “jetë normale”. Dashuria për tjetrin, ndoshta gabim, ndoshta iluzion, i kishte verbuar arsyen. E megjithatë, ajo nuk iku për të qenë e lumtur — iku sepse nuk dinte si të jetonte më ndryshe.

 

Në Ulqin kaloi disa vjet. Fillimisht, me shpresën e një fillimi të ri. Punoi në një dyqan rrobash, më pas në një kafene buzë detit. Çdo ditë shihte detin dhe shpresonte që një ditë, dikush nga përtej asaj vije horizontale, do ta kuptojë. Por askush nuk vjen. Ai që dashuroi e braktisi. Ajo mbeti e huaj në një qytet të huaj. Ditët u zgjatën, netët u zbardhën dhe brenda saj rritej një heshtje që nuk fliste më, veç gërryente.

Në vitin e katërt në Ulqin, kur fytyra iu zverdh dhe sytë iu thelluan nga mendimet, ajo mori një vendim të heshtur.

Mbrëmjen e fundit, Asije shkroi një letër. Letra ishte për Beken, por edhe për fëmijën e tyre, për fatin që ajo nuk arriti ta mbronte.

 

“Bekë!

Nuk jam e zonja ta mbroj veten, e aq më pak një jetë tjetër. Të kam lënduar dhe e di. Nuk dua falje. Dua vetëm që të më kujtoni jo si një grua që iku, por si një shpirt që s’e kuptoi dot veten në kohë.

Djalit thuaji që ka lindur nga një dashuri e trazuar, por nuk ishte faji i tij. Faji ishte imi, sepse zgjodha të jem larg dhe heshtur.

Unë s’mund të jetoj më me këtë faj. Të qoftë lehtë barra që lashë.

Asije.”

 

Letra nuk u dërgua kurrë. Ajo e la në sirtarin e dhomës me shpresën që një ditë dikush ta gjente.

Të nesërmen, e gjetën në breg, e heshtur, e qetë, me sytë mbyllur dhe duart në prehër. U tha se ishte mbytur vetë, se nuk kishte shenja dhune. Një tjetër grua që iku pa zhurmë nga kjo botë. Gratë vdesin shumica të pafajshme, por që kanë peshën e dashurisë së parealizuar mbi supe. Ato janë viktima të dashurisë së parë pa ditur se bota ecën mbi rrota tjera. Dhe deri në fund do ketë ecje dhe zhvillim në secilin krah. Beka nuk mori asnjëherë as lajmin, as letrën. Askush nuk e njoftoi. Jeta vazhdoi për të si një mur i trashë heshtjeje. Djali u rrit, por kurrë nuk mësoi të vërtetën e nënës së tij. Kjo histori mbeti vetëm në letrën që nuk u lexua kurrë.

Një dramë e groposur në brigjet e Ulqinit. Një grua e humbur. Një dashuri që u bë krim në heshtje. Dhe një letër që s’kishte për të mbërritur kurrë.

• Si të ta shpjegoj më mirë skenën ty? – tha
• Cilën skenë? – tha – Atë para vrasjes, pra – tha Nilaj.– Mirë, thuaje edhe një herë.

Në dhomën e saj të vogël, me muret që piknin lagështirë dhe një pasqyrë të krisur përballë krevatit, Asije rrinte ulur çdo mbrëmje në heshtje. Kishte ditë që nuk fliste me askënd. Kishte javë që nuk dilte në qytet. Ishte bërë hije e vetes. Ulqini i dikurshëm, plot

 

jetë e zhurmë, tashmë nuk i thoshte asgjë. Sytë e saj shikonin përtej detit, sikur prisnin një barkë të vogël që kurrë nuk mbërrinte.

Ishte lodhur.

Përpiqej të mbante gjallë kujtimin e djalit të saj, por fytyra e tij i ishte zbehur në mendje. Nuk e dinte si dukej tani. Ishte rritur? A kishte sy si të sajët? Apo si të Bekës?

Çdo mbrëmje e ndëshkonte veten me kujtime. Nuk kishte asgjë më të rëndë sesa të ishe nënë dhe të mos dije si rritet fëmija yt.

Kur mori lapsin për të shkruar letrën e fundit, duart i dridheshin. Letra nuk ishte më për Beken. Ishte për vetë Zotin.

“O Zot, më fal për atë që nuk arrita të jem.

Ti më dhe mundësinë të jem nënë, por unë ika.

Ti më dhe një burrë që më deshi, por unë nuk e kuptova dashurinë e tij.

Ti më dhe jetë, por unë nuk dita si ta jetoj.

Mos i dëno ata që lashë pas. Më mjafton të më dënohesh mua.

Unë tashmë jam dënimi vetë.”

E palosi letrën, e la mbi komodinën prej druri të vjetër dhe u nis drejt detit.

Ishte natë. Qielli pa yje, një heshtje që të priste ta thyje me britmë. Por Asije nuk bërtiti. U fut në det si

 

të kthehej në mitër, në gjenezën e heshtur të vdekjes. Trupi i saj u gjet në mëngjes nga një peshkatar i moshuar. Ai i mbuloi fytyrën me bluzën e vet dhe nuk tha asgjë. Ishte mësuar me tragjedi të tilla. E vetmja gjë që tha, ishte:

— Kjo grua kishte shumë heshtje brenda. Më shumë se sa mund të mbajë një trup.

Askush nuk erdhi për të marrë trupin. Nuk kishte emër. Vetëm një letër e lagur nga drita e zbehtë e llambës mbi komodinë.

Beka nuk mësoi kurrë. Djali as nuk e mori vesh që nëna e tij kishte jetuar në të njëjtin qytet deti për vite. Në të njëjtin vend ku dikur kishin ëndërruar të shkonin bashkë.

Asija vdiq siç kishte jetuar: në heshtje. Pa duar që e prekën, pa zëra që e thirrën me emër.

Dhe letra, ende e palexuar, u dogj me plaçkat e saj, si një faqe e përvëluar e një romani që nuk do të shkruhej kurrë. – Kjo është tragjike… – tha Armendi. – Më vjen të qaj, por edhe të ndëshkoj gjyshen. Budallallëqe! Të dashurohesh pas një njeriu të kotë atje?! Dashuri e fëmijërisë… kot fare. Fëmijët nuk e dinë çfarë është bota. Ata jetojnë në iluzionet e një bote të bukur dhe pa luftë, pa brenga të brendshme. Ata kujtojnë se çdo fluturim është rrugë për në parajsë… Jo për në ferr!

Mendje fëmijësh, që luajnë lojën e të dashuruarve, kur

 

në jetë do të takojnë qindra gra dhe burra të tjerë… Nilaj uli kokën. Kishte një lloj turpi në sytë e saj, por edhe një lloj dhimbjeje të pashpjegueshme.

• E di… – tha ajo me zë të ulët. – Por nuk jemi ne që zgjedhim si dashurojmë kur jemi të vegjël. Zemra lidhet, edhe pa e ditur çfarë është jeta. Ajo gjyshe… ndoshta nuk dinte më mirë. Ndoshta kujtoi se ai djalë ishte gjithçka që do të kishte ndonjëherë. Dhe kur kuptoi që nuk ishte, ishte tepër vonë… Ishte bërë nënë.
• Por nuk kishte të drejtë të largohej… – tha Armendi me zërin që iu – Një fëmijë… një jetë e lënë pas. Ai mbeti në rrugë, Nilaj. Dhe ne po mbajmë pasojat tani. Nga një dashuri që kurrë nuk u bë jetë, por u bë mallkim.
• Po, – pëshpëriti Nilaj. – Dhe ai mallkim, tani është mbi ne.

Një heshtje e rëndë ra mes tyre. Jashtë, nata kishte mbështjellë Durrësin me një mjegull të butë, si të donte të fshihte gjithçka që kishte ndodhur dikur në atë qytet bregdetar. Kujtimet nuk zhdukeshin… vetëm ndryshonin formë.

Gjyshe Nilaj s’e hoqi shikimin nga dritarja. Dielli po binte mbi Durrës, por kujtimet po ngrinin një tjetër dritë brenda saj – atë të dhimbjes që nuk shuhet me kohë.

 

• Sepse ajo nuk është thjesht një shtëpi, për vilën, – tha me zë të lodhur. – Aty u martuan Beka dhe Asija.
• Çfarë? – pëshpëriti
• Po, bir. Ishte viti 1944. Lufta po përpinte gjithçka përreth, por ata dy, të rinj e të marrë pas njëri-tjetrit, vendosën të kurorëzonin dashurinë në heshtje. Unë isha dëshmitare. E vetmja. Ajo natë ishte sa e bukur, aq edhe e mallkuar.
• Pse e mallkuar? Gjyshe?
• Sepse ajo martesë solli Beka ishte nga familje e madhe, me emër e pasuri. Asija… vetëm një vajzë e ëmbël, e varfër, pa shkollë, por me zemrën plot. Ajo dashuri tronditi gjithçka. Pas pak muajsh, gjithçka u shemb.– Çfarë ndodhi? Pasi iku nga Beka, e di ti?– U nda nga familja. Ata e mohuan. E përzunë. Dhe Asija… ajo nuk e përballoi dot. Qëndroi disa vjet në Ulqin, e mbyllur, e harruar, me një fëmijë të lënë pas. Pastaj… një ditë, thjesht u zhduk. E gjetën… më vonë. E di ma the. E vrau veten… – tha Armendi me zë të dridhur.

Nilaj nuk u përgjigj. Mbylli sytë dhe preku me dorë zemrën. Pastaj foli qetë:

• Prandaj ti duhet të kesh kujdes, bir, kur të marrësh Ermira-n. Ke gjak në veten tënde nga ata që u ndanë, që u mallkuan… Kujdes! Pas një mallkimi të tillë, dhimbja kalon nga një brez në Dhe ti… ti je

 

djali i asaj që zgjodha vetë, me duart e mia, dhe e dija shumë mirë ç’po bëja.

Nilaj i vuri dorën mbi supin e Armendit dhe i foli me një zë që dridhej nga kujtimet:

• Tani ti, të lutem, bëhu i mençur. Mos e lejo që nusja jote të përsërisë historinë. Dashuria është e bukur, por nëse nuk mbron familjen, ajo kthehet në Mos lejo që historia e Asijes dhe Bekës të të ndjekë edhe ty…,….

Heshtje. Ora murit rrihte ngadalë, duke shpuar ajrin e rëndë të dhomës me një ritëm të pashmangshëm. Dritat ishin të zbehta, sikur e dinin që në atë shtëpi nuk lejohej më zhurma. Nilaj ishte ulur në kolltukun e saj të vjetër, duke mbajtur në dorë një shall të bardhë, që e kishte thurur vetë në rininë e saj, kur e priste Asijen në mbrëmjet e gjata të Ulqinit.

Armendi ishte në prag të derës, gati të largohej, por këmbët nuk e lejonin të lëvizte. Gjithçka që kishte dëgjuar atë pasdite i qëndronte mbi kraharor si një gur që nuk e hiqte dot. Kishte ardhur për t’i thënë gjyshes se do fejohej me Ermirën. Kishte ardhur me një buzëqeshje të gëzueshme dhe një shpresë të pastër. Por tani… gjithçka kishte ndryshuar.– Gjyshe… – tha më në fund. Zëri i tij u dridh si xhami që rrezikon të çahet. – A mund të rri edhe sonte këtu? Nilaj e ngriti kokën ngadalë. I pa sytë e tij që kërkonin qetësi dhe

 

drejtim. Nuk tha asgjë. Vetëm lëvizi paksa kokën në shenjë pohimi. Ai u afrua, u ul në tapetin pranë këmbëve të saj, ashtu si dikur kur ishte fëmijë.

 

• Kam frikë, gjyshe. Jo nga Ermira. Nga vetja. Nga rruga që më pret. Nga gabimet që mund të bëj.

-Do rri këtu sonte,- tha ai,- do flë me ty.

 

Armendi rrinte në heshtje pranë gjyshes Nilaj, në atë shtëpi të mbushur me kujtime, ku çdo orendi dukej sikur ruante një copëz jete. Ajo kishte nisur të zbehej ngadalë, si një qiri që digjet në fundin e vet. Ai e kuptonte, por nuk e pranonte dot. Ajo e ndiente, pa pasur nevojë për fjalë të mëdha: ky ishte takimi i fundit. Po afrohej koha të largohej nga kjo botë.

 

• Bir, – i tha një natë, ndërsa sytë i kishin mbetur pezull diku larg, – kur të vijë dita të ndash jetën me dikë, zgjidhe mirë. Mos u Mos e shiko nga vjen, çfarë ka kaluar, çfarë i kanë bërë të tjerët. Shiko zemrën e saj… Shiko njeriun që është sot.

 

Pastaj heshti pak dhe, si për të nxjerrë një barrë të rëndë nga shpirti, shtoi:

 

• Dhe ruaju nga vajzat e familjeve Janë të

 

vështira, të kokëforta, të mësuara të mos ndiejnë. E kam jetuar atë kohë. Të gjithë luanin teatër, por shumë prej tyre e besonin vërtet atë që thoshin. Nuk dua që ti të lëndohesh, Armend.

 

Ajo fliste ngadalë, me zë të mekur, por fjalët i zbrisnin

thellë në shpirt. Ishin amanete.

 

• Kur të iki, dua të më varrosni pranë pishave, në varrezat e Durrësit. Aty ka qetësi. Por nëse një ditë demokracia do të fitojë vërtet, nëse do të jemi të lirë, dua që eshtrat e mia t’i çoni në .. Atje ku linda, ku u rrita, ku lashë rininë time në moshën tetëmbëdhjetë vjeçare.

 

Armendi nuk foli. E shtrëngoi dorën e saj plakë, të ftohtë dhe të butë, dhe ndjeu si diçka i çahej përbrenda.

 

Gjyshja u përpoq të buzëqeshte, por fytyra e saj u drodh. Kishte mbetur vetëm hija e gruas krenare që dikur sfidonte gjithçka me fjalë të mprehta dhe sy të pashqetësueshëm. Tani, në këtë çast përpara fundit, ajo nuk kërkonte më përgjigje, as sqarime. Kishte vetëm një dëshirë: të mos harrohej.

 

• Kur isha sa ti, – tha me zë të ulët, – eca shumë rrugë,

 

humba shumë njerëz. Por çdo mëngjes zgjohesha me bindjen se një ditë dikush do të më dëgjonte. Jo si nënë, jo si grua, por si njeri.

 

Heshti. Frymëmarrja i varej në një fije. Armendi vështroi përreth: muret e shtëpisë sikur ishin afruar, sikur po e përqafonin gjyshen në përshëndetjen e fundit. Në murin pranë krevatit qëndronte një fotografi e vjetër, ku Nilaj qeshte në rini, në një ditë me diell të panjohur për të.

• E di çfarë më dhëmb më shumë, Armend? – i tha papritur, – që nuk arrita ta shoh vendin tim të lirë. Pashë vetëm ngjyra, slogane, frikë. Pashë njerëz që i shisnin idealet për një thes Pashë se si u bë nder të heshtje, jo të flisje. Ti je ndryshe… Mos u bëj një nga ata.

Fjalët i shkonin si pëshpërimë e largët, por në veshët e Armendit bëheshin të rënda si gurë.

• Ti do të shkruash, – vazhdoi ajo, – do të Mos më lër të tretëm pa gjurmë. Trego për mua, për ty, për ne… edhe nëse askush nuk do ta lexojë kurrë.

Një dritë e zbehtë hene që hynte nga dritarja. Të dy qëndronin ashtu, në heshtje. Ai i fshiu ballin me një shami të butë, dhe e ndjeu se trupi i saj po ftohej pak nga pak.

• Po më ikën koha, – pëshpëriti – Mos harro,

 

Armend. Pisha. Durrësi. Ulqini…

U mbyllën sytë. Fryma e fundit i doli pa zhurmë, si një

fletë që bie nga pema në fund të vjeshtës.

Armendi bërtiti. Një britmë që nuk i ngjante asaj të frikës e as panikut, por të një dëshpërimi të pashpjegueshëm. I ra mbi zemër me dorën e tij, si të donte ta rikthente në ritëm, si të mund të sfidonte vetë vdekjen me prekjen e dashurisë. “Jo tani… jo kështu…”, pëshpëriti. Por trupi i saj nuk lëvizi më.

Ai nxitoi jashtë, thirri fqinjët, trokitje të çmendura në çdo derë, shpresa e fundit që dikush mund ta kthente mbrapa këtë moment që e ndante jetën në “para” dhe “pas”. Kur erdhi infermierja, ajo nuk tha shumë. Një vështrim, një frymëmarrje e thellë, dhe pastaj ai dënimi i qetë që tund botën më shumë se çdo ulërimë: Ka mbaruar. Asgjë nuk vlen më.

Fjalët e saj u varën në ajër si një perde që mbulon gjithçka. Armendi nuk lëvizi. Ishte si të shihje fundin e një bote dhe të mos kishe fuqi ta ndaloje. Zemra e gjyshes së tij – zemra që e kishte rritur, këshilluar, dashuruar me butësinë e një epoke që po zhdukej – nuk rrihte më.

Dhe ai kuptoi se vdekja nuk është thjesht një ndalesë biologjike. Është një shuarje e dritës në një dhomë ku ti ke mësuar të ecësh në errësirë. Një mungesë që nuk bërtet, por të ndjek në çdo frymëmarrje. Një e vërtetë

 

e thjeshtë dhe mizore: Kur dikush që na do largohet, gjithçka ndërron përbrenda nesh. Edhe ne vetë.

Në atë dhomë, ku më parë kishte zëra, fryma dhe shpresë, tani mbeteshin vetëm fjalët e fundit të gjyshes, si një testament i heshtur që do ta ndjekë përgjithmonë: “Mos harro kush je… dhe ku duhet të më kthesh.”

Vdekja… është esenca e jetës së dytë. Ajo nuk është fundi, por kalimi i heshtur drejt një tjetër bote, ku llogaritë nuk bëhen më me kohë, por me shpirt. Për njerëzit e mirë, ajo është porta që hapet pa frikë – një prag i bardhë drejt një parajse që i pret, ku dhembja s’ka më kuptim dhe kujtimet shndërrohen në dritë.

Armendi e ndjeu këtë thellë, për herë të parë. Teksa shikonte trupin e gjyshes që nuk lëvizte më, e kuptoi se ajo nuk kishte vdekur – jo plotësisht. Ishte nisur për diku tjetër. Kishte kaluar përtej, aty ku vetëm ata që kanë dashur me zemër dhe kanë jetuar me nder, mund të shkojnë.

Parajsa nuk ishte thjesht një vend i largët. Ajo ishte aty – në qetësinë e fytyrës së saj, në paqen që la pas, në heshtjen që i mësoi gjithçka për dashurinë dhe durimin. Dhe Armendi e dinte tashmë: vdekja, për ata që jetojnë mirë, nuk është tragjedi. Është përmbushje. Është kthim.

Vdekja nuk është fundi. Është nisja e një jete të re – një

 

kalim i heshtur, por i pashmangshëm, nga kjo botë në një tjetër, ku koha nuk matet më me orë, por me dritë. Është një prag i padukshëm, ku shpirti çlirohet nga pesha e trupit dhe nga gjithë barrat e tokës.

Për ata që kanë jetuar me zemër të pastër, me fjalë të drejta dhe me ndjenja të thella, vdekja nuk është humbje, por përmbushje. Ata nuk shuhen – ata kalojnë. Ata nuk zhduken – ata shndërrohen.

Gjyshja Nilaj nuk u largua. Ajo vetëm u nis më përpara. E la pas trupin e saj të lodhur, por e mori me vete gjithë dashurinë, kujtimet, dhe fjalët që kishte lënë në zemrat e të tjerëve. Dhe në atë nisje të saj, Armendi e ndjeu për herë të parë: Vdekja nuk është fundi, është thjesht kapitulli i parë i përjetësisë. Armendi u kthye me shpejtësi në shtëpinë e tij. Në dhomën e gjumit gjeti prindërit që flinin. Ai ishte i lodhur, i shqetësuar, i tronditur. Frymëmarrja i ishte rënduar që nga shkallët e katit të pestë. Në ajër u dëgjua një krismë e fortë, një britmë që ngriti në këmbë gjithë lagjen.

— Baba! Baba! Gjyshja vdiq! Gjyshja vdiq! — bërtiti ai me lot në sy, me një zë që ngjante si britmë shpirti, jo thjesht zëri i një djali.

Dera u hap me nxitim. Armendi dhe Beneti u përqafuan fort, duke qarë të dy. Zemra e djalit rrihte me forcë, ndërsa lotët e të atit rridhnin pa ndalur.

 

• O i mjeri unë, — tha Beneti me një klithmë që i dridhi të gjitha muret e shtëpisë. — Sot më vdiq nëna… Mbaroi edhe epoka e vilës blu…

Të gjithë fqinjët vrapuan të shikonin çfarë kishte ndodhur. Askush nuk e kuptonte menjëherë, por dhimbja kishte zënë vend në atë familje.

 

• Ka vdekur njeriu më i shtrenjtë për mua… — pëshpëriti Beneti, i mbështetur në supin e të birit.
• Zoti ju ngushëlloftë! — u dëgjua një zë i ndrojtur nga dera.
• Sot më vdiq nëna e vërtetë, — tha Armendi, duke parë babain drejt në — Ajo ishte gjithçka për mua. Me të vdiq edhe historia jonë e papërshkruar, edhe amaneti që të kishte lënë ty, për të mbrojtur gjithçka. Ajo ishte legjenda jonë… nëna jote.

Beneti qau si fëmijë. — E doja më shumë se veten time. Do t’i organizoj një varrim madhështor. Do harxhoj gjithçka që kam kursyer. Ajo e meriton lavdinë. Ajo nuk duhet harruar kurrë. Ishte nëna ime, Nilaj… një ylber blu që nuk vyshket në asnjë stinë…

Ai u rrëzua në gjunjë në mes të dhomës, duke qarë me një dhimbje të pastër dhe të thellë.

• Ah, nëna ime e bukur… të dua… dhe do të dua gjithmonë, derisa të vij pranë teje…

Varrimi i Nënës Nilaj

 

 

Dita e varrimit erdhi me një qetësi të çuditshme, si një përkulje e vetë natyrës përballë ikjes së saj. Qielli i Durrësit u ngrys pa reshje, dhe deti, i cili zakonisht gumëzhinte me jetë, dukej sikur kishte ngrirë në nderim të saj. Në sytë e të gjithëve kishte dhimbje, por në të vetmit që dhimbja kishte rrënjosur thellë ishte shpirti i Benetit dhe Armendit.

Trupi i saj, i mbështjellë me një shall blu që ajo e kishte dashur aq shumë, u vendos në arkivol me një butësi që të sillte ndërmend përkëdheljen e fundit. Në duar i kishin vendosur një tufë me livando – lule që i pëlqente për aromën e butë, që nuk pushtonte, por ftohte zemrën me kujtime.

Pranë varrezave të Durrësit, në një qoshe ku shihen pishat dhe dëgjohet zëri i erës që përkëdhel degët, u hap gropa. Aty do të prehej ajo që dikur ishte dritë shtëpie. Kishte kërkuar vetë të varrosej aty – jo si dëshirë për lavdi, por si dëshirë për përulësi dhe qetësi.

• Vdekja nuk është fundi, — tha Beneti para të gjithëve. Zëri i tij, i mbështetur në trishtim dhe ndjenjë, doli i pasur, i thellë, i çiltër.
• Ajo është kalimi në një jetë tjetër, aty ku nuk ka harresë, ku nuk ka gënjeshtër, ku dashuria nuk vdes. Nëna ime, Nilaj, nuk iku. Ajo mbeti mes nesh, në çdo

 

këshillë që na dha, në çdo mëngjes që na përgatiti, në

çdo fjalë që tha dhe që s’mund të harrohet.

Të gjithë heshtën. Vdekja nuk dukej më si fundi, por si një udhëtim në një tjetër stacion, ku shpirti i saj, pa zhurmë, pa britmë, kishte mbërritur.

• Me të mbaroi një epokë, — pëshpëriti Armendi, duke i lënë një letër mbi arkivol, letra e fundit që nuk do të ketë përgjigje.

Të gjithë e përcollën me sy derisa dheu e përqafoi plotësisht. Pishat tundeshin lehtë, sikur po luteshin për shpirtin e saj. Dhe deti, ndoshta për herë të parë, nuk nxori asnjë valë.

Pas Heshtjes.

Natën pas varrimit, Armendi nuk flinte dot. Qetësia e shtëpisë ishte e padurueshme. Ishte hera e parë që ajo shtëpi nuk mbante më frymën e gjyshes Nilaj. Shtëpia ishte ende aty — divani i vjetër, filxhani i kafesë mbi tavolinë, shalli i saj i lënë mbi kolltuk — por shpirti që i jepte kuptim gjithçkaje kishte ikur. U ngrit dhe doli në ballkon. Shikoi yjet. Për një çast ndjeu sikur gjyshja e sodiste nga lart, me një buzëqeshje të qetë që nuk fliste, por kuptohej.

“A thua vdekja është humbje?” – pyeti veten.

Jo. Ai nuk donte më ta quante ashtu. Vdekja e gjyshes ishte më shumë se fundi i një jete — ishte përmbushja e një cikli. Si gjethet që bien në vjeshtë dhe ushqejnë

 

tokën, ajo kishte ikur për të lënë diçka më të madhe: Kujtimin, urtësinë dhe një dashuri që nuk mund të shuhet.

“Ajo vdiq si toka që ndalon rrotullimin e saj për një sekondë,” – mendoi Armendi, – “por me atë ndalesë, bota ime u ndriçua nga të kuptuarit se dashuria nuk varroset. Ajo kalon nëpër gjak, nëpër zëra, nëpër mënyrën se si unë dua, fal dhe jetoj.”

Ai e dinte që nga ajo natë nuk do të ishte më ai që ishte. Kishte humbur një nënë të dytë, por kishte fituar një dimension të ri të vetvetes — Ai tani e njihte dhimbjen, dhe përmes dhimbjes, e njihte më thellë jetën.

Diku në mendje, dëgjoi zërin e saj:

“Mos e gjyko njeriun nga ajo që ka, por nga ajo që lë pas… Dhe ti, Armend, mos harro prej nga ke ardhur. Të jesh i mirë nuk është zgjedhje e dobët, por akt guximi.”

Ai qeshi lehtë dhe sytë iu lagën. “Do ta mbaj fjalën, nënë Nilaj,” pëshpëriti ai. “Do të jetoj siç më mësove ti – i drejtë, i ndjeshëm dhe i guximshëm.”

E nesërmja do të vinte me diellin, por dielli i vërtetë për të kishte rënë atë ditë — dhe tani ndriçonte brenda tij.

 

 

 

 

 

LETRA PËR GJYSHEN NILAJ

 

E dashur gjyshe,

Të shkruaj me duar që më dridhen, jo nga frika, por nga pesha e mungesës sate. S’je më këtu, por je kudo. Je në erën e mëngjesit, në aromën e kafesë që s’ka më të njëjtin shije, në zërin tim kur mundohem të flas me dashuri dhe drejtësi — siç më mësove ti.

Kam kuptuar se vdekja jote nuk ishte fundi yt, por fillimi im i vërtetë. Ti u largove pa zhurmë, si një yll që fiket për të bërë vend për një dritë tjetër. Por edhe fikja jote lë gjurmë — një dritë të brendshme që nuk shuhet më.

Nuk më mësonin në shkollë se dashuria e një gjysheje është një formë filozofie. Ti nuk kishe libra të mëdhenj, por fjalët e tua ishin më të thella se çdo traktat. Thoje: “Mos e shiko njeriun nga pasuria, por nga mënyra si i qaset dhimbjes së tjetrit.” Unë e kam të shkruar këtë në shpirt tani.

Gjyshja ime blu — të quaj kështu, sepse për mua je si qielli: gjithmonë aty, ndonjëherë i mbuluar, por kurrë

 

i zhdukur. Më dhe rrënjë dhe krahë. Më mësove të qëndroj i fortë, por të mos më vrasë ndjeshmëria.

Sot, në këtë letër, po të premtoj se nuk do të harroj asnjë fjalë tënden. Do ta ruaj trashëgiminë tënde me dinjitet. Dhe kur të kem fëmijë, do t’u flas për ty si për një legjendë — jo nga ato që kanë lindur për t’u besuar, por nga ato që kanë jetuar për të ndriçuar.

Pusho në paqe, gjyshe. Unë do të jetoj në mënyrë që të mos të mungoj kot.

Me dashuri të përjetshme, Armendi

Beneti ishte thellësisht i tronditur nga vdekja e Nilajit. I gjithë qyteti kishte shpallur zie. Ajo nuk ishte thjesht një pianiste e njohur, por një figurë e shquar kulturore që kishte edukuar breza të tërë dhe kishte përgatitur dhjetëra të rinj për shkollën e lartë të arteve. Nxënësit e saj fitonin menjëherë pranimin, kudo që konkurronin. Si mësuese, ajo kishte standarde të larta dhe kërkonte përkushtim, jo para. Nëse ia jepje shpirtin, ajo të merrte; për ndryshe, nuk të pranonte.

Kurset e saj para-universitare ishin gjithmonë plot me studentë që ëndërronin të futeshin në Institutin e Lartë të Arteve. Ajo përzgjidhte më të mirët. Ishte një artiste që nuk lejohej të ngjitej në skenë, sepse mbante mbi supe një “biografi të keqe”. Të gjithë e quanin

 

“aristokratja vieneze”. Ashtu vishej, ashtu sillej, dhe ashtu ishte në shpirt: E hollë, e gjatë, me sy jeshilë dhe një fisnikëri të lindur. Një pianiste blu – e shkrirë me qiellin dhe me dashurinë e Zotit blu. Ajo ishte më e mira, por regjimi nuk e vlerësoi kurrë.

Me zor i dhanë leje të banonte në qytet. Me zor e lanë të jepte mësim. Gjithçka për të ishte me zor. E survejuar kudo, e rrezikuar për çdo “gabim” të vogël. Çdo moment mund të internohej. Një krijesë kaq e bukur, kaq e brishtë, ishte bërë shënjestër e një sistemi të pamëshirshëm. Ajo u shua në Durrësin blu, larg skenës, larg dashurisë së saj për muzikën.

“Do t’i bëjmë një varrim madhështor,” – tha prerë babai i Armendit. “Gjithë Shqipëria duhet ta mësojë se sot ka vdekur nëna jonë, dhe nëna e qytetit blu.” “Do të hapim pankarta kudo,” – shtoi Beneti, djali i saj birësues. – “Në çdo stacion autobusi, në çdo stacion treni. Fotografia e saj duhet të jetë gjithmonë e pranishme.” “Atdheun nuk do ta lëmë në duart e tyre. Ne, brezi i nëntëdhjetës, do të luftojmë kundër së keqes,” – tha Armendi me zë që i dridhej nga emocionet. – “Zoti na ka caktuar për përmbysjen e madhe “Po, po, – tha Armendi, – tani fillojmë punën. Veçse kam dhimbje në kraharor, e në shpirt. Të gjithë shokët e mi do të angazhohen në këtë funeral. Sot ka vdekur demokracia. Ka vdekur mendimi

 

ndryshe. Këtë do ta qajnë të gjithë, sepse, në thelb, të gjithë e dinë që komunizmi dhe varfëria që solli klasa punëtore ruse, na kanë shkatërruar.”

Ti japim fund kësaj padrejtësie. Shqipëria nuk duhet të bjerë në duart e komunistëve të huaj, serbëve apo grekëve. Atdheu ynë duhet të jetë përherë i pari, ashtu siç e bëri Perëndia – më i bukuri në Mesdhe.”

Lotët i rridhnin rrëke. S’mund të ndalte së foluri. Ishte urrejtje dhe mërzi njëkohësisht. Sot kishte vdekur idhulli i tij. Për një kohë të gjatë nuk kishin komunikuar, sepse siç dukej, ajo ishte kërcënuar nga sigurimi dhe ai me shumë mundim e kishte bindur që të rifliste, të rikthehej si nëna e dikurshme.

“Mosha të vjetron fizikisht,” – i kishte thënë ajo – “sepse forca e rëndesës vepron mbi çdo krijesë mbi tokë. Por shpirti… shpirti mbetet njësoj. Ai nuk plaket, nuk tkurret dhe nuk vdes kurrë. Ai ngjitet në ajër dhe rilind në krijesa të tjera.”

Ajo gjithmonë me thoshte:

-Graviteti është një nga forcat themelore që sundon universin, por ndikimi i tij është më i dukshëm në jetën e përditshme të njeriut. Ai nuk është vetëm një forcë që na mban të lidhur me tokën; është edhe një fuqi që me kalimin e viteve kontribuon në lodhjen, përkuljen dhe plakjen e trupit. Sipas Nilajt, forca e gravitetit vepron  pandërprerë  mbi  krijesat  tokësore,  duke

 

ushtruar presion të vazhdueshëm mbi indet, muskujt dhe kockat. Me kohën, ky presion materializohet në forma të dukshme të plakjes fizike: lëkura rrudhoset, shtylla përkulet, hapat ngadalësohen. Është një lloj peshe që koha e shndërron në shenjë të pafalshme mbi trupin.

Por Nilaj theksonte edhe një të vërtetë tjetër: Shpirti nuk i nënshtrohet kësaj force. Ai nuk rëndohet, nuk kthehet në hi, nuk tretet nën peshën e gravitetit. Shpirti mbetet i lehtë, i pacënuar nga ligjet fizike. Ai ruan dritën, ndjenjat, kujtimet, besimin dhe dashurinë – edhe kur trupi është përkulur prej moshës. Sipas saj, shpirti “ngjitet në ajër dhe rilind në krijesa të tjera,” duke ndjekur ligje që nuk i kupton ende as shkenca. Në këtë reflektim, Nilaj e shihte trupin si përkohësi nën ndikimin e ligjeve tokësore, ndërsa shpirtin si përjetësi që i përket sferës hyjnore. Një ndarje mes fizikës dhe metafizikës, mes asaj që rrëzohet dhe asaj që ngrihet.

Shpesh ajo më mësonte formulën e saj.

Formula e Nilajt për Plakjen dhe Shpirtin P = G × T

(Plakja është produkt i gravitetit dhe kohës.)

S ⊥ (G, T)

(Shpirti është i pavarur nga graviteti dhe koha.)

 

 

Kjo formulë përmbledh idenë e saj:

Trupi plaket nga pesha dhe koha. Shpirti jo. Kurrë nuk do ta harroj këtë formulë dhe të tjerat.

Ajo ishte fizikante e lindur dhe astrologe po ashtu. Astronomi kishtë bërë në shkollë të lartë Fizikë jo veç në të mesmen, në një shkollë franceze në Ulqin.

 

Ja formulat e saj të shkruar me dorën e vet. Ja ku i kam,- i tha Armendi të gjithëve.

Formula e Rrezatimit dhe Ndikimit në Tokë sipas Nilajt.

R = f(φ, t, h, α, A)

 

ku:

 

R = intensiteti i rrezatimit diellor në Tokë

φ = gjerësia gjeografike

t = koha/stina

h = lartësia mbi nivelin e detit

α = këndi i incidencës së rrezeve

A = përthithja atmosferike (re, ndotje, etj.)

 

Reflektim i saj personal – filozofik:

Nd = R × Bi × Ps

 

ku:

Nd = ndikimi i rrezatimit në trupin e gjallë

Bi = biologjia/trupi fizik

Ps = përgjigjja psikologjike dhe shpirtërore

Kjo formulë shpreh të dyja botët që Nilaj i ndërthurte: Atë shkencore që kupton dritën dhe atë shpirtërore që nuk pranon të matet me rrezet.

-Ja fleta e ditarit të saj në bllokun e murrmë. Lexojeni, –

tha Armendi dhe e hapi atë.

Nuk ka rëndësi kush e gjen këtë fletë. Mjafton që ta

kuptojë. Mjafton që të mos e harrojë.

Dielli ndriçon ndryshe në çdo cep të tokës.

Ka ditë kur djeg, ka ditë kur të përkëdhel me dritë të butë, si për të të kërkuar falje. I njëjti yll, por ndjesi të ndryshme.

Unë e kuptoj kështu:

 

R = f(φ, t, h, α, A)

(Rrezatimi varet nga gjerësia gjeografike (φ), koha/ stina (t), lartësia (h), këndi i incidencës (α), dhe përthithja atmosferike (A).)

Dhe ndikimi i tij mbi trupin tonë? Nd = R × Bi × Ps

 

(Ndikimi varet nga rrezatimi, gjendja biologjike dhe ajo shpirtërore.)

 

Por kjo nuk është gjithçka.

 

Sepse:

 

Shpirti (S) ⊥ R

(Shpirti nuk ndriçohet nga dielli. Ai ndriçon nga brenda.)

 

Në trup mund të veprojë graviteti, koha, forca, rraskapitja. Po jo në shpirt.

Ai nuk plaket. Ai nuk vdes. Ai ngjitet, si tymi i një violine që s’ka pushuar së luajturi kurrë.

Këtë nuk ma mëson fizika. Ma mëson vetmia. Ma

mëson heshtja e sforcuar nga frika.

Nëse nesër nuk jam, kujtoni këtë: një dritë që vjen nga jashtë është e përkohshme. Por një dritë që ndizet brenda, s’e fik dot askush.Ne do të mërzitemi gjithmonë për të – tha Beneti me zë të mekur.

• Ajo ishte njeri paqeje dhe kulture. Zoti e çoi tek ne, ndoshta si përgjigje ndaj lutjes së nënës sime para se të vdiste… Nënës Asije – shtoi ai, duke qarë.
• Gjithmonë e kam ndjerë mungesën e saj, por shenjtorja Nilaj ma largoi atë. E zëvendësoi me

 

dashurinë dhe paqen e saj.

Ajo i donte lulet. E di shumë mirë, – tha Beneti. – Njëherë më tha për to…

Ishim ulur pranë dritares së shtëpisë së saj. Ajo po shikonte e tha “Ato lule të kuqe… i sillnin gjithmonë në të njëjtën orë, si një orë e padukshme që dikush e kthente fshehurazi. Nilaj iku. La detin dhe lulet që i sillnin – pa e ditur se kush ia sillte.

– “Ndoshta – më tha – këto lule janë dërguar nga Zoti. Ndoshta janë përgjigjja e tij për dashurinë që mbaj brenda vetes… apo për lutjen e dikujt tjetër. ”Të lagura nga vesë, të freskëta si të kishin rënë me meteor…….. Kush i sillte? S’e mora vesh kurrë, por ndonjëherë i gjeja mbi prag, ndonjëherë në stol afër pianos. Të them të drejtën një natë më është dukur sikur e dëgjoja erën të pëshpëriste një emër: “Amen!”. Lutje e përsëritur….

Si tingull i rrallë, si një notë që qëndron pezull në ajër dhe nuk bie kurrë.

A ka menduar vallë Krijuesi për dashurinë kur krijoi këtë botë?

Apo për paqen, kur shpiku ngjyrën e kuqe tek petalet? Unë besoj se po. Sepse pa dashuri, as drita s’ka ngrohtësi.

Pa paqe, as muzika s’ka kuptim. Zoti nuk i flet njerëzve me zë – ai flet me lule, me yje dhe me një shpirt që digjet

 

pa zhurmë. Më thoshte gjithmonë ajo… – përfundoi së foluri Beneti, ndërsa lotët i fshiu me dorë.

Nuk i bënte më asnjë përshtypje pamja dhe vajtimi i burrit, qarja për nënën e tij. Ishte normale.

Gjithkush qan shumë për nënën e tij.

• E ka bërë Zoti këtë dashuri: Nënë – bir dhe anasjelltas
• tha ai. ..

Lajmi u përhap shpejt në qytet. Njerëzit ia përcollën njëri-tjetrit këtë lajm të zi:

• Ka vdekur profesoresha, e ëmbla blu,- thoshin të gjithë.

Varrimi në orën pesëmbëdhjetë, në varrezat e qytetit, tek pishat.

Qyteti u mblodh i tëri para shtëpisë së Benetit. Ai mbajti një fjalim të shkurtër, duke ditur se sigurimi ende funksiononte, pavarësisht erës së ndryshimit që po frynte në qytet.

• Zoti e solli, Zoti e mori… Ajo ishte nëna e të gjithëve,
• tha
• Të gjithë sot kemi humbur një pjesë nënë, një nënë që na edukoi dhe sakrifikoi veten për ne. Ajo do të shkojë tek Zoti, sepse e di që ajo nuk ishte një njeri i zakonshëm… Ishte një perëndeshë.

Shpesh kam ndier sikur fliste me ajrin, me detin, apo me zogjtë. Ajo fliste me Zotin, e dija, por s’e ngacmoja. Faleminderit,  Zot,  që  ma  solle  këtë  krijesë  pas

 

tragjedisë që më ndodhi me prindërit biologjikë. Zot, të dua, – tha ai dhe shikoi qiellin, – mbase do vijë dita të vij tek ti…

• Ti je nëna ime e vërtetë, Nilaj… – tha Beneti, duke qarë.
• Edhe Armendi e di këtë, edhe fëmijët e tij do ta mësojnë. Ne kemi një nënë, dhe ajo je Prehu në paqe, njeriu i Zotit mbi tokë!

 

Njerëzit bënë kryq.

Pesë djem të rinj, të veshur me kostume të zeza, morën në krahë arkivolin e saj ngjyrë blu.

Ajo kishte lënë amanet që ta vishnin blu, si nuse, dhe që arkivoli i saj të ishte ngjyrë blu.

Në atë çast, në skenë hyri Ermira.

E gjatë, elegante, me flokë të gjatë dhe sy jeshilë, sikur të kishte dalë nga drita e një mëngjesi pranveror në Durrës. Ishte veshur me të zeza, por në hijen e atij zisë, ajo dukej si një engjëll i qetësisë që vinte nga deti. Ajo iu afrua Armendit dhe e përqafoi butë.

• Më vjen shumë keq për të, – i tha ajo me zë të ulët,
• por shpirtra si Nilaj nuk ikin kurrë… Ata mbeten në çdo kujtim, në çdo hap që hedhim, në çdo fjalë të mirë që themi.

Armendi uli kokën dhe u përpoq të përmbante lotët.

 

Ermira vazhdoi:

• Ajo ishte e pazëvendësueshme. Nuk kam njohur njeri më të butë, më të thellë. Edhe deti, që ishte afër shtëpisë së saj, dukej se qetësohej kur ajo i fliste.

Në atë moment, sytë e të gjithëve u kthyen nga qielli. Një tufë zogjsh kaluan mbi pishat e varrezës dhe një fllad i lehtë përkëdheli fjalët e fundit të Benetit që u kujtuan aty për aty:

• Nilaj ishte nëna e të gjithëve… Një perëndeshë mbi tokë. Ermira e mbajti dorën e Armendit në të sajën.– E di, – tha ajo pas një pauze të shkurtër, – kur flisja me të, nuk ndihesha thjesht si me një njeri. Ajo kishte diçka hyjnore në vështrim. Më dukej sikur shihte përmes shpirtit tim, pa gjykuar, vetëm me mirësi.

Armendi psherëtiu:

• Më mungon… edhe pse s’e kam thënë kurrë me zë. Ajo ishte më shumë se nënë për mua… Ishte fryma e shtëpisë, ishte ajo që më bënte të besoj në të mirë.

Ermira uli sytë dhe pastaj shikoi qiellin.

• Ti do t’ia mësosh fëmijëve të tu dashurinë që ajo na dha. Sepse dashuria e saj nuk përfundon këtu. Ajo u shpërnda tek ne, si dritë, si kujtim, si shpresë.

Armendi e pa në sy për herë të parë atë ditë.

• Ti je njësoj si ajo. Flet me zemër. Faleminderit që je këtu!

Ermira e përqafoi fort.

 

• Unë jam gjithmonë aty ku ndjehet dashuria e vërtetë. Në sfond, zëri i Benetit vazhdoi me lutjen e fundit:
• Prehu në paqe, Nilaj! Ti je përjetësisht me Dhe ne jemi tani dëshmitarët e dritës sate.

 

 

 

           NUSJA E RE

Nusja e re, sado e hijshme, nuk sjell dritë, nëse shpirti i saj ecën në të njëjtat gjurmë të errëta si paraardhësja.”

 

Ermira ndjeu si një peshë të heshtur në ajër, si diçka që nuk mund të thuhej me fjalë, por që kërkonte një prekje, një afrim të ndershëm. Ajo tashmë ishte nusja e re e vilës blu. Nusja në shtëpinë e një prej njerëzve më të përmendur të qytetit.

Ajo u mendua thellë për veprimin që po bënte dhe zemra i tha: Po bëje!

Ky ishte një betim para varrit të Nilajit. Pastaj tha përsëri më vete “Tashmë do jem gruaja ose nusja e dytë e vilës blu.” Pasi kaloi këto mendime në kokë ajo shtoi përsëri.

Ermira (me zë të ulët):

• Nuk e kisha menduar kurrë që do të njiheshim kështu… mes lotëve dhe kujtimeve për një grua që ishte kaq e madhe në shpirt.

Armendi (me sytë nga varri i Nilajit):

• Ajo… Nilaj… më mësoi se dashuria nuk është vetëm

 

ndjenjë, është përgjegjësi. Më tha një ditë: “Nusja që do të marrësh, të ketë shpirt të mirë, jo thjesht sy të bukur. Bukuria tretet, por karakteri është dritë që nuk fiket.”

Ermira (e prekur):

• Edhe pse nuk e njoha si ju, e ndjeva forcën e saj që kur hyra këtu. Nuk ka pasuri më të madhe se të lësh pas një emër të mirë.

Armendi (i kthen sytë nga ajo):

• Po, dhe prandaj dua të të Të kuptoj si mendon, si dashuron, çfarë ruan në zemrën tënde, sepse jam i lodhur nga bukuritë që nuk mbajnë brenda asgjë veç zbrazëtisë.

Ermira (qesh lehtë dhe i prek dorën):

• Kam frikë… që mund të jem vetëm një pasqyrim kalimtar i asaj që kërkon.

 

Armendi (qetë):

• Sepse ti po më flet me sinqeritet. E vërteta është më e bukur se çdo bukuri tjetër. Dhe Nilaj do të donte të shihte që dashuria ime vjen pas mendimit, jo pas epshit. Pas përzgjedhjes së shpirtit.

Ermira (me sytë e mbushur me lot):

• Atëherë më lejo të të njoh… me ritëm të ngadaltë… siç hapet një libër i vjetër dhe i çmuar.

Armendi (buzëqesh, për herë të parë që nga vdekja e

 

Nilajit):

• Dhe le të jetë kjo dashuri një vazhdim i asaj drite që ajo na Jo zëvendësim. Jo harresë. Por një ndriçim i ri që nuk e zbeh kujtimin e saj. (Një ditë pas varrimit. Ajri është i freskët. Zogjtë heshtnin. Lulet blu janë ende në vazo. Ermira qëndron në një karrige prej druri, me një shall të hollë të zi. Armendi sjell dy filxhanë çaji.) Armendi (duke ia zgjatur një filxhan):
• Ajo, Nilaj pinte gjithmonë çaj jeshil në mbrëmje. Thoshte: “Kjo është paqe për trupin dhe mendjen.” Do doja ta pinim në nder të saj.

Ermira (e merr filxhanin, buzëqesh butë):

• Është çudi si një grua që s’e kam njohur dot nga afër më prek kaq shumë.

(pauzë)

Por… ndoshta e kam ndjerë në frymën tënde. Në

mënyrën si flet për të.

Armendi:– Ajo e ndryshoi jetën time. Më mësoi të mos turpërohesha nga dhimbja. Dhe të kërkoja thellësinë tek të tjerët, jo sipërfaqen. (e vështron me vëmendje Ermirën)

E ti… ke një qetësi që s’është e zakonshme. Ermira (pak e turpëruar):

• Mbase sepse kam pasur shumë Mësova të bëhem e heshtur, jo nga mërzia… por nga vëzhgimi. Armendi:

 

• Kjo është bukuria që pëlqej. Jo ajo që të ndal sytë, por ajo që të ndal mendjen. Dhe që s’të lë rehat.

(qesh lehtë)

Për shembull, tani po mendoj: kush je ti në të vërtetë? Ermira (buzëqesh):

• Jam thjesht një vajzë nga Durrësi që erdhi në një varrim… dhe doli nga vetmia e saj.

Armendi:

• A mund të të njoh më mirë? Pa Pa pritshmëri. Pa krahasime. Vetëm… të të njoh.

Ermira (me zë të qetë, e sinqertë):

• Sepse edhe unë po ndjej që kjo nuk është një takim i zakonshëm. Dhe nuk dua të mbarojë këtu.

Drita e mbrëmjes filloi të zbutet. Zëri i erës fërfëllon lehtë nëpër degët e pishave. Dy njerëz që dikur ishin si të panjohur, mirë tani ndihen si të njohur të vjetër, të lidhur nga kujtimi i një gruaje të rrallë dhe nga një dritë e re që ndoshta sapo ka nisur të lindë.

Dashuria u shfaq në sfond, pas një vdekjeje të trishtë. Zoti deshi përsëritjen e jetës dhe vazhdimin e saj përmes trashëgimtarëve të Vilës Blu. Ata u pëlqyen shumë që në atë takim te shtëpia e Nilajt. Edhe nga qielli, ajo kontribuon për ta, për njerëzit e saj, siç thoshte gjithmonë. Ata e lanë të lirë veten të takoheshin sërish, bashkë, në ndonjë lokal buzë detit.

Ashtu ndodhi sikur paralajmëruam ne.

 

Pasdite vonë, dielli po fundosej ngadalë mbi detin që vezullonte me reflekset e arta të mbrëmjes. Era e butë mbante aromën e luleve të Nilajt, ende të freskëta në oborrin e vilës blu. Përballë shtëpisë së saj, ndriçuar nga dritat e zbehta të lokalit të vogël buzë rrugës, Armendi dhe Ermira u ulën në një tavolinë të heshtur, përballë njëri-tjetrit. Lokali ishte pothuajse bosh, zhurmat ishin të pakta, vetëm tingujt e lehtë të valëve dhe zërat e largët të fëmijëve që luanin diku më poshtë.

Mbi tryezë, një gotë ujë dhe dy filxhanë kafeje që prisnin të ndanin jo vetëm një bisedë, por edhe një fillim të ri. Përballë kujtimit të Nilajt, gjithçka dukej më e qartë – si një vazhdimësi e natyrshme, e bekuar nga mungesa e saj që tashmë ishte kthyer në prani të padukshme. Ajo çka po ndodhte, nuk ishte thjesht një takim – ishte një ndriçim i ri, një shpresë që ngjizej mes dy zemrash të ndjeshme.

Ermira mbërrin me një fustan të thjeshtë të bardhë. Era i luante flokët me forma të ndryshme. Armendi tashmë është ulur në një tavolinë pranë xhamit, me dy çajra përpara. Shikon nga deti si dikur Nilaj. E sheh atë dhe buzëqesh.

Armendi: I veshur me kostum blu dhe këmishë blu Tha me emocione:

• Nuk mund të mos të Ky vend ishte i saj. Kur

 

ishim të lodhur nga njerëzit, vinim këtu dhe ajo më thoshte: “Nuk mund ta duash një njeri që nuk e vë re detin.”

Ermira (duke u ulur, paksa e prekur):– Atëherë do kisha qenë mikja e saj. E shihja detin përditë, por s’e kisha parë kurrë me syrin që ma mësove ti.

 

Armendi (duke e soditur): Qeshi pak dhe më përkëdheli dhe i tha:

• Më duket se Nilaj do ta donte këtë bisedë. Do thoshte: “Shpirtrat e mëdhenj ndihen në heshtje.” Sa bukur e ka thënë, apo jo, – iu drejtua asaj.

Ermira pasi u ul në tavolinë dhe mori frymë thellë tha:

• E ndiej se ajo është këtu. Jo në mënyrë mistike… por në mënyrën si më shikon ti, në mënyrën si kujdesesh për çdo fjalë.

Si e citon fjalët e saj dhe sa shumë dashuri ka brenda

teje për të.

(heshtje e shkurtër, vetëm zhurma e lehtë e detit) Armendi:

• Të jem i sinqertë… jam i Nuk dua të tradhtoj kujtimin e saj, por… ndjej që kur jam me ty, diçka më thotë se nuk po e zëvendësoj, por po e vazhdoj. Si një dorë që më tërheq përtej dhimbjes.

Ermira (me zë të qetë, por të vendosur):

 

• Dashuria nuk është tradhti. Është rilindje. Nëse do jetonim vetëm me kujtime, do thaheshim si lulet që nuk vaditen më. Ajo do të donte të jetosh. Të duash. Të zgjedhësh dikë që ta ngroh shpirtin.

Armendi: ngriti kokën nga zbrazëtia e detit që po e shikonte vazhdimisht e tha:

• Dhe nëse… ajo je ti?

Ermira (buzëqesh, e përmbajtur):

• Le të mos nxitojmë. .. po, dua të jem ajo që të sjell paqe. Jo për ta zëvendësuar, por për të ecur përkrah kujtimit të saj, së bashku me ty.

 

(ata ngritën filxhanët e çajit. Sytë e tyre nuk ndahen më. Një shpresë e re, një ndjenjë që sapo ka filluar të marrë frymë.)

Armendi hodhi sytë nga dritarja e lokalit, ku përtej shihej vila blu, tani më e heshtur se kurrë. Pastaj u kthye drejt Ermirës, që ulur përballë tij dukej e përhumbur. Drita e mbrëmjes i zbuste tiparet dhe sytë jeshilë i ndriçonin në atë gjysmëhije me një qetësi të thellë.

• Si je? — e pyeti më në fund ai, me një zë të ngadaltë dhe të kujdesshëm.

Ermira buzëqeshi lehtë. Nuk foli përnjëherë por pasi u mendua pak tha:

• Më mirë tani… kur jam këtu. E ndjej që ajo është

 

ende me ne. Ajo duhet të ketë qenë një njeri i mirë, si i thonë shëruese e ndjej këtë, për Zotin, – tha ajo.

• Edhe unë, — tha Armendi. — S’është e lehtë për mua… por kur të pashë atë ditë… kur më the “Më vjen keq!”, pata ndjesinë sikur diçka u zbut brenda
• Kisha nevojë të isha aty, — u përgjigj Ermira, duke e parë drejt në sy. — Jo vetëm për ty, por edhe për të. Ajo kishte diçka hyjnore në shpirt… dhe tani, kam përshtypjen që më ka lënë një amanet.
• Cilin? — pyeti ai, me një grimcë ankthi në zë.
• Të mos mbetesh vetëm, — tha Ermira butë. — Ajo e donte jetën. E donte dashurinë. Dhe në njëfarë mënyre, ajo na ka afruar.

Armendi uli sytë për një çast.

• Po kam frikë… se mos nuk jam Mos më duket sikur po e zëvendësoj. Dhe ajo më kishte thënë… Që nusja që do të merrja duhej të kishte dritë në shpirt, jo vetëm në fytyrë.

 

Ermira afroi dorën lehtë mbi dorën e tij.

• Nuk po e zëvendëson askënd. Po vazhdon një dashuri të re. Të bekuar nga ajo që iku, jo të ndërtuar mbi hijen e saj. Unë të dua ty dhe familjen tënde.

Kjo duket hapur,- tha ajo.

 

Armendi hapi sytë. Ishte i lumtur dhe i hutuar, nga thënia e saj. Ai nuk foli përnjëherë.

Pati një heshtje të qetë. Dielli kishte perënduar tashmë, dhe dritat e rrugës ndizeshin një nga një. Zërat e fëmijëve ishin shuar. Përreth mbretëronte vetëm një paqe e thellë dhe e qetë.

• A do të takohemi përsëri? — pyeti Ermira me një zë të ulët.

Armendi nuk u përgjigj me fjalë. Vetëm ia shtrëngoi dorën dhe i buzëqeshi ngadalë. Dhe ajo kuptoi gjithçka.

Çdo gjë u duk si një pamje e përsosur. Në eter po hapej një dashuri si ato të parat. Çifti më i bukur i qytetit u bashkua. Në atë tavolinë dhe në atë varrim nisi gjithçka.

“Ajo edhe e vdekur bën mrekullira, – tha më vete Armendi.- Kjo është vepër e saj.”- shtoi ai.

“Mbase Nilaj ka dashur kështu…”, – tha me vete Armendi, ndërsa përkëdhelte dorën e Ermirës, yllit të ri që ngjitej drejt vilës blu.

Ata qëndruan gjatë bashkë. Ishin dhe shokë shkolle. Të dy studionin në gjimnazin “Jan Shpata”, një shkollë që kishte edhe lëndë muzikore. Ajo ishte në vitin e dytë, ndërsa ai në të katërtin. Sapo do të mbaronte shkollën, do vinte demokracia. Do të shkonte në një shkollë të lartë ndryshe, ndoshta do të emigronte. Sistemi i

 

vjetër po mbaronte, – shpresonte ai dhe shpëtimi do vinte nga kjo ditë e madhe.

 

Ai e përcolli deri afër shtëpisë. Ajo ishte shumë e lumtur. Mbi fytyrë i binte rrezja e diellit – dielli i dashurisë së përbotshme. Tashmë ajo i përkiste Armendit, djalit më të bukur të qytetit blu, pronarit të Vilës Blu.

Të gjithë e dinin se Vila Blu tashmë i përkiste atij. Dhe se herët a vonë do ta merrte zyrtarisht – Ishte prona e gjyshit të tij legjendar. Aty kishte lindur edhe tragjedia e parë në këtë qytet shekullor. Asija kishte ikur, kishte lënë fëmijën. Vila Blu ishte shkatërruar shpirtërisht. Pastaj, si për dënim, atë e mori komunizmi. Kjo familje nuk e kishte gëzuar asnjëherë këtë vilë.

Armendi e çoi Ermirën deri afër shtëpisë. E puthi në faqe dhe i tha hapur:

• Të

Ajri mes tyre u ngroh, dhe rrufetë e dashurisë filluan të

binin nga të dyja anët. Ermira nuk qëndroi duarkryq.

• Të dua, — i tha dhe e puthi në buzë. — Kam kohë që të dua, njeri i mirë, — shtoi ajo Dhe i hoqi me dorë palën e flokëve të zeza që i binin mbi fytyrë.

Ajo kishte flokë shumë të gjatë, aq sa i mbulonin gjithë shpinën. Ishte gërshetim bukurie, me të gjitha komponentët. Zoti ia kishte falur Armendit – Të

 

paktën kështu dukej atë ditë pranvere, kur, pas një gjëme të madhe – vdekjes së Nilajit – lindi një dashuri e re.

Armendi dhe Ermira u ndalën te vila blu. Ajo ishte ende pronë e shtetit. Aty nuk jetonte askush, por shpirti i asaj shtëpie dukej sikur i vëzhgonte të gjithë nga larg. Në atë vilë nuk kishte pasur dashuri të dyanëshme. Kishte pasur vetëm një dashuri asaj të Bekës për Asijen por jo anasjelltas. Tani është koha për ndryshim mendoi Armendi më vete. Kjo është dashuri tjetër. Ne duhemi si dy njerëz të lirë,- shtoi ai. – S’ka detyrim dhe urdhra në këtë dashuri.

Ata u dashuruan në heshtjen e një qyteti që po ndryshonte, nëpër rrugë të zbrazura pasditeve, në kafene të vogla ku pinin kafe të ngrohtë dhe qeshnin me thjeshtësinë e gjërave të përditshme. Takoheshin shpesh. Filluan të shkonin e të vinin për vizita te njëri-tjetri. Ai i çonte libra, ajo i përgatiste ëmbëlsira. Dashuria mes tyre u bë çdo ditë e më e fortë.

Në fillim ishte një ndjenjë e butë, e pastër, si një melodi që mezi dëgjohet. Por me kalimin e javëve, u kthye në një nevojë – një lidhje që i mbante të dy gjallë, pas dhimbjes që secili mbante brenda vetes. Ermira ende e mbante në zemër hije të vjetra që s’dihen akoma Armendi, nga ana tjetër, kishte një plagë të hershme: kujtimin e Nilajit dhe tragjedinë e familjes së tij që nuk

 

kishte mbaruar kurrë.

Ai shpesh e shikonte vilën blu nga larg. Ajo ishte një ëndërr e paprekur, një kujtim që donte ta kthente në shtëpi. Nuk ia kishte thënë ende Ermirës, por në heshtje kishte vendosur ta merrte – një ditë. Vila blu ishte pjesë e së kaluarës, por për të përfaqësonte edhe një të ardhme që duhej rimarrë.

• Një ditë do jetë e imja, — i tha një mbrëmje, teksa po e shoqëronte Ermirën në shtëpi. — Jo për pronë, por për të shpëtuar një kujtim të bukur nga humbja. Ajo është e kalura ime e gjyshit tim. Dhe thonë që unë i kam ngjarë atij, prandaj s’do zhgënjej askënd. Do vë në vend një amanet. Ajo është vila blu shtëpia jonë e re.

Ermira e pa në sy dhe nuk tha gjë. Vetëm i mori dorën dhe e shtrëngoi lehtë. E kuptonte. Dhe tashmë e donte. Dashuria e tyre po rrënjoste thellë. Ata ishin të rinj, por ndjenjat e tyre kishin pjekurinë e atyre që kanë njohur humbjen. Dhe pikërisht për këtë, çdo gjë mes tyre ishte më e vërtetë.

. “Nusja e re, sado e hijshme, nuk sjell dritë, nëse shpirti i saj ecën në të njëjtat gjurmë të errëta si paraardhësja.”I kishte thënë vazhdimisht Nilaj atij. Ai s’i hiqte kurrë nga mendja mësimet e saj,……

Qyteti e mori vesh shpejt lajmin: Armendi do të martohej. Nusja e re, Ermira, thuhej se ishte po aq e

 

bukur sa Asija, gjyshja e tij legjendare. Po vinte nusja e dytë e vilës blu. Njerëzit uronin që mos të kishte fatin e nuses së parë. Edhe ajo kishte qenë shumë e bukur.

Të gjithë flisnin. Disa me habi, të tjerë me ndrojtje. Sepse në këtë qytet të vogël, bukuria e një gruaje nuk shihej veç si dhuratë — ajo ishte edhe ogur. Sidomos kur lidhej me vilën blu.

Vila ishte mallkimi dhe dashuria e familjes së tyre. Aty kishte nisur gjithçka, aty kishte marrë fund gjithçka. Ishte shtëpia ku Asija, nusja e parë, nuk e deshi kurrë vendin, burrin, as jetën që i ishte ofruar. Dhe u largua, duke mallkuar. Gjithçka mbeti pas.

Tani, pyetja që i rëndonte mendjes së të gjithëve ishte: A do të bëhej edhe Ermira nusja e dytë që do ta mallkonte atë vend?

Sepse vila blu kërkonte jo vetëm bukuri — por durim, dashuri të vërtetë, dhe një shpirt që nuk kthehet kurrë në hije.

Vila ishte si një kishë që nuk falte jo besimtarët, ishte vendi ku pastrohen mekatët ose shtohen ato. Vend i mirë si i thonë …..

Por në qytet nisën të përhapeshin fjalë. Ata që e njihnin historinë e vilës blu, që ende e quanin “shtëpia e mbytur nga mallkimi”, filluan të shikonin Ermirën me sy të tjetër.

• E bukur është, — thoshin gratë tek tregu, — por e

 

bukura s’është gjithmonë dritë. Mos e shikoni se qesh, se lëshon parfum. E para që hyri aty qeshi, e pastaj iku, la gjithçka pas, la një djalë të vogël e një burrë që s’u     bë     më     kurrë i     gjallë. Dhe këto fjalë, si thashetheme që nuk vdesin, mbërritën edhe te veshët e Ermirës. Ajo heshti. U mbyll më shumë në vetvete, por sytë e saj nuk u zbehën. Përkundrazi, u bënë më të thellë, më kërkues.

Një mbrëmje, teksa po pinin kafe në verandën e shtëpisë së saj, i tha Armendit:

• Unë nuk jam Asije. Dhe nuk dua të jem hije e askujt. Ne nuk ngjasojmë. Unë të dua ty. Dhe jemi lidhur bashkë nga dashuria. Ti s’je i pasur, as dhe unë. S’kam interesa, vetëm dashuri, – tha ajo.

 

Armendi e shikoi në sy. E kuptoi se ajo po luftonte me diçka më të madhe se dashuria. Me historinë.

• Nuk dua që të Dua që të jesh ti. Vetëm ti.
• Po vila? — e pyeti — Pse do ta marrësh me çdo kusht?
• Sepse aty humba gjithçka. Dhe dua të fitoj diçka. Qoftë edhe pa vlerë Dua ta mbush me zëra, jo me kujtime të heshtura.

Ermira heshti. E kuptonte që dashuria e tyre, sado e fortë, do të përplasej një ditë me të kaluarën. Dhe ajo nuk ishte një e kaluar e zakonshme — ishte një mur.

 

Por në vend që të largohej, ajo vendosi të qëndrojë. Nuk e trembte as vila blu, as fjalët e grave të lagjes, as hijet që njerëzit i mbartnin si mallkim brez pas brezi. Ajo vendosi të rrijë dhe të shkruajë historinë ndryshe, jo si të nuses së parë. “Fatin tim e vendos vetë, – tha më vete ajo. – Askush s’më detyron të largohem nga kjo vilë. Pse është mallkim. Fatet i vendosin vetë njerëzit. Unë jam nusja e re dhe si nuse e re do të sjell histori të re, sepse siç do t’i thoshte gjithmonë vetes, “Nusja e re mund të mos sjellë dritë, por mund të hapë një dritare.”

Vila blu s’ka parë lumturi, — thoshte plaka Lirije, që kishte parë me sytë e saj dasmën e parë, shumë dekada më parë. — Asija ishte e bukur si dita, por sytë i kishte të ftohtë. E shkelte atë oborr si me inat. Nuk e deshi burrin, as qytetin. Dhe e la gjithçka pas… Një burrë të rrënuar dhe një fëmijë që qante natë për natë. Mendojeni vetë, a është ai vend për martesë?

Mbase është vend i mallkuar ajo vilë,- thonin të gjitha gratë e lagjes.- Mbasee……

• Po ja, — i përgjigjej një tjetër grua, më e re, atyre. Tani po vjen Ermira. Bukuri tjetër. Duket më e butë, më njeri. Mbase ajo do ta shpëtojë atë shtëpi.
• Apo do ta mallkojë prapë, si e para? — ndërhynte ndonjë tjetër me zë të ulët, plot dyshim.

Kujtimet për Asijen ishin ende të gjalla në qytet, edhe

 

pse kishin kaluar shumë vite. Ajo kishte qenë ndryshe nga gratë vendase — elegante, e largët, me një krenari që të vinte ndrojtje. Ashtu si erdhi, iku pa kthyer kokën. Dhe pas saj, shtëpia mbeti bosh. Jo vetëm nga zhurmat, por edhe nga gëzimi. Ajo nuse qe mallkim për Bekën dhe pasurinë e tij. Ajo rrënoi njeriun më të fortë të qytetit. Ajo s’ishte nuse….por shtrigë…

Tani, me lajmin e martesës së Armendit me Ermirën, njerëzit ndanin frikë dhe kuriozitet. Ishte sikur historia po përsëritej, por askush nuk e dinte nëse këtë herë fundi do të ishte tjetër.

• Vila ka nevojë për një grua që nuk trembet, — tha një burrë i vjetër, që kishte qenë mik me gjyshin e Armendit. — Për një zemër që nuk ikën. Se ajo shtëpi i përpin gratë që s’e duan jetën që u ofrohet. Ajo vilë do grua të fortë që e do burrin e saj dhe historinë e Aty është vendi ku do të rilindë një fis më emër në këtë qytet.

Në heshtje, qyteti priste. Dhe Ermira, pa e ditur gjithë peshën që e ndiqte, po përgatitej të hynte në një shtëpi që kishte njohur më shumë hije sesa dritë.

Ermira, një ditë, i tha Armendit se, përpara se të martoheshin, donte të vizitonte vilën blu. Ajo do përgatitej për shumë ditë për t’u bërë zonjë në atë vilë. Prandaj duhet ta njihte çdo gjë mirë. Të gjitha dhomat e saj etj. dhe të lexonte për të kaluarën e saj edhe

 

gjithçka që fshihte ajo: në sipërfaqe dhe nën dhe’.

• Pavarësisht se tani është e shtetit, një ditë do të jetë e jona, – tha ajo me një ton të vendosur, prandaj dua të përgatitem.

Armendi buzëqeshi.

• Në fakt, ajo është e jona. Të gjithë e dinë këtë, – u përgjigj ai. – Vila blu është më shumë se një ndërtesë. Është histori, është kujtesë. Është plagë dhe shpresë njëkohësisht. Ai i shtrëngoi dorën dhe i buzëqeshi lehtë. Shumë mirë bën. E shikoj që e ke marrë seriozisht këtë punë, – tha ai.

Ermira e pa me sy të qetë, por të thellë.– Dua ta shoh vetë, ta ndjej, para se të bëhem pjesë e kësaj historie. Ai i shtrëngoi dorën dhe me kokë ia bëri “Dakord pra….!”

• Atëherë, le të shkojmë. Le ta rikthejmë atë shtëpi në atë që duhet të jetë: një vatër dashurie, jo një hije

Ishte ditë diele, mëngjes, dita që u bë fillim i dashurisë

së re në vilën blu.

Dita që Ermira do të hynte për herë të parë në vilën blu ishte e kthjellët, por e heshtur. Qielli ishte i pastër, por ndjehej një ngërç në ajër, sikur edhe zogjtë nguronin të këndonin mbi atë kulm që kishte parë aq shumë ndarje e aq pak buzëqeshje.

Armendi i hapi portën. Ajo nuk tha gjë. Vetëm pa

 

ngadalë lart, te ballkoni i gjerë me kangjellat e hekurta të punuara me dorë. Aty ku dikur Asija rrinte e vetmuar me orë të tëra, pa folur me askënd. Aty ku legjenda thoshte se kishte qarë natën e fundit, përpara se të largohej pa kthim. Asija duhet të ketë pasur shqetësime mendore, – mendoi ajo.- Si mund të refuzohej një njëri i tillë i bukur po, më shkollë të lartë po, i gjatë po, dhe më i pasuri në qytet. Nejse, – tha më vete ajo, – varja, histori e shkuar.

-Budallejtë e kanë kryet si njeri, – tha përsëri më vete ajo. Dhe nënqeshi lehtë pa u kuptuar

• Kjo do të jetë shtëpia jonë, – i tha Armendi, duke e mbajtur për dore fort, sikur të donte t’ia zhdukte çdo

Ermira s’e lëshoi dorën. Hapi i saj ishte i ngadaltë, por i sigurt. Oborri kishte ende aromë gjetheje të vjetër dhe lagështirë muri. Mos ndoshta e ndjente edhe ajo hijen e gruas së parë që kishte kaluar në atë rrugë?

Në fund të shkallëve, ndaloi.

• Mund të hyjmë? – pyeti ajo, jo nga frika, por nga një lloj ndjenje respekti, si të kërkonte leje nga kujtimet e së kaluarës.
• Shtëpia është jona, – tha ai me bindje. – Dhe e ardhmja s’ka pse të ketë frikë nga e kaluara.

Hapën derën. Ajri brenda ishte i trashë, i ngopur me heshtje. Mobiljet të mbuluara me çarçafë të bardhë

 

dukeshin si fantazma të kohës që kishte ikur. Një fotografi e vjetër në mur: Gjyshi i Armendit, i ri, përkrah Asijes, që buzëqeshte me një buzëqeshje që s’kishte arritur kurrë ta gëzonte shtëpinë.

Ermira u afrua dhe e vështroi gjatë. Nuk foli fare vetëm e shikoi me një sy si të një hetuesi. “Si ka mundësi, – tha ajo, – Beka paska qenë edhe më i bukur se ajo. Si e ka refuzuar këtë njëri? Si ka mundësi?…..”

Pastaj foli:

• E bukur ishte, – tha me një ton të butë.
• Por nuk ishte e lumtur, – u përgjigj Ajo ktheu kokën dhe e pa drejt në sy.
• Unë dua të jem, – i tha ajo përsëri.- S’kam lidhje më gjyshen tënde. Ajo mendoi se nuk ka qenë mirë mendërisht.

Ai i buzëqeshi. Nuk foli. E shtrëngoi në përqafim dhe ashtu, në mes të një dhome që kishte parë sa dasma aq edhe ndarje, dy të rinj që donin të ndryshonin rrjedhën e historisë, ndezën fillin e një dashurie që s’mallkonte, por luste për dritë.

Ishin orët e para të pasdites kur u nisën drejt vilës blu. Rruga që të çonte atje ishte ende me kalldrëm, dhe pemët në të dy anët krijonin një hije të butë, si perde që ruanin sekretet e së kaluarës.

Ermira ecte ngadalë, pa folur. Ata ikën. Armendi ishte në krah, i heshtur edhe ai, sikur po e ndjenin të dy

 

peshën e asaj çka i priste. Vila blu u shfaq pas kthesës, me dritaret e saj të mëdha dhe fasadën që ende ruante madhështinë, ndonëse kohët e kishin gërryer.

Porta e lanë ashtu si ishte e mbyllur me një dry të vjetër dikur, por që Armendi e kishte çelësin – Një çelës të trashë hekuri që e kishte mbajtur gjithmonë si kujtim nga gjyshi. E u habit kur e futi në bravë dhe dera lëshoi një zhurmë të rëndë, të ngjashme me një psherëtimë të gjatë. Ai s’i tha gjë Ermirës, por kishte frikë që nuk do hapej ajo derë i tha, ose u duk sikur i tha:

• Mirë se erdhe, mor djalë! – ndërsa dera u hap dhe aroma e drurit të vjetër, e përzier me kujtime, u përhap në ajër.
• E shikon apo jo, zonjë? – i tha – Ajo na mirëpriti. Ermira nuk foli. Vetëm tha:
• E pe dhe ti Armend. Dhoma kryesore ishte e zbrazët, por muret dukeshin sikur mbanin ende zërat e një kohe tjetër. Një dritare gjysmë e hapur që lejonte rrezet e diellit të përshkonin pluhurin në ajër, duke krijuar një dritë të artë, pothuaj Aty ka diçka hyjnore i dashur, – tha ajo. – S’e di, por mbetet ta vërtetojmë,- shtoi përsëri ajo.
• Këtu u martua gjyshi im, – tha Armendi. – Aty duke treguar një cep të dhomës. A ta thashë, apo jo? Aty nisi gjithçka… edhe fundi. Erdhi aty.

 

Ermira iu afrua një pasqyre të vjetër të varur në mur

Dhe e mori më vete. E pastroi rrugës. E preku me dorë xhamin e zverdhur nga vitet. Reflektimi i saj ishte i zbehtë, por i qartë. E kujt duhet të ketë qenë kjo Armend?- pyeti ajo. – Shikoje sa e bukur është. E veshur me doreza ari dhe me dru lisi konturët. S’dihëe sa monedha ari ka kushtuar. Aty çdo gjë është shumë e shtrenjtë dhe e bukur, e bërë me dorë nga mjeshtrat.

• Ajo ka parë shumë gra që kanë hyrë e dalë nga kjo shtëpi, – tha me zë të ulët. – Por unë dua të jem Nuk dua të jem thjesht “nusja e re”. Tani është serial tjetër tha duke nënqeshur ajo më vete. Historia nuk do përsëritet. Këtë e kam vetë në dorë. S’kam pse të kem kaq shumë frikë.

Armendi iu afrua, i vendosi dorën mbi shpatull dhe e pa në sy.

• Ti je fillimi i lumturisë dhe i ripërtëritjes me shumë fëmijë, jo vazhdimi i një

Ajo buzëqeshi lehtë. Hodhi sytë nga dritarja, drejt kopshtit që dikur kishte qenë plot me trëndafila, por tani kishte vetëm barishte të egra.

– Do ta mbjellim sërish kopshtin, – tha ajo. – Me lule të reja. Me jetë të re.

Armendi e përqafoi. Vila blu, për herë të parë pas shumë vitesh, nuk dukej më e frikshme. Dukej si një shtëpi që më në fund po priste të jetonte sërish.

 

Lajmi u përhap shpejt. Lagjja nisi të gumëzhinte si dikur, kur ndodhte diçka e rrallë. “Armendi është kthyer në vilën blu,” thoshin njerëzit nëpër dyert gjysmë të hapura, në kafenetë buzë rrugës, në treg. “Dhe e ka sjellë edhe një vajzë… të bukur si drita… thuhet se do martohen.”

Ca tundnin kokën me mosbesim, ca me mall, e disa me frikë. Sepse vila blu nuk ishte thjesht një ndërtesë. Ishte një plagë e vjetër e qytetit, një kujtim i përzishëm që askush nuk kishte guxuar ta prekë me dorë për shumë vite.

• E keni parë? – pyeti një plakë që pinte kafenë në ballkon. – Ka sy të pastër ajo vajzë. Po të jetë zemra e mirë, mund ta shpëtojë atë shtëpi nga Asije ishte si yll, por nuk deshi. E mallkoi vendin. Tani kjo tjetra… Do ia dalë vallë? – shtoi një tjetër.

Ndërsa thashethemet e kujtimet përziheshin nëpër rrugë, Ermira nisi të shkonte çdo pasdite në vilën blu. I pastronte dritaret, i hiqte mbeturinat nga kopshti, i jepte jetë çdo qosheje të fjetur. E solli një pasqyrë të re, një vazo me lule të freskëta dhe një perde me ngjyrë krem që i dha dritë tjetër e butësi. Dhe ajo dritë, ngadalë, nisi të përhapej edhe në zemrat e njerëzve. “Po ndryshonte regjimi më duket,” thanë njerëzit. “Këto janë shenja të fundit të komunizmit,” thoshnin të tjerët. Fëmijët që dikur kalonin me frikë para portës

 

së vilës, tani ndalonin për të parë nga brenda,      njëra vajzë madje kishte thënë:

• Aty jeton një princeshë. Ishte Ermira ajo princeshë. E jo se vinte nga pallate apo kishte kurorë. Por sepse kishte zemër të pastër dhe guxim për të përballuar një shtëpi që mbante mbi vete hijet e një kohe të vjetër.

Në atë atmosferë të re, ngjyrat e vilës nisën të duken më të gjalla. Dhe qyteti, ngadalë, nisi të besonte sërish në dashuri dhe përmbysje të komunizmit.

Brenda vilës blu mbretëronte ende një ajër i rëndë, i heshtur. Dyshemeja prej druri kërciste lehtë nën hapat e tyre. Dritaret, megjithëse të pastruara nga Ermira që kishte urdhëruar atë pastrim ditë më parë, dukeshin ende të mjegullta nga vitet e mbylljes. Një kornizë e vjetër me pluhur mbështetej mbi komodinën e sallonit. Ermira iu afrua dhe fshiu xhamin me pëllëmbë. Brenda saj, një foto e zverdhur: Asija dhe Beka – të rinj, të bukur, në një kohë kur gjithçka dukej e mundur. Mendohej që do ishte një princeshë që do të lindte shumë fëmijë me dashurinë e saj, me Bekën.

• E shikon? – tha Armendi me zë të ulët. – Ky ka qenë çasti i vetëm ku gjyshja ime buzëqeshi në këtë shtëpi. E pas kësaj, gjithçka u thye.

Ermira mbajti dorën mbi kornizë për një çast më shumë, sikur të donte të merrte me vete dhimbjen e asaj kohe. E më pas, u kthye nga Armendi.

 

• Ne nuk jemi ata, – – E unë nuk kam ardhur këtu për të zëvendësuar askënd. Kjo shtëpi ka humbur një dashuri. Por mund të fitojë një të re. Ne nuk ngjasojmë me ata. Ata ishin dikur, tashmë jemi ne.

Ai e pa gjatë, thellë në sy, si për të kuptuar nëse ato fjalë i besonte vërtet. Dhe e pa se i besonte. I mori dorën ngadalë dhe ecën bashkë drejt dhomës tjetër. Atje, mbi një komodinë tjetër, një kuti e vogël druri ishte mbuluar me një pecetë të thurur. Armendi e hapi. Brenda, disa letra të shkruara me dorë, varëse flokësh, një karficë argjendi dhe një palë çelësa të vjetër.

• Kjo ishte dhoma e saj, – tha ai. – Dhe tani është e jotja. Nëse ti do. Ti je nusja e dytë e vilës blu Ermira. Shpresoj që ti të bësh histori, shumë fëmijë dhe fund të lumtur,- tha ai.

Ermira nuk foli. U afrua te dritarja, E hapi, dhe e la erën të hynte brenda. Drita e mbrëmjes u përplas mbi muret blu dhe për një çast, gjithçka dukej më e gjallë.

Pasi u kthye nga ai foli:

• Ne nuk jemi një dashuri e blerë, – tha ajo më në fund. – Jemi një dashuri që ka lindur në kohën e vet, në vendin e Si në një pranverë pas dimrit të gjatë. Ne s’kemi interesa personale apo para mes nesh. S’ka blerje dhe shitje më. Ato ishin dikur. Gabimi qe i Bekës, që nuk i dha duart që në fillim asaj. Dhe ajo të shkonte andej nga kishte ardhur. Beka mund të

 

zgjidhte këdo dhe më këdo. S’ja kishte aspak nevojën asaj që më duket si e sëmurë mendore. Më vjen keq që them ashtu, por atje me shkon mendja.

Armendi nuk foli por e përqafoi. Dhe për herë të parë, vilës blu iu kthye ngrohtësia e një fryme njerëzore që nuk vinte nga kujtimet, por nga një jetë e re që sapo fillonte. Një jetë që nuk mallkonte, por shëronte. Fillimi është i bukur për të gjithë, iu kujtua një thënie e Armendit: “ Të shohim vazhdimin,”- tha me vete ai.

Ata shkuan nga dhoma në dhomë me hapa të kujdesshëm, si të mos donin të shqetësonin diçka që flinte thellë në muret e asaj shtëpie. Mobiljet ishin ende aty – të vjetra, por të ruajtura me kujdes. Në njërën prej tyre, një tryezë grimi, ishte ende një furçë e vjetër pluhuri, si të kishte mbetur aty dje nga dora e një gruaje që nuk do të kthehej më. Kujtimet janë të trishtuar gjithmonë, sepse të vjen keq që ka ikur ajo kohë dhe se s’ke mundësi t’i ndreqësh më ato. Prandaj s’duhet t’i kujtojmë shpesh ato sepse na sjellin vetëm tronditje dhe dhëmbje për ato që kemi kaluar. Dhe s’jemi më ata që ishim.

• Kjo ka qenë dhoma e Asijes, – tha Armendi, duke ecur me ngadalë. – Gjithmonë është ruajtur kështu. Askush s’e ka guxuar të prekë gjërat e saj. As pas vdekjes së saj, as kur u shpall vila si pronë shtetërore. Si një altar i ngrirë në kohë.

 

Ermira ndjeu një rrëqethje. Diçka në atë atmosferë nuk ishte vetëm kujtim. Ishte prani. Një frymë e ftohtë kaloi nëpër shtëpi. Armendi shikoi nga tavani që kërciti. Qartë. Si një hap i lehtë.

• E dëgjove? – pyeti ai duke hapur sytë nga habia, sepse kujtoi se mos i bën veshët, meqë është shumë i lidhur më këtë
• .. – pëshpëriti ajo. Si për ta vërtetuar ngjarjen dhe ta hiqte Armendin nga iluzionet.
• Janë ata, – tha Armendi me zë të ulët. – Bekë dhe Asije. Shpirtrat e tyre nuk kanë ikur. E ndjejnë që nipi i tyre është Dhe nuk janë të mërzitur. Jo më. Mbase janë gëzuar që ne jemi këtu. E ndjejnë dashurinë tonë. E pranojnë.

Ata qëndruan një çast në heshtje. Një dritare u hap lehtë nga era. Perdet e vjetra lëvizën si krahë që duan të përqafojnë. Era iku drejt detit. Mbase ata janë pajtuar në botën tjetër dhe janë bashkë Në fund të fundit Jeta e tyre i përket të dyve s’mund t’i ndajë më. Beka sakrifikoi nga dashuria. Ajo e refuzoi këtë dashuri më një budallallëk që s’mund të thuhet përse? Kjo nuk ndodh as në filma. Kjo shtëpi dhe kjo dashuri duhet të jetonte gjatë.

• Kjo shtëpi nuk është e mallkuar, – tha Ermira, duke marrë frymë thellë. – Kjo është një shtëpi e plagosur. Dhe ne kemi ardhur për ta shëruar.

 

Armendi

Zbritën në katin përdhe. Në një cep, pranë oxhakut të madh prej guri, gjetën një album të vjetër fotografish. E hapën. Ishte jeta e Bekës dhe Asijes: dasma e tyre, momentet në verandë, buzëqeshje që koha i kishte ngrirë në faqe letre. Dhe ndërsa Ermira kthehej faqe pas faqeje, Armendi qëndronte pranë saj, me dorën mbi supin e saj. Aty ishte një histori që kishte fjetur dyzet vjet. Ishte ruajtur e freskët dhe kishte shumë prova dhe ngjarje që vërtetojnë jetën e tyre në këtë vilë blu. Dramën e gjatë që shkaktoi nusja e bukur Asije, dhe rrënimin që ajo i solli burrit më të fuqishëm të qytetit.

• Ata s’e patën kurrë mundësinë të jetonin të lumtur këtu. Por ne mundemi. Nëse jemi të fortë. Nëse nuk e harrojmë dashurinë e tyre, por e mbajmë si themel për tonën.
• Ne s’do jemi kurrë fantazma, – tha Ermira. – sepse dashuria jonë është këtu, tani, me mish e frymë. Dhe kjo vilë do ta ndiejë. Kjo vilë do përjetojë shumë fëmijë dhe shumë gëzime dhe dasma. Nipërit dhe mbesat tona do jenë krenarë me mbiemrin Podgorica. Ky mbiemër do jetojë gjatë.

Diku nga lart, një tjetër kërcitje. Pastaj heshtje. Jo e ftohtë më. Një heshtje që pranonte, që ndoshta bekonte. Ata jetojnë bashkë në jetën tjetër, – tha

 

Kjo është e sigurtë. Mbase aty gjetën paqen dhe dashurinë për njëri -tjetrin.

Në atë pasdite, në vilën blu, ndodhi diçka që nuk shihej me sy – por ndjehej thellë. E shkuara dhe e tashmja bënë paqe. Dhe dy zemra të reja, për herë të parë, u ndjenë si në shtëpi. Vila blu kishte heshtjet e veta. Një heshtje që s’mund të përkufizohej si bosh. Ishte heshtje me zëra brenda, me fryma të mbetura në mure, në perde, në pluhurin dritareve të larta. Ermira e ndjeu qysh ditën e parë – një ndjesi që s’ishte frikë, por përzierje ngushëllimi dhe trishtimi.

Në mbrëmje, kur errësira binte dhe dritat fikeshin një nga një nëpër qytet, brenda vilës ndodhnin gjëra që nuk shpjegoheshin lehtë. Qiriri ndizej vetë në oxhak. Një gotë lëvizte në tavolinë, pa u prekur nga dora e njeriut. Dhe në pasqyrën e madhe të korridorit të sipërm, ndonjëherë, feksnin për pak sekonda dy figura – një grua me flokë të gjatë të mbledhur lart, dhe një burrë me kostum të zi, që dukej sikur vinte nga një tjetër kohë.

Mbase janë shpirtrat e tyre apo Zoti po sjell fakte nga dashuria e tyre e njëanëshme S’e di por ne jemi të habitur për të gjitha që ndodhin në vilën blu Beka iku na kjo botë. I përmalluar për jetën dhe dashurinë e Asijes e cila nuk ia ktheu kurrë. E mbasi tani ajo është penduar dhe jetojnë bashkë në pafundësi.

 

Ishte Asija dhe Beka. Jo për të frikësuar. Jo për të kërkuar hakmarrje. Por si kujtesë, si pritje, si dy shpirtra që nuk ishin ndarë kurrë nga ajo shtëpi.

• Ata s’mundën ta jetojnë dashurinë e tyre këtu, – tha Ermira një natë, ndërsa qëndronin të dy pranë oxhakut të – Mbase nuk ishin lejuar. Mbase nuk i lejoi koha. Apo njerëzit. Apo fati.

Por fatin e shkruajnë njerëzit. Fati i keq i Bekës që mori nuse atë. Po e përsëris Asija nuk meritonte asgjë: as dashuri, as nder. Meritonte të ikte në furrikun e saj, te shoku i saj i rinisë, kaq.

Armendi e mbështeti kokën në shpatullën e saj.

• Mbase shpirtrat e tyre mbetën këtu, sepse presin që dikush ta mbyllë Ta përmbushë atë që ata nuk e përmbushën dot. Dhe jemi ne. Unë dhe ti. Dashuria jonë. Ne kemi dashuri të sinqertë dhe kjo e jona është dashuria e parë. S’është se ne vijmë nga humbjet e dashurive të tjera, apo jo Armend? – tha ajo.

Në ato çaste, dera e katit të dytë u hap vetë, ngadalë, pa zhurmë. Një erë e lehtë zbriti nëpër shkallë. Ishte si një përkëdhelje, jo si rrëqethje. Si të të thoshin: “Jeni të mirëpritur.”

• Asija ka qenë grua e bukur, por e thyer, – tha Ermira me zë të ulët. – Nuk e donte këtë shtëpi, sepse nuk e pa kurrë si të sajën. E martuar me detyrim. Në një vilë që nuk e zgjodhi vetë. Prandaj e Por unë

 

nuk do ta mallkoj. Unë e dua, sepse jam me ty këtu. Ti je dashuria ime e përjetshme. Unë s’të dua për vilën, as për pasurinë që do të vësh ma vonë, sepse ti je nip beu, dhe ashtu do bëhesh. Ne kemi një dashuri, dhe kjo na mjafton përherë ne të dyve. Apo jo, Armend?

Në murin pranë u dëgjua një trokitje e lehtë. Tri herë. As shpejt, as frikshëm. Sikur dikush të thoshte: “Të dëgjuam. Të kuptuam.”

Shpirtrat e lumtur silleshin rreth tyre si një erë e ngrohtë pranverore që fëshfëronte lehtë perdet e dhomave. Armendi dhe Ermira ndjenin një prani të butë, thuajse dashamirëse, në çdo cep të vilës blu. Nuk kishin më frikë. Ishte si të ndodheshe në një përqafim që vinte nga e kaluara — një përqafim që nuk kërkonte gjë, veçse kujtesë dhe respekt.

Çdo herë që ndaleshin përpara ndonjë fotografie të vjetër

— ajo e Asijes me fëmijën e saj, apo e Bekës pranë pianos së ndarë më dysh nga koha — ndjenin sikur një fjalë e pashprehur i kalonte mes tyre. Ishin fytyra që qeshnin dikur, por që s’ishin shuar kurrë krejtësisht. Dhe tani, ndërsa Ermira i kalonte me dorë kornizat e pluhurosura, shpirtrat e shtëpisë nuk qanin më: vështronin me një lloj mirënjohjeje të heshtur.

“Duket sikur po na falin,” tha Ermira, duke mbështetur kokën në supin e Armendit. -Duket sikur po na bekojnë.

 

 

“Jo vetëm kaq,” u përgjigj ai, “por edhe sikur po na japin bekimin e tyre.”

“Shpresoj që po,”- tha Ermira.- S’kanë pse mos të jenë të lumtur nga bashkimi ynë me dashuri, – përfundoi ajo. Ata vazhduan të ecin nëpër çdo kat, çdo dhomë, pa nxitim, si dy dashnorë që për herë të parë ndjejnë se janë bërë pjesë e diçkaje më të madhe — Një dashurie që kishte nisur me dhimbje, por po mbyllej me dritë. Nusja e dytë e vilës blu po fillonte mbretërimin e saj. Të gjitha orenditë shkallët dhe pajisjet e tjera ndienin nusen e re që po i prekte, po i fshinte dhe po bëhej gati një jetë e re në këtë vilë, që është si një makth për mbiemrin Podgorica. Tashmë dashuri e re në kohë tjetër, por brenda gjakut të Bekës. Ai ishte nipi i tij, që po ripërtërinte një perandori dhe një legjendë si Beka. Tashmë, ajo nuk ishte më vetëm vila blu e shtetit. Ishte një shtëpi ku kishte ndodhur tragjedi, por ku mund të lindte edhe shpresë. Armendi dhe Ermira nuk kishin një dashuri të blerë, as një lidhje për interes. Ata ishin dy shpirtra që i gjeti vetë fati — dhe i vuri përballë historisë për ta zbutur, për ta vazhduar me mirësi.

Në atë natë të qetë, dritat e vilës blu ndriçonin butë. Në dritaren e katit të dytë, në vendin ku dikur rrinte Asija, tani rrinte Ermira, me një libër në dorë. Ndërsa Armendi po sillte çaj nga kuzhina, ajo ndjeu një

 

aromë lule të njohur — sikur dikush i vendoste një tufë mimozash në prag. Por askush nuk ishte aty. Ata jetojnë përsëri, tha ajo më vete. Ata po na bëjnë shenjë që janë bashkë në botën tjetër. Duket që pendimi dhe dashuria e parealizuar i ka bashkuar ata përsëri në botën e shpirtave.

E gjithë kjo histori iu duk asaj si një zë i brendshëm që i pëshpëriti në vesh dhe në hapësirën e vilës blu. ”Dashuria e vërtetë nuk vdes kurrë. Ajo vetëm ndërron emër.” Tani ajo dashuri kishte emra tjerë dhe jetë të tjera. Fëmijët dhe nipat nuk janë si ne, janë tjetër gjë. Kanë jetë tjetër. Filozofia vjen vetëm tek mbiemri dhe vazhdimi i tij. Ne nuk përsëritemi më.

Ata qëndruan gjatë në vilë deri në mesnatë. Në vilën blu mbretëronte një qetësi që nuk frikësonte më — përkundrazi, ajo i mbështillte me një ndjenjë sigurie, si një prehër i vjetër që të njeh që kur ke lindur. Ermira qëndronte në prag të një dhome të vogël në katin e sipërm, ajo që dikur ishte dhoma e Bekës. Dielli hynte i butë nga xhamat e vjetër dhe ndriçonte një kukull të vendosur në një cep — një nga ato lodrat që duket sikur ruajnë sekrete.

“E ke parë këtë më parë?” e pyeti Armendi duke hyrë pas saj.

“Jo,” tha Ermira duke u përkulur. “E çuditshme si duket e njohur…” Nuk dihet pse e kanë blerë ata tha

 

Ermira, ose kush e ka sjellë. Është si vend magjish apo       më duket mua, – përsëriti ajo.

-Ha, ha, ha,- qeshi ky. Nuk foli vetëm shikoi kukullën.

Ai u ul pranë saj dhe të dy qëndruan ashtu, duke parë për disa çaste heshtjen e dhomës. Nuk kishin nevojë për fjalë. Diçka e padukshme u lëkund mes tyre, si një kujtim që vjen pa u thirrur.

Ata po na mirëpresin. Kështu mendoj, – tha Ermira.

Në korridor u dëgjua një kërcitje e lehtë. Pas kësaj foli Armendi. Po, po kështu mendoj dhe unë, sepse ndryshe i bie që kjo shtëpi është shtëpi shtrigash ose shpirtrash të këqij. Mbase vila është gëzuar për ne, sepse kishte kohë të gjatë pa mbiemrin tonë në të.

“Është gëzuar thjesht shtëpia,” tha Ermira, por sytë iu mbushën me një ndjenjë që s’e dinte nëse ishte mall apo mëshirë.

“Jo, është shpirti i Bekës që po na sheh,” u përgjigj Armendi qetësisht. “Po gëzon që jemi këtu.” Teoria e shpirtit vazhdoi ai është shumë e ndërlikuar.  Ai është rrymë, energji apo jetë, tjetër gjë.Këtë s’e kemi provuar. Shkencërisht nuk është provuar që ka shpirt, prandaj jam i habitur dhe i emocionuar nga kjo që po ndodh. Këtu po provohet ajo që asnjë shkencëtar s’e ka provuar. Shpirtat jetojnë, – e ndërpreu Ermira.

-Ha ha, ha,- qeshi ai. Ashtu po e lëmë, meqë e thua ti.

 

Ata ecën më tej, duke ndaluar përpara pasqyrës së vjetër të korridorit të poshtëm. Në pasqyrë, drita krijonte lëvizje të lehta, si valë. E ndjenin praninë, por nuk i trembte. Ishte ndjenjë përkatësie, miratimi, uratë nga ata që s’janë më.

“E gjithë kjo shtëpi,” pëshpëriti Ermira, “është një kujtim i gjallë. Por edhe një mundësi e re.”

“Këtu kanë ardhur ata ose s’janë larguar kurrë,” tha Armendi për Bekën dhe Asijen.

Në fund të korridorit, një dritare hapur sillte aromën e qershive nga kopshti i pasmë. Armendi e mori dorën e saj dhe e çoi në zemër.

“Nuk dua të largohemi më prej këtu. Një ditë kjo shtëpi do të jetë e jona. E jotja. E fëmijëve tanë. Do ta rikonstruktoj, do ta bëj më të bukur. Dhe do të bëj bustin e gjyshit e gjyshes në oborr. Ata duhet të jenë këtu përherë. Ja ku po e them gjyshi e meriton, por gjyshja jo. Por meqë janë bashkuar në botën tjetër, ne s’po bëjmë ndarje,- dhe e shikoi atë drejt në sy.

Ajo buzëqeshi, me një ndjenjë që i vinte thellë nga brenda. Në atë çast, vilës blu iu kthye fryma.

Dhe ndërsa mbrëmja po zbriste, duket sikur edhe shpirtrat e vjetër qeshnin lehtë, nëpër muret që dikur qanin.

Kishin pritur gjatë…

Por tani dashuria kishte gjetur sërish vendin e vet.

 

Ajo mbrëmje në vilën blu u shndërrua në një ritual të padukshëm. Nuk ishte thjesht një vizitë — ishte si një lidhje me diçka më të thellë, më të lashtë se kujtimet vetë.

Dritat e mbrëmjes u përplasën në xhamat e mëdhenj dhe të vjetër, duke krijuar rrathë të verdhë nëpër dysheme, që lëviznin ngadalë, si të drejtuar nga një dorë e padukshme. Ermira ndaloi para një komodine të vjetër në sallonin kryesor. Aty ishte një kornizë me një fotografi të Asijes, në moshën e saj më të bukur. Sytë e saj dukeshin sikur shikonin përtej viteve, përtej dhimbjes. A thua …

“Po më sheh,” tha Ermira me një zë që mezi dëgjohej. “Nuk di nëse do të më pranojë.” Mbase s’ka qef që po ia zë vendin.

Armendi iu afrua dhe vendosi dorën në shpatullën e saj. “Nuk është çështje pranimi. Kjo shtëpi… ky vend… janë plagë e dashuri bashkë. Dhe ti po i jep një jetë të re.”Asija nuk e deshi këtë vilë dhe gjyshin tim Ajo s’ka gojë më folë, si i themi ne. Ajo shkatërroi një dashuri dhe një njeri të mirë,- tha Armendi.

Në atë çast, një fllad i lehtë kaloi nëpër dhomë, edhe pse të gjitha dritaret ishin mbyllur. Perdet u tundën lehtë, dhe era solli një aromë trëndafili, një aromë që Ermira nuk e kishte ndjerë askund më parë, por që e preku thellë, si një kujtim që nuk e kishte jetuar kurrë.

 

“E ndjeve?” pyeti ajo.

Armendi bëri me kokë. “Shpirtrat janë këtu. Por nuk janë të trazuar. Janë… kureshtarë.” Duan të na njohin

mbase.- shtoi ai.- Duhet të jenë të sigurtë që ne po vazhdojmë jetën e lënë përgjysmë nga ata dhe të jenë të sigurtë që ne s’do gabojmë si ata.

Ata ecën më tej. Dhoma e madhe e poshtme, dikur dhomë pritjeje, kishte një ndriçim të veçantë. Në muret me suva të plasaritur, dritat krijonin hije që lëviznin ngadalë, si silueta njerëzish që kalonin qetë

— si Beneti, që kërkonte nënën e tij, apo si Asije, që priste në heshtje ta donte dikush. Ndërsa vetë nuk donte askënd. Ishte psikopate,- tha Armendi.-Nuk shpjegohet ndryshe.

Në tavanin e lartë, një llambadar i kristaltë tundej lehtë, edhe pse nuk kishte asnjë erë. Ata e shikonin, dhe pa folur, e kuptuan: shtëpia po komunikonte.

Ishte e lumtur më në fund.

“Është një mënyrë për të thënë: ‘Ju presim!” tha Ermira.

Armendi u përkul, mori një çelës të vjetër nga një raft, dhe e vendosi mbi tavolinë. Ishte çelësi i dhomës së sipërme. “Kur të vijë dita,” tha ai, “do të jetojmë këtu. Por vetëm kur edhe shpirtrat të jenë gati të prehen.”pasi të gjëj fondin e restaurimit. Të gjitha do t’i rregulloj me rradhë…

 

Dhe në atë çast, një kërcitje e lehtë erdhi nga shkallët lart, si një hap i kujdesshëm… dhe pastaj qetësi. Jo frikë, por praninë e diçkaje që s’mund të përkufizohej. Një dhimbje e kaluar, një dashuri që s’ishte mbaruar kurrë.

Në atë natë, në atë vilë të lënë nga koha, Armendi dhe Ermira nuk ishin më thjesht një çift. Ata ishin trashëgimtarët e një historie të pambyllur, që shtëpia kishte pritur prej vitesh që ta shkruante deri në fund. Ata nuk qëndruan më gjatë. Ikën dhe e mbyllën përsëri me çelës vilën blu. E cila u hap për disa orë. Ermira ishte shumë e gëzuar nga fakti që më në fund pa vilën blu nga brenda.

Ata dolën jashtë. Ishte errësirë. Nata kishte rënë me kohë. Shiu po binte.

• Armend… — tha — Unë të dua ty. Dhe u mbështet në supin e tij.
• Nuk është e njëjta histori, e njëjta dashuri… — tha ajo. — Beka e bleu Asijen me flori, vetëm pse ishte e bukur. Apo jo?
• Po… — tha ai dhe buzëqeshi lehtë. — Kështu bënin të pasurit në atë kohë.

— E dyta ishte trashëgimia turke e regjimit perandorak, ku gruaja ishte një plaçkë tregu…ajo blihej, nuk pyetej e do -apo s’e do. Vendoste babai dhe kaq mbaronte gjëja. Tani ka mbaruar ajo kohë,- shtoi ky me shaka.

 

• S’është njësoj, e dashur — tha ai. — Qetësohu. Ne jemi në një shekull tjetër dhe kemi dashuri tjetër.

…S’ka më sjellje të tilla. Jetojmë në shekullin e atomit dhe ngrohjes globale.

Ajo qeshi dhe Armendi e puthi në buzë.

• Mos se na shikon lagjja… — tha ajo me
• Fillove ti, – i tha ky me ironi.
• Po jo ore, bëj shaka. Ti je burri im.

Pastaj e lajkatoi me përkëdheleje e shtoi:

• S’ka gjë, more burrë… — tha ajo dhe iu mbështet fort në supet e — Je burri im. Shumë shpejt do kemi dasmë, dhe pastaj kjo vilë do gumëzhijë nga daullet e dasmës sonë. Ikim, bukuroshi im…Sot ne përjetuam botën e shpirtave të vrarë nga dashuria.

Ai hipi mbi biçikletë. E mori dhe atë mbrapa dhe filluan rrugën. Nga kodra e qytetit po zbrisnin poshtë. Ishte një rrugë e asfaltuar mirë. Ose më mirë, ishte rruga e vjetër që kalonte pranë vilës së Zogut, sepse infrastruktura ishte bërë deri aty për nder të vilës së mbretit.

Vendi ishte i gjelbëruar mirë, me bar të butë, akacie dhe shpesh me ndonjë bimë mesdhetare, shkurre dhe dushqe të shkurtra që popullonin kodrën.

Dukej që s’ishte shpyllëzuar nga komunizmi, se atëherë u prishën gjithë pyjet për t’i bërë toka buke

• një marrëzi kolektive kjo, që solli veç djerrin dhe asgjë tjetër.

 

Rruga zbardhte pak nga ndriçimi i zbehtë i një llambe të vjetër elektrike që ende punonte. Gjethet e lagura shkëlqenin nën dritë si luspat e një peshku të artë. Ermira e kishte mbështetur kokën pas shpatullës së Armendit dhe nuk fliste. Frymëmarrja e saj ishte e ngadaltë, e qetë, si ajo natë e lagësht që dukej sikur po i fshinte kujtimet e këqija një e nga një.

• E ke menduar ndonjëherë, — tha ajo papritur, — pse vendet më të bukura janë gjithmonë të mbuluara me heshtje?

Ai nuk foli menjëherë. Rrotat e biçikletës përpinin asfaltin me zhurmë të butë, si një pendë mbi letër.

• Sepse zhurma është për ata që nuk dinë të shohin,
• u përgjigj më në — Bukuria e vërtetë është

për ata që ndalen nuk bëjnë dashuri që në fillim.

• Dhe ne jemi ndalur, apo jo? — e pyeti ajo me një buzëqeshje që ai nuk e pa, por e ndjeu.
• Po… ndoshta për herë të parë në jetën tonë. Kur ta bëjmë do e bëjmë të martuar.

Qeshën të dy. Dhe mes tyre mbizotëroi heshtja. Ata kishin dhe frikë për ndonjë mallkim dhe nuk u ngutën, sepse dhe ishin të sigurtë në dashurinë e tyre.

Ajo i shtrëngoi duart rreth belit të tij. Lagështia e natës i përshkonte, por nuk i shqetësonte. Përkundrazi, kishte diçka pastruese në atë shi të lehtë që binte si muzikë mbi rrugën e zbrazët.

 

• E imagjinon dot dasmën tonë? — pyeti Ermira pas pak.

Pas një pauze shtoi me ton poetik dhe më frymëzim:

• Në atë vilë blu? Dasmë e Më e madhja e fisit Podgorica.
• Po, do të jetë. Me lule të bardha dhe dritare të hapura… ku gjithçka është frymë dhe ajër, jo gardhe e mure. Dhe muzika të dëgjohet deri te fshati përballë. Do të parakalojmë ne të dy hipur mbi dy kuaj të bardhë. Si dasmë perandorake, sepse ne trashëgojmë një mbiemër të madh dhe duhet ta nderojmë atë mbiemër.

Dhe njerëzit të thonë: “Më në fund, ndodhi një dashuri e vërtetë.” Podgoricët u rikthyen. Po vjen koha e demokracisë dhe e atyre që vërtetë e meritojnë ta drejtojnë këtë vend dhe jo e bijëve të komunistëve që ishin rraca të ulta dhe varfanjake. Ata u kthyen pushkën padronëve të tyre të cilët deri dje i kishin mbajtur më bukë. Armendi qeshi.

• Do të jetë një festë, Ermira. Por më shumë se një dasmë… një fillim. Një jetë ku askush s’na blen me

Ata vazhduan rrugën. Qielli ishte i ulët, i shtrirë mbi qytet si një batanije gri. Por në sytë e tyre kishte dritë

• dritë që nuk vinte nga jashtë, por që kishte nisur të ndizet prej brenda. Armendi e përcolli Ermira deri

 

në derën e shtëpisë së tij, një ndërtesë të vogël por të ngrohtë, me dritare të mëdha prej druri që i lejonin diellit të hynte dhe ta mbushte çdo cep me ngrohtësi. Ai e shikoi me butësi dhe e puthi në faqe, një puthje të lehtë që përmbante gjithë ndjenjat që nuk i kishte thënë dot me fjalë gjatë gjithë kohës. Ai e donte atë njësoj si Beka Asijen. Dashuri në botë të tjera mund të themi, por tashmë Ermira e donte shumë Armendin. Ishte një bashkim serioz dhe me shumë dashuri brenda. Në fytyrën e saj, buzëqeshja ishte e ëmbël dhe e përmallshme, si një dritë e vogël që ndizet në errësirë. Ishte një ndjenjë e qetë, një ndjesi sigurie që i mbulonte të dy, sikur gjithë bota për pak kohë ishte në rregull.

Vila blu që e kishin lënë pas ishte ende e dukshme nga dritarja e dhomës së Armendit. Dritat e saj vezullonin si yje të vegjël në errësirën e natës, si një oazë e fshehtë ku ruhej diçka e shenjtë — dashuria e tyre. Aty ishin dhe Beka me Asijën. Ata e dëgjuan vetë. Ata s’kanë ikur askund, jetojnë aty. Jam shumë i bindur, tha ai më vete. Ai vështronte në dritare e shikonte vilën si një njeri i tij që po e pret për darkë sonte …..

Dita kishte qenë e gjatë, por me një ngrohtësi që nuk vinte nga dielli, por nga shpirti i tyre. Ndërsa erdhi nata, të dy ndjenin se një kapitull i ri po fillonte. Ishte

 

e qartë se po fillonte epoka e Armendit. Ishte dhe një miratim i shpirtave të Bekës dhe Asijës. Skena ishte gati për një tjetër dashuri dhe një tjetër njeri nga fisi Podgorica, që të bënte histori. Dhe historia mos përsëritej në të njëtën mënyrë. Dhe me një fund të trishtuar, si dashuria e parë e kësaj vile.

Armendi i mbajti duart në supet e saj dhe i tha me zë të ulët:

• Kjo vilë, ky qytet, çdo cep i këtij vendi më kujton ty. Nuk është vetëm një vend, do jetë historia jonë. Një histori e mbushur me dashuri që nuk harrohet. Apo – jo e dashur. Kam të drejtë me këto që po them? E shikoi atë më sy të hapur, duke patur frikë mbase nga përgjigja e Ajo nuk foli në fillim, por iu afrua ngadalë dhe me ledhatim i tha: “Të dua Armend”,

edhe iu përgjigj duke e puthur përsëri.

Në atë çast, koha ndaloi. Një moment i thjeshtë, i pafajshëm, por i mbushur me gjithë atë ndjenjë që i lidhte më fort se çdo fjalë. E them përsëri se dashuria është si uji për lulet dhe bimët e pyllit, por dhe të vazove nëpër qytetet e betonta. Ajo bien si shi dhe vadit të gjitha zemrat që duan njëri –tjetrin në përjetësi. Pa interes, pa frikë, por më ndjenjë. Dashuria është si gurët e meteorit që bien nga qielli në tokën pis të zezë. Ajo është e pastër dhe pastërtia nuk ndotet dot nga dheu i zi ose i kaftë i tokës së mjerë. Ermira

 

Ermira shkoi në shtëpinë e vet, u përkul mbi dritaren e madhe dhe shikoi drejt vilës blu që fshihte kujtimet e natës së kaluar. Ajo i rikujtoi çdo fjalë, çdo buzëqeshje, çdo prekje të lehtë që i kishte dhënë Armendi. Një ndjenjë ngrohtësie përshkoi gjoksin e saj dhe, ndërsa u shtri në krevat, mendimet e saj filluan të rrëshqisnin ngadalë në një gjumë të qetë, i mbushur me ëndrra të bukura dhe premtime për të nesërmen.

Ndërkohë, Armendi në shtëpinë e tij, u ul pranë dritares dhe e ndjeu heshtjen e natës që e përqafonte. Ai e mbajti në mend çdo moment të takimit — mënyrën se si Ermira i kishte mbështetur kokën në sup, zërin e saj të butë dhe premtimin e padukshëm që ndjeu në atë puthje të fundit. Zemra i rrihte me ngrohtësi dhe ai e dinte se kjo dashuri nuk do të shuhej lehtë.

Edhe pse ishin larg, mendimet e tyre fluturonin njëri drejt tjetrit. Në heshtjen e shtëpive të tyre, në qetësinë e natës, ndjenja e atij takimi të veçantë vazhdonte të digjej e fortë — një flakë që nuk do të fikej, pavarësisht distancës.

Sështë e lehte të përshkrusash çfarë ndien ata pasi ikën Folën me vetën e tyre si në një ëndërr Ata dialogonin me vetën e tyre

Ermira (në mendje): “Si ka mundësi që një natë e vetme të ndryshojë gjithçka? Çdo fjalë që më tha, çdo prekje, më ngroh shpirtin. A është kjo dashuri apo

 

vetëm një ëndërr që po më mashtron?”

Ajo i shtriu duart mbi gjoks dhe ndjeu rrahjet e zemrës që nuk pushonin.

“Duhet të jem e fortë… por pse ndjej se dua të qëndroj aty, pranë tij, edhe pse jemi ndarë?” Po pse tani nuk rri dot pa të? Si ka mundësi që ta kem mendjen gjithë kohën tek ai. Jam magjepsur, jo vetëm nga bukuria e tij, por dhe nga zgjuarsia që ka ai njeri. Atë duhet ta mbaj pranë se ma marrin. Është një yll i ri në ngjitje. A thua edhe ai po mendon për mua? Jam e sigurtë që po, – shtoi ajo..

Ndërkohë ai po rrinte në sy të hapur mbi tavan

(në heshtjen e dhomës): “Ermira… Ajo është më shumë se një ëndërr që kam pasur ndonjëherë. Çdo buzëqeshje e saj më ndez shpresën që nuk e ndjeva kurrë. Por a jam gati të jap gjithçka? A do të më pranojë me të gjitha mangësitë e mia?”

Ai u ngrit dhe shikoi jashtë dritares drejt vilës blu. “Shtëpia ime do të jetë edhe e saj, edhe nëse nuk është e thënë ta di. Do t’i jap dashurinë time pa kushte, sepse vetëm ajo ia vlen.”

Ermira (duke u shtrirë në krevat): “Më fal, zemër, nëse nuk e kam thënë më parë kaq e sigurtë si tani… por të dua. E di që është herët, por kjo ndjenjë është më e fortë se frika.”

Në atë çast, sytë iu mbyllën dhe ëndrrat e saj u

 

mbushën me fytyrën e Armendit.

Armendi (në heshtje): “Edhe nëse bota na ndan, edhe nëse do të ketë vështirësi, unë do të luftoj për ne. Kjo dashuri është e vetmja gjë që ia vlen të jetosh.” Ermira (duke menduar në heshtje):

“Pse më dridhen duart kur mendoj për të? A është kjo nervozizëm apo një lloj gëzimi që nuk e kam provuar më parë? Ndoshta po frikësohem, por ndjej se kjo ndjenjë po më ndryshon.”

“A do të më mungojë? A do të kujtoj çdo moment që kaluam bashkë apo do të harroj shpejt?”

E njëjta skenë.

Armendi (në dhomën e vet, duke shikuar një fotografi

të tyre):

“Kur isha pranë saj, ndjeva se koha ndaloi. Si mund të jetë kaq e vështirë të largohesh, kur zemra dëshiron vetëm të qëndrojë?”

“A jam i denjë për këtë dashuri? A kam forcën për të mbrojtur atë që sapo filloi?” Duhet ta mbroj deri në fund. Unë e dua atë,- tha ai më vete.

Ermira (duke u shtrirë, me sytë e mbyllur):

“Më duhet të gjej guximin të jem vetvetja pranë tij, pa frikë. Ai më shikon me një dritë që më bën të ndihem e veçantë, por unë kam frikë nga e ardhmja.” “Ndoshta dashuria nuk është vetëm për t’u ndjerë mirë, por për t’u përballur me çdo sfidë bashkë.”

 

Armendi (duke u mbështetur në jastëk):

“Çdo herë që mendoj për të, ndjej si një forcë e re më mbush. Nuk dua ta humbas këtë ndjenjë, asnjëherë. Por a do të jemi në gjendje ta mbajmë dashurinë gjallë, kur bota është kaq e paqëndrueshme?”

Ermira (në heshtje):

“Do të jem e fortë, për të, për veten, për ne, sepse ajo që ndiej nuk është vetëm një flakë e përkohshme — është një zjarr që do të më ngrohë edhe në ditët më të ftohta.”

Koha kaloi shpejt në qytet. Lindi mbretëresha e re. Ishte po e bukur si e para: e gjatë, sy jeshile. Ishte një mishërim i bukurisë së Shqipërisë së mesme, që duhet ta pranojmë që i ka gratë e bukura. Por origjina e saj e largët është nga Ulqini. Mbase kështu e ka shkruar Zoti. Ta duam atë qytet që na e morën dhe që do t’u marrim përsëri, tha ai duke qeshur me veten ….

Ajo ishte nusja e re e vilës blu. Njerëzit e shikonin me habi dhe kureshtje sa herë që ajo kalonte në rrugë. Ishte njësoj si të ishte nuse e një autoriteti mbretëror. Aq shumë famë dhe emër kishte familja e Armendit në Durrës.

Thashethemet për këtë familje kishin qenë në kulm gjatë viteve të socializmit. Kudo përmendej pasuria

 

marramendëse    e    Bek    Podgoricës,   milionerit   të parë shqiptar që kishte bërë emër në Evropë me investimet e tij, jo vetëm në Shqipëri dhe Mal të Zi, por gjithandej. Njerëzve u dhimbsej pasuria e tij që ia morën komunistët. Sasia e floririt që u gjet në vilë mund të ishte rreth dyqind milionë dollarë të sotëm. Vila blu qëndronte e kyçur dhe priste dasmën. Mbase një dasmë të re, të një nusjeje të re, që do sillte lumturi, por edhe trashëgimtarë që do të përcillnin emrin Podgorica në shekuj.

Pranvera po harxhonte ditët e saj. Armendi dhe Ermira, tashmë çift, jetonin bashkë kudo dhe për çdo gjë ishin bashkë — të themi si një çift mbretëror.

Socializmi po vdiste. Shenjat kishin ardhur nga Rumania, thoshin njerëzit. “Këtu do të vijë radha shumë shpejt”, thoshin të tjerë në qytet.

Ky qytet kishte parë shumë sundues dhe pushtues. Por më mizorë se socializmi rus, këto brigje të Adriatikut nuk kishin parë kurrë. Edhe deti nuk kishte më valë, nga varfëria dhe mjerimi që mbollën socialistët. Ku ka socializëm, ka varfëri. Është një teoremë që s’ka nevojë për vërtetim. Socializmi është pushteti i një grupi të pasurish masonë mbi pjesën tjetër të popullsisë. Këta bëjnë sikur duan popullin e varfër. Flasin për varfërinë, por vetë janë milionerë. Dhe shumë të pasur.

E populli budalla i do, sepse varfëria s’të lejon të

 

mendosh gjatë. Vetëm thesin me miell në shtëpi, bukën me kos, ose makarona — rrallë ndonjëherë. Ky ishte ushqimi që mbizotëronte në Shqipëri. E harrova bukën e misrit — në të gjitha fshatrat e Shqipërisë. Pra, bukë misri dhe dashuri për partinë. Kështu ishte dhe kështu do të jetë gjatë në Shqipëri, thoshte Nilaj dikur. E ajo vazhdonte për socializmin

Socializmi, në teorinë e vet më të kulluar, lind nga një nevojë e thellë morale: dëshira për barazi, për drejtësi sociale, për një botë ku njeriu të mos shkelë mbi tjetrin, ku kapitali të mos përkufizojë vlerën njerëzore dhe ku puna të jetë themel i dinjitetit. Është ëndërr që buron nga dhimbja dhe shpresa, nga rebelimi i të shtypurve dhe imagjinata e poetëve. Por në praktikë, socializmi i shekullit XX, sidomos ai i eksportuar nga modeli sovjetik, u deformua në një sistem ku idealet u kthyen në dogma, dhe liria — në mëkat.

Në vend që të zhdukte pabarazitë, ai krijoi një kastë të re të privilegjuarish që jetonin në emër të popullit, por kurrë me të. Burokracia u bë fe, partia u bë zot, dhe njeriu i zakonshëm u kthye në një numër në statistikat e përparimit. Aty ku premtohej emancipim, mbizotëroi frika. Aty ku duhej të kishte ndarje të pasurisë, ndodhi ndarja e heshtjes.

Socializmi nuk e kuptoi një të vërtetë të thjeshtë

 

filozofike: Njeriu nuk jeton vetëm me bukë, por edhe me pyetje. Dhe aty ku ndalohet pyetja, lind tirania. Një sistem që predikon barazi, por ndalon mendimin, është si një trup pa zemër — funksionon, por nuk jeton.

Në emër të kolektivitetit, socializmi shtypi individualitetin. Por historia ka treguar se nuk ka kolektiv të ndershëm pa individë të lirë. Diktatura e proletariatit u kthye në diktaturën e frikës, dhe varfëria, në një mjet kontrolli. Për ironi, ata që flisnin më shumë për të varfrit, ishin zakonisht më të pasurit në të.

Socializmi nuk është thjesht një sistem ekonomik apo politik. Ai është një provë etike për shoqërinë. Dhe dështimi i tij nuk është vetëm dështim teknik, por dështim moral. Sepse aty ku drejtësia kërkohet me urdhër, ajo humbet kuptimin. Aty ku barazia imponohet me dhunë, ajo shndërrohet në zili. Dhe aty ku liria zëvendësohet me uniformitet, njeriu fillon të jetojë jo për të vërtetën, por për t’u mbijetuar.

Jeta vazhdonte si përherë në qytetin blu, të vilës blu dhe të nuseve blu. Jeta vazhdonte si përherë në qytetin blu, të vilës blu dhe të nuseve blu. Në këtë qytet ka pasur shumë histori me mbretër dhe qytetërim. Por poshtërim të tillë si komunizmi dhe socializmi,ky qytet s’kishte përjetuar kurrë.

 

Ai ishte tjetërsuar në qytet-spiun, vëllavrasës dhe  imoral.

Armendi thirri Ermirën sapo ajo mbaroi mësimin dhe të dy u nisën për një kafe, te lokali i vogël ku dikur pinin gjithmonë me Nilajn.

– Do të shkojmë gjithmonë aty, – tha Armendi. – E kam si vend pelegrinazhi këtë kafene. Si shtëpi e shenjtë kujtimesh. Dhe pasi mbaroi fjalimin e shikoi atë për të marrë miratim.

Ermira e përqafoi me ngrohtësi. Ai përqafim nuk ishte i zakonshëm – ishte si përqafimi i dikujt që ruan diçka të pastër në një kohë të ndotur, d.m.th. po.. Do shkonin aty. Dashuria e tyre ishte e sinqertë, e pastër, e paprekur nga përbuzja që i rrethonte. Çifti i ri i vilës blu e donte shumë njëri-tjetrin, në mënyrën e vet të heshtur, por të plotë. Ata kishin një vend rrëfimi dhe përbetimi dashurie. Ai ishte te lokali i saj ku rrinte ajo gjithmonë.

U ulën në tavolinën e zakonshme. Kamerieri i vjetër i njohu dhe buzëqeshi pa thënë gjë. Ai gjithmonë kishte ruajtur një respekt të çuditshëm për ta – ndoshta sepse i kishte parë njëherë me Nilajn.

Para se të porosisnin, Armendi tha:

• Eh, e shkreta Nilaj… Sa herë duhet të ketë menduar këtu…Për babain tim dhe shtëpinë time, vilën blu. Edhe për shokët e saj, që dashurinë e bënë dramë.

 

Drama erdhi nga Asije tha Ermira (me një zë të ulët):

• Ai nuk pinte kurrë kafenë pa bërë një ironi të hidhur ndaj sistemit. Por këtë rol e mori ajo sot “Ky vend është një llum me parfum lavdie,” – tha D.m.th. po përsëris fjalët që thoshte ajo, Nilaj.

Armendi: Mos harro se ajo fliste dhe fjalë tjera filozofike

-Po,- tha Ermira.

• Dhe shtonte: “Kur pihet kafe në këtë vend, o je i vdekur brenda, o je i marrë me ndërgjegje.” Ne jetojmë në kolektivizim socialist, thoshte Nilaj. Jeta e vështirë ka arritur kulmin këtu tek ne.

Ermira: Ajo nuk urrente askënd. Por në fakt, i donte… më shumë se e meritonin. Ajo ishte një shenjtore.

-Kjo nuk diskutohet tha Armendi (duke rrotulluar filxhanin bosh):

• Thoshte se s’kishte më shqiptarë. Kishte vetëm maska që flisnin shqip. Jemi vend me spiunë sigurimi kudo. Ata të bëjnë gropën pas shpine. Pa folur fare, vetëm me letra pas shpinës. Dhe kaq mbaronte historia jote. Ktheheshe në armik klase.

Dhe: “Hap një socialist,” – thoshte, – “dhe brenda gjen një serb e një rus që i mbajnë shpatullat.” Po, po kështu është. Unë e shikoj kudo frikën dhe survejimin e një sistemi që po ikën. Këta janë masonë moj zonjë,

 

tha ky. Një grup hajdutësh që u pasuruan në kurriz të krejt popullit të varfër Më e bukura është që këta flasin në emër të varfërisë dhe barazisë.

–Ha, ha, ha,- qeshi ky. Sarkazëm e madhe fare shtoi pas pak Ermira:

• E mbaj mend, gjyshin tim që e thoshte me përçmim të qetë. Dhe fytyra e tij kthehej në akull.

“Në këtë vend njerëzit nuk e kuptojnë lirinë, sepse janë mësuar me dorën që i godet dhe pastaj i përkëdhel,” thoshte ai.

Armendi:– Por ai ishte vetëm. Nuk kishte shokë tjerët kishin frikë, ose ishin vërtetë socialistë.

Një i vetëm kundër një hipokrizie të madhe. Ata që duhej ta dëgjonin, e tallnin. Dhe ata që e adhuronin, e kishin frikë.

Ermira:– Ne s’do ta harrojmë. Gjyshin tim dhe Nilajin, Qoftë edhe për hir të kësaj kafeje. Për hir të kësaj tavoline. Për hir të së vërtetës që ai dhe ajo nuk e harruan asnjëherë.

Armendi:

• Dhe për hir të Shqipërisë që ato ëndërruan.

Një Shqipëri ku e vërteta nuk vdes në kafe, por lind në to. Këta lokal do ta quajmë“Hijet e Nilajit” thanë të dy

Njëherësh.

-Sa bukur e gjete, – iu drejtua ajo Armendit.

 

-Taman e ke gjetur, plase dorën! – dhe e përplasi me dorën e Armendit. Pastaj përsëritën të dy përnjëherazi “Hijet e Nilajt”.

Ky është lokali…….

Lokali i vogël në qoshen e qytetit që ishte kthyer në një faltore të heshtur. Në atë tavolinë afër dritares, dikur ulej Nilaj – i vetmi njeri që nuk kishte frikë të fliste me zë të lartë, edhe kur të gjithë të tjerët fshiheshin pas buzëqeshjes së rreme.

Armendi dhe Ermira rrinin shpesh aty pas ikjes së tij, si për të ruajtur hijen e një mendimi që nuk donin ta humbisnin. Por atë ditë, si për çudi, fjala “Nilaj” nuk u tha fare me zë – ajo ishte në çdo fjalë që nuk u tha. Imazhi i saj ngrihej mes tyre, si një prani që nuk kërkonte leje.

“Socializmi?” – thoshte ajo një ditë, ndërsa kafja avullonte para sajë . – “Socializmi është, kur të vrasin me fjalë, e të varrosin me varfëri.”

Ata e dëgjonin në heshtje. Ishte e zymtë, por kurrë e hidhur. Ishte e ashpër, por jo pa ndjenjë.

“Këta s’duan drejtësi,” – vazhdonte ajo. – “Këta duan t’ju bëjnë të besoni se ju jetoni më mirë, kur në fakt nuk keni as të drejtën të mendoni më mirë.”

Ajo hante kafshatën e fundit të bukës së thatë që sillte me vete, dhe thoshte:

“Nëse doni ta njihni një komunist shqiptar, kërkojeni

 

brenda një serbi. Nëse s’e gjeni atje, hapeni më thellë: Brenda do gjeni një rus.”

Dikush qeshte, dikush ulte kokën. Por askush nuk guxonte ta kundërshtonte. Ajo kishte një mënyrë të çuditshme për të folur – të vinte në siklet ndërgjegjen. Ta zgjonte atë. Të bënte të ditur se je një skllav. “Pushtetarët tanë? Janë të gjithë aktorë. Luajnë rolin e heroit përballë popullit dhe të shërbëtorit përballë Beogradit e Moskës.”

“E populli?” – pyeste njëherë Ermira me sinqeritet. “Populli? S’është më popull. Është masë. Shtresë. Idiotësi e organizuar. S’i falen fukarallëkut, po ia shesin shpirtin partisë për një thes miell dhe pak makarona. Dashuria për partinë dhe buka e misrit – ky është kombinimi që na mban skllevër.”

Kur largohej nga kafeneja, mbetej një ndjesi si pas një furtune. Si të kishte kaluar një njeri që kishte folur me Zotin dhe po kthehej i dënuar prej Tij.

Por në sy i lexohej vetëm një mall i çuditshëm. Një mall për Shqipërinë që mund të ishte dhe nuk ishte.

 

 

 

 

 

TESTAMENT I PASHKRUAR

 

Kafja kishte një shije të veçantë atë pasdite. Ndoshta ishte shiu që binte me përtim mbi xhamat e kafenesë. Apo ndoshta ishte mungesa që fliste më fort se pranitë. Armendi mbante filxhanin me të dyja duart, pa e ngritur ende në buzë. Sytë i kishte ngulur te tavolina përballë, ku dikur rrinte Nilaj, gjithmonë vetëm, gjithmonë e shqetësuar, gjithmonë me një buzëqeshje që nuk i besonte askush – as vetë ai.

Ermira vëzhgonte të shoqin në heshtje. E njihte atë shikim. Ishte shikimi i kujtimeve që nuk vijnë thjesht për të kujtuar, por për të treguar një rrugë.

• “E mban mend kur Nilaj tha…?” – filloi Armendi papritur, – “…Se Shqipërinë nuk e vret pushka, por e vret heshtja.”

Ermira pohoi me kokë, pa folur. Kishte frikë se zëri i

saj do e prishte solemnitetin e asaj fjale.

• “Tha edhe një tjetër gjë, që nuk ma shqitet nga mendja,” – vazhdoi – “‘Mos u beso atyre që

 

të flasin për barazi, kur veshin rroba më të shtrenjta se ty. Mos u beso kur flasin për popullin, por nuk ecin mes popullit.’”

Ai heshti për një çast dhe pastaj shtoi, me një zë më të ulët:

• “Nilaj nuk ishte vetëm një e çmendur që fliste në ajër. Ajo donte të na linte diçka. Jo thjesht urrejtje për socializmin, por një mënyrë për të qëndruar të kthjellët. Mënyrë për të mos e shitur mendjen për një thes miell.”
• “Ishte e ashpër,” – tha Ermira, – “por ndoshta sepse nuk donte të na shihte të bëheshim skllevër me dëshirë.”

Armendi qeshi lehtë.

• “Po. Dhe kur e quajtëm mizore, ajo tha: ‘Unë nuk jam Mizor është ai që e di të vërtetën dhe nuk e thotë.’”

Filxhani më në fund u ngrit drejt buzëve të tij. Piu një gllënjkë të vogël, si për të nderuar një kujtim të shenjtë.

• “E kam si testament moral,” – tha pastaj. – “Ç’do herë që më vjen të hesht, kujtoj Nilajn. Ç’do herë që më vjen të dorëzohem, kujtoj fjalët e tij: ‘Ata që na qeverisin janë vëllezër me rusin dhe me serbin. Ne duhet të jemi vëllezër me njëri-tjetrin, ndryshe do mbesim gjithmonë shërbëtorë të huaj.’”

 

Ermira vendosi dorën mbi të tijën. Dhe për një çast, në atë kafene të vogël, dukej sikur trupi i Nilajt ishte larguar, por fryma e tij jetonte – në kujtesë, në dashuri, në vetëdije.

Në atë moment, testamenti i tij i pashkruar ishte më i

fortë se çdo libër, se çdo fjalim, se çdo flamur. Kafja kishte filluar të ftohej. Ermira e mbështeti shpinën në karrige, duke parë nga dritarja që avullonte lehtë. Në sy i loznin dritat e qytetit blu, si një fustan nusërie që ndriçonte nën shiun e imët.

Armendi nxori bllokun e tij të vogël prej lëkure nga xhepi i brendshëm i xhaketës. E kishte gjithmonë me vete. Që nga dita kur Nilaj vdiq. Ishte si një shenjt i humbur, që s’kishte varr, por kishte fjalë që duhej të mbeteshin.

Ai mori stilolapsin dhe nisi të shkruajë, ndërsa Ermira qëndroi në heshtje, duke ruajtur qetësinë e atij rituali personal.

“Sot, përsëri te kafja jonë,” – shkroi ai.

“Me Ermirën, gruan time, nusen e Vilës Blu, kujtuam Nilajn. Njeriun që nuk e pranoi kurrë heshtjen si formë jete. Ajo na mësoi të flasim, edhe kur nuk kishte kush të dëgjonte.”

Ajo Ermira ndaloi për një çast, mori frymë thellë dhe vazhdoi: E di kur më tha. E mbaj mend si tani…“ ‘Ata janë të njëjtët,’ thoshte. ‘Hape një socialist dhe

 

brenda do gjesh një serb e një rus. Ata nuk i përkasin këtij vendi. Flasin për popullin, por i përbuzin fshatrat. Flasin për barazi, por pinë verë franceze, ndërsa populli ha bukë misri. ” E sa shumë e kam dëgjuar atë grua, tha ajo. Ajo ishte pedagoge e fjalës së lirë. Ajo ishte liria qe do vijë shumë shpejt.

Stilolapsi lëvizte ngadalë mbi faqen e verdhë të bllokut.

“Ajo na tregoi se nuk kishte klasë punëtore në Shqipëri – kishte klasë të poshtëruar. Kishte një turmë që e ushqenin me gënjeshtra dhe e dehnin me slogane. Dhe kjo turmë, nga frika e të menduarit, i bëri idhuj sharlatanët.”

Armendi ngriti sytë dhe pa Ermirën, e cila i buzëqeshi me dashuri. Ai e kuptoi: që edhe ajo po e mbante këtë testament brenda vetes.

“Nilaj nuk u bë kurrë heroinë . Sepse në këtë vend, heronjtë nuk vlerësohen. Në këtë vend, vlerësohen vetëm ata që heshtin bukur. Por unë do ta mbaj zërin e saj në këtë bllok – që nesër, kur djali im të rritet, t’i them: ‘Këto janë fjalët e një njeriu që nuk pranoi të bëhej shërbëtor i gënjeshtrës.”

Ai e mbylli bllokun me kujdes, si të ishte një ungjill i personalizuar, një libër i heshtur rezistence. Pasi e pa, nuk e futi në xhep por tha: Ajo ishte më shumë së një nënë. Ajo u bë– “U bë pjesë e gjakut tim,” – tha më në

 

fund, me zë të ulët, – “Ajo grua jo se më mësoi çfarë të mendoj, por se më mësoi ta dua të vërtetën më shumë se veten.”

Ermira iu afrua dhe e puthi lehtë në faqe.

• “Tani ti je kujtesa e saj, Armend. Dhe dashuria jonë… është trashëgimia e saj.” Në fakt ajo e njohu shumë mirë sistemin, sepse kishte jetuar dhe studiuar ne Vienë. Por gabimi i saj ishte që qëndroi këtu. Ajo e deshi Dhe atdheu ia shpërbleu me lot vaje, dhe internim. Ajo ishte gati kudo e survejuar. Jetonte nën frikën e arrestimit. Asaj iu ndërpre jeta kur s’e lanë më të luante me piano në skenë. Armendi vetëm e shikonte Ermirën dhe nuk fliste. Ishte miratim i heshtur. Jashtë binte shi, por brenda asaj kafeneje të vogël, digjej një dritë e qetë, dritë që nuk e fiknin dot më as pushtetet, as harresa.

Kafja tani ishte bërë pjesë e qetësisë së mbrëmjes. Dritat vezullonin mbi xhamin e lagur. Ermira rrinte pranë Armendit, koka e saj mbi supin e tij. Ai kishte ende bllokun në dorë, por tani nuk shkruante më. Fliste. Me zë të ulët, si t’i rrëfente vetes.

• “E di, Ermira… Nilaj nuk ishte vetëm një grua që kritikonte Ishte diçka më shumë. Ishte si një qytet që kishim në mes nesh. Si një Vjenë e heshtur që i ra për hise Shqipërisë. Edhe mënyra si ecte, si fliste, si vendoste gishtat mbi tastierën e pianos… të kujtonte

 

kulturën që kjo tokë nuk e njohu kurrë plotësisht.” Ermira buzëqeshi. Ishte e vërtetë.

• “Ajo ishte si nga një roman i Stefan Zvajgut,”- tha ajo me ngadalë.
• “Si një grua që mbante brenda vetes gjithë nostalgjinë e Europës përpara katastrofave të shekullit XX. Dhe pastaj… ra në një regjim që i vuri dry fjalës, bukurisë, dhe tingullit.”– “E mban mend,” – tha Armendi, – “kur fliste për Vjenën? Si i ndriçoheshin sytë? ‘Atje,’
• thoshte – ‘njerëzit e lexojnë një partiturë si të ishte letërsi. Dhe lexojnë një roman si të ishte muzikë. Atje muzika nuk është luks, por ajër për të jetuar.’”

 

• “Gazetat gjermane dhe franceze e quajtën ‘Mozartia shqiptare’,” shtoi Ermira me krenari. – “Dhe regjimi i mbylli pianon me dry, sepse nuk mund të kontrollonin shpirtin e Nuk donin që të tjerët ta dëgjonin lirinë e saj.”

Armendi u ngrit pak në vend dhe ngriti zërin, si të

fliste me ndokënd që nuk ishte aty:

“Ajo ishte rrezik për pushtetin sepse nuk kishte frikë. Jo vetëm për ato që thoshte, por sepse tregonte me ekzistencën e saj që një jetë tjetër ishte e mundur. Më e bukur. Më fisnike. Më e lirë.”– “Dhe këtë e bënte vetëm me një koncert në piano,” – shtoi Ermira. – “Vetëm me një lëvizje gishti që ngjallte dritë.”

 

“Ah, Nilaj…”, tha Armendi duke parë nga xhami, si të fliste me qiellin, – “Nëse një ditë Shqipëria do bëhet, do jetë sepse të pati ty, edhe për pak. Sepse e pate guximin të mos harroje kush je. Dhe t’i kujtoje dhe të tjerëve çfarë mund të ishin.”

Një heshtje e thellë pushtoi tavolinën. Vetëm tingulli i largët i një piane në radio e mbante frymën gjallë.

Pastaj Ermira e preku dorën e Armendit.

• “Ajo na mësoi të mos e pranojmë errësirën si Dhe ti e shkruan atë. E ruan. Ti je arkivisti i saj, Armend.”
• “Jo vetëm i saj,” – tha ai me përulësi. – “Por i asaj Shqipërie që nuk jetoi kurrë siç e meritonte.”

Ai e hapi bllokun përsëri dhe shkroi me kujdes:“Nilaj: Vjenë e harruar në një qytet blu. Frymë që nuk vdes. Muzikë që s’duhet heshtur. Shqipëria do të bëhet, kur të jemi të denjë për të.”

“E di, Armend,” tha papritur Ermira, duke e parë drejt në sy.

• “Unë di të luaj në piano. Kisha harruar ta them.” Armendi hapi sytë, si të ishte zgjuar nga një ëndërr e butë.
• “Uaaa,” bëri ai me habi të ëmbël, – “nuse misterioze na dole! Po ti qenke gjithë surpriza!”

Pastaj qeshi dhe shtoi me shaka:

• “Mos bëj si Asija e ‘qytetit të blu dhe vilës blu ’, që

ishte veç mister nga fillimi në fund!”

 

Ermira qeshi lehtë.

• “Jo, unë s’jam personazh libri. Jam veç një vajzë që harron të tregojë gjërat e rëndësishme.”

Ai e puthi në buzë, ngadalë, me atë ndjesi që ndodh kur gjithçka rreth teje pushon së lëvizuri.

Ora po shkonte. Nata zbriste me qetësi mbi qytetin blu, por asnjëri nuk u çua. Koha dukej si e ndalur, e ftohur në ajër si një kujtim i përjetshëm.

• “Kur je me dikë që e do,” pëshpëriti Ermira, – “ora humbet ”Ndalon graviteti, ose në punë hyn teoria relativitetit. Tërheqja e dyanëshme bën që koha mos të ndihet.
• “Po,” u përgjigj Armendi, – “sepse koha, në fund të fundit, është relative. Dhe unë me ty nuk ndiej asgjë tjetër veç… jetë.”Ata qëndruan aty, në kafenenë që Nilaj dikur e bënte tempull të fjalës dhe mendimit të lirë, tashmë duke e kthyer atë në një vend të heshtur dashurie dhe zbulimi.

 

“Ikim,” tha Armendi, “do të të bëj një surprizë të vogël.Me që ti di t’i biesh pianos…”

Ermira u hutua pak, por pastaj buzëqeshi.

“Po, po, ikim patjetër, kudo që të duash ti. Unë tashmë të përkas ty. Kam një surprizë, pra tha ai?” Dakord tha ajo me një shkëlqim lozonjar në sy.

U ngritën të dy, paguan kafetë dhe ujin dhe u nisën për

 

nga shtëpia e Nilajt, që ndodhej vetëm pesë minuta në këmbë larg detit.

Rruga ishte e qetë, ajri mbante një aromë të hollë nga agrumet e oborreve dhe lagështinë e mbrëmjes. Vila blu dukej e heshtur, por jo e ftohtë. Ishte si një kujtim i ngrohtë që po priste të ringjallej.

Ishte mbrëmje. Rrugët e qytetit kishin marrë një dritë të zbehtë blu, të një bluje që i ngjante më shumë një kujtimi se sa një ngjyre reale. Në shtëpinë e Asijes  Armendi ndezi një dritë të zbehtë mbi piano dhe e ftoi Ermirën të ulej.

Ajo hezitoi për një çast. Preku tastierën me gishtat e saj të gjatë, sikur po i kërkonte falje për heshtjen e gjatë. – “Kjo ishte pjesa që Nilaj e quante ‘Melodia e heshtjes’. E mbante të shkruar me dorë në një fletore të vjetër, të mbështjellë me fletë gazetash gjermane.”

Zëri i saj u drodh pak. – “E kam mësuar nga kujtesa, vetëm nga një incizim që një ditë e gjeta në një kasetë magnetike… me zërin e saj që thoshte: ‘Kjo është për një vend që nuk di të dëgjojë’.”

Pastaj vendosi duart mbi tastierë dhe dhoma u mbush me tinguj. Tinguj të qartë, por të trishtuar. Si fjalë që nuk u thanë kurrë.

Si të ishin shënime të mbetura pezull në ajër, që donin të ishin letra, por s’patën letër kurrë.

 

Ishin një thirrje e thellë, një protestë e butë, por e palëkundur – muzika e një gruaje që kishte parë perëndimin e qytetërimeve dhe lindjen e gënjeshtrave. Armendi qëndroi i heshtur. I dukej sikur Nilaj ishte aty, mes tyre. Siç kishte qenë gjithmonë – një hijeshi me sy të mëdhenj, që nuk besonte më te shteti, por vetëm te bukuria e shpirtit.

Kur nota e fundit heshti, Ermira mbështeti duart mbi tastierë dhe u kthye nga ai.

• “A ishte ashtu siç e kujtoje?” pyeti ajo. A ishte kompozimi i saj ky?

Armendi nuk foli menjëherë. Pastaj, ngadalë, me zë të ulët:

• “Jo. Ishte më shumë. Ishte vetë ”

– Ajo është ketu tek ne,- tha ai. -Ajo është kudo kompozim dhe melodi pianoje.

Kur përfundoi melodia në piano, e luajtur nga duart elegante të Ermirës, në shtëpinë e Nilajt ra një heshtje që nuk ishte e zakonshme. Ishte një heshtje që nuk kërkonte duartrokitje, as fjalë. Ishte ajo lloj heshtjeje që ndodh kur ndjen se je dëshmitar i diçkaje të vërtetë, të thellë, të papërsëritshme.

Armendi e kishte mbështetur kokën mbi dorë dhe e shikonte Ermirën me një përqëndrim që më shumë i ngjante adhurimit. E ndjeu se ajo çfarë kishte ndodhur nuk ishte thjesht muzikë. Ishte një çlirim. Ishte zëri

 

i një kujtese, ndoshta zëri i vetë Nilajt që nëpërmjet tingujve, nëpërmjet Ermirës, po i kujtonte atyre se arti nuk vdes kurrë.

“Ti… ti s’ma the kurrë se je kaq e mirë nuse,” murmuriti ai, me zë të ulët. “Ka diçka në mënyrën si luajte… ishte si një rrëfim pa fjalë.”

Ermira u kthye nga ai, e prekur, por edhe paksa e turpëruar.

“Isha fëmijë kur më mësoi piano Nilaj. Ishte ajo që më dha notën e parë. Thoshte gjithmonë: ‘Luaj sikur të rrëfesh një sekret që vetëm pak njerëz meritojnë ta dëgjojnë.’”

Armendi buzëqeshi. “Ajo ishte një filozofe, një bijë e Vjenës, siç e quante veten. Kishte kulturën e botës, por edhe dhimbjen e këtij vendi. Dhe ti… ti e solle atë sonte këtu. E ringjalle.”

Ermira u ngrit ngadalë nga pianoja, u afrua dhe u ul pranë tij. “Ajo më mësoi të ndiej, jo thjesht të luaj. Dhe në çdo melodi që prek, mendoj për të, për atë që përfaqësonte. Sepse ajo nuk ishte vetëm një artiste. Ishte një shpirt i lirë në një vend që i urrente shpirtrat e lirë.”

Ata qëndruan për disa çaste në heshtje. Dritaret e vilës blu kishin nisur të pasqyronin hijet e natës që po zbriste nga deti. Në atë shtëpi, ndërmjet kujtimit të

 

Nilajt dhe muzikës së Ermirës, dukej se historia nuk kishte mbaruar ende.

“Ti s’e di çfarë më thoshte Nilaj, kur më mësonte të luaja piano,” – tha Ermira, me një zë të butë, ndërsa gishti i saj ende prekte tastet si me kujtim.

Shiko, vajzë e bukur,” – më thoshte ajo, duke më parë drejt në sy. – “Je e talentuar dhe je shumë e bukur. Dukesh si raca jonë veriore!” – dhe pastaj qeshte me vete. “Të gjithë shqiptarët janë të bukur,” shtonte me një ironi të ëmbël që vetëm ajo dinte ta përdorte.

Pastaj ndalonte, më shihte thellë dhe më thoshte:”Po ti, moj vajzë, më dukesh sikur do të jesh nusja ime! Kam një nip shumë të bukur, quhet Armend. Shikoje mirë, moj vajzë… se mos ndoshta dashurohesh!” – dhe sërish qeshte me atë të qeshurën e saj misterioze, që dukej si një kod i fshehtë mes fjalësh të thjeshta.

“E unë,” – vazhdoi Ermira, duke parë drejt Armendit – “që atëherë, kur më tregoi për ty, fillova të të kisha në mendje. Sikur të më kishte mbjellë një ëndërr me emrin tënd. Nilaj… Ajo më mësoi të luaj, por më mësoi edhe të të dua ty.”

Në atë çast, zëri i saj u drodh pak. Ajo e uli kokën dhe qajti

, Në sfond u panë dy pika loti që i rrëshqitën në faqe. “Ishin kujtimet e Nilajt,” – tha Ermira. – “Ajo ishte më shumë se një profesoreshë. Ishte një nënë e shpirtit tim.”

 

Armendi nuk foli. Vetëm ia zgjati dorën dhe ia mbajti të sajën. E dinte që atë natë nuk kishte fjalë që e tejkalonin dashurinë, kujtimin dhe muzikën. Ata qëndruan deri vonë duke luajtur në piano. Nuk shkuan në shtëpinë e tyre, por fjetën tek shtëpia e Nilajit. Ishte një natë shumë e bukur pranvere, që kurorëzoi dhe përpjekjen e Nilajit për t’i lidhur bashkë si çift në atë më të bukurën rrugicë të qytetit. Mëngjesi doli shumë i bukur. Shiu pushoi dhe rrugët, udhët, pishat u kënaqën me lagështirën që thithën. Durrësi kishte pisha të bollshme, por shumë të bukura. Gjelbërimi nuk ishte shumë i hapur në qytet, sepse pas ardhjes së komunizmit ata prenë çdo gjë, shfarosën pyjet dhe e lanë tokën djerrë. Ata kudo sollën varfëri dhe mjerim. Ishte socializmi rus që pushtoi Shqipërinë.

Ata u ngritën herët. U lanë, u rregulluan dhe u nisën për në shkollë. Hipën në biçikletën e Armendit dhe u nisën duke pedaluar qetë. Armendi ishte duke i dhënë biçikletës, ndërsa ajo ishte prapa tij. Ishte ngjitur pas tij dhe duart ia kishte vënë në bel. Dukej qartë se ishin tashmë burrë e grua. Armendi do të mbaronte shkollën sivjet dhe do vendoste çfarë do bënte: Do arratisej në Itali apo do të martohej me Ermirën dhe do të qëndronte në Shqipëri, me shpresën se do të binte komunizmi dhe ai do të merrte pronat që ishin trashëgimi e tij. Vila blu, oborret e saj – Ajo ishte

 

simboli i forcës dhe i popullaritetit që kishte familja Podgorica në këtë qytet.

Ky qytet, shtrirë buzë detit, priste me dashuri kthimin e pronës te i zoti, tek besimi në Zot dhe në familje – jo në pronën shoqërore dhe në budallallëkun komunist. Ermira e ndjeu për herë të parë veten vërtet të qetë. Nuk kishte më frikë nga fjalët, as nga ajo që do të thoshin të tjerët. Të gjitha pasiguritë i ishin shuar në atë natë pranvere, ku vetëm zërat e pianos, aromat e lagështirës dhe ndriçimi i zbehtë i dritave të Durrësit kishin domethënie. Ajo i përkiste Armendit dhe ai asaj.

Gjatë rrugës për në shkollë, nuk flisnin. Nuk kishte nevojë. Heshtja ishte bërë gjuhë dashurie. Rrugët e njoma, flladi që vinte nga deti dhe era e pishave i shoqëronin si dëshmi të një fillimi të ri, të një premtimi që nuk kërkonte fjalë.

Armendi mendonte. Shkolla po mbaronte, dhe jeta kërkonte vendime të mëdha. Italia ishte një mundësi. Liria, një jetë tjetër. Por edhe martesa me Ermirën, qëndresa, shpresa për ndryshim. Ai nuk ishte thjesht një djalë me ëndrra, por një trashëgimtar i një familjeje që kish humbur gjithçka nën darën e komunizmit. Vila blu nuk ishte thjesht një shtëpi, por histori, kujtesë dhe drejtësi.

Durrësi e priste. Jo vetëm atë, por edhe kthimin e

 

pronarëve të vërtetë, kthimin e dinjitetit. Kishte shumë të tillë si ai, që mbanin në zemër plagën e grabitjes, të përuljes, të mohimit të origjinës. Por kishin mbetur stoikë, me shpresën se një ditë çdo gjë do vihej në vend.

Ermira e ndjeu peshën e mendimeve të tij. U përkul lehtë dhe i pëshpëriti në vesh:

— Çfarëdo që të vendosësh, unë jam me ty.

Ai ktheu kokën dhe buzëqeshi. Nuk tha asgjë. Ishte një nga ato momente ku dashuria nuk kishte nevojë të artikulohej. Rruga vazhdonte përpara, si vetë jeta, e panjohur, por e tyre.

Amrendi dhe Ermira hynë në oborrin e shkollës nën dritën e zbehtë të mëngjesit pranveror, të kapur përdore, pa u fshehur, pa frikë. Ishte hera e parë që dilnin hapur të përqafuar dhe të dashuruar. Duket sikur nuk ecnin, por rrëshqisnin mbi një rrugë të bërë enkas për ta, ndërsa era lozte me flokët e saj dhe buzëqeshja e tij ndriçonte si një premtim.

Nxënësit e tjerë, mësuesit, madje edhe roja i vjetër i shkollës, ndaluan për një çast. Të gjithë i panë. Ishin çifti më i bukur i vitit. Jo vetëm për nga pamja – ndonëse ai ishte i gjatë, me sy të blu dhe ajo me lëkurë të qartë e buzëqeshje të butë – por sepse kishte diçka më shumë në mënyrën si e shikonin njëri-tjetrin: Një lloj besimi që mungonte prej kohësh në bankat e

 

shkollës, në shoqërinë e lodhur nga heshtjet dhe fjalët

e kota.

Në një vend ku dashuria shpesh ishte një sekret i rëndë, një faj i pashprehur, ata guxuan. Dhe kjo guxim e bëri të gjithë ditën të ndriçonte më shumë.

Në fund të vitit, kur gjithçka pritej të mbyllej me dëftesa dhe përshëndetje, në fund kishte dasmë. Jo si ato të zakonshmet me gostira të zhurmshme dhe fjalime të lodhshme, por një ceremoni e qetë, në një kopsht të mbushur me lule të egra, ku e vetmja muzikë ishte zëri i tyre që thoshte “po” dhe të qeshurat e sinqerta të shokëve që nuk u çuditën aspak. Sepse ata e dinin: dashuria e vërtetë nuk pret moshën, nuk njeh frikë, dhe nuk fshihet. Dashuria e tyre nuk lindi me zhurmë. Nuk kishte puthje nëpër korridore, nuk kishte statuse në rrjete sociale, as fotografi me përshkrime të ëmbla. Ishte një dashuri që rritej në heshtje, në sytë që takoheshin në heshtje, në letrat e shkëmbyera fshehurazi mes faqeve të librave, në një buzëqeshje të vogël që zgjaste vetëm një sekondë më shumë se ç’duhej.

Ata fshiheshin. Jo sepse nuk e donin njëri-tjetrin mjaftueshëm. Përkundrazi. Fshiheshin sepse nuk donin që dashuria e tyre të deformohej nga shikimet e njerëzve, nga paragjykimet, nga fjalët që shpesh vrasin më shumë se heshtja.

 

Ermira vinte nga një familje ku fjala “dashuri” nuk thuhej me zë të lartë. Ajo njihej si vajza e matur, e përkushtuar ndaj mësimeve, model për të tjerët. Prindërit e saj ishin krenarë për këtë imazh, dhe çdo lëkundje e vogël në të, do të shihej si një dështim.

Ndërsa Amrendi ishte ndryshe. I njohur për guximin dhe të folurën e hapur, por njëkohësisht, i përfolur. Për ndonjë poezi që kishte shkruar në klasë. Për mënyrën si fliste me mësuesit – pa frikë, pa servilizëm. Për faktin që kishte qenë ndonjëherë vetëm, në një sistem që e donte gjithmonë pjesë të turmës.

Ata fshiheshin sepse nuk donin ta humbnin njëri-tjetrin para se ta kuptonin plotësisht çfarë ishin për njëri-tjetrin. Sepse donin ta mbajnë të pastër, të paprekur këtë lidhje, larg opinionit të botës që shpesh sheh vetëm atë që do të shohë.

 

Dhe megjithatë, çdo gjë e vërtetë ka një çast që nuk mund të mbahet më fshehur. Dhe ai çast erdhi. Ata dolën hapur – dhe u pa menjëherë: nuk ishte thjesht një lidhje e zakonshme. Ishte dashuri.

 

 

 

 

 

 

 

DITË PREZANTIMI

 

Armendi dhe Ermira mbërritën herët në shtëpinë e Benetit. Ishte një mëngjes i kthjellët, dhe aroma e luleve në oborr sillte me vete ndjesinë e diçkaje të re, diçkaje që sapo po niste. Ermira mbante një fustan të thjeshtë blu, që i nxirrte në pah tiparet e saj të ëmbla dhe elegancën natyrore. Emocioni i ndjehej në duar, por sytë i shkëlqenin. Ishte hera e parë që do të takonte prindërit e Armendit.

Beneti, babai i Armrndit, i priti me qetësinë e një njeriu që ka parë shumë në jetë, por që ende di të çmojë bukurinë e gjërave të thjeshta. Ishte burrë me trup të drejtë, me një zë të thellë, dhe një shikim që depërtonte, por nuk gjykonte. Nëna e tij, Nela, u afrua me një buzëqeshje të përmbajtur, e bukur edhe tani, me tiparet e saj të qeta, që mbartnin hijeshinë e një gruaje që dikur kishte qenë po aq e bukur sa Ermira, e ndoshta edhe më shumë. Dhe atë bukuri ajo e mbante

 

ende, pa zhurmë, në mënyrën si ecte dhe në mënyrën si e përqafonte të birin.

Ceremonia e prezantimit ishte e thjeshtë, intime. Në dhomën e ndenjes, ku drita hynte përmes perdeve të lehta, u ndje një ngrohtësi që nuk vinte vetëm nga çaji apo ëmbëlsirat mbi tryezë, por nga ndjenja që diçka e rëndësishme po ndodhte. Ermira u prezantua si “kandidatja për nuse”, siç e quajti Beneti me një buzëqeshje të qetë, por serioze.

Të katërt qëndruan një copë herë në heshtje pas fjalëve të para. Por ajo heshtje nuk ishte e rëndë. Ishte heshtja që ndodh kur diçka e madhe kalon nga një botë në tjetrën. Dhe atë ditë, familja e Armendit nuk humbi asgjë –Ishte hera e parë pas shumë vitesh që do bëhëj një dasmë ose një prezantim me një nuse në shtepinë e podgoricëve. Si duket historia po përsëritet, po vijnë ditët e atyre që ishin dikur të parët e do të jenë përsëri.

“Nusja e re, sado e hijshme, nuk sjell dritë, nëse shpirti i saj ecën në të njëjtat gjurmë të errëta si paraardhësja.”Ata kaluan në dhomën e ndenjes në shtëpinë e vjetër të Benetit. Ishte një pasdite pranvere. Nela sjell kafenë e parë për mysafiren. Ermira rri ulur, me duart e mbledhura mbi gju. Ndjehet ngrohtësia e një shtëpie që ka parë shumë, por ende mbetet e hapur për të reja.

 

 

Beneti (i ulur përballë, me një buzëqeshje të lehtë, zë i ngadaltë) foli:

• Mirë se erdhe, bijë! Kjo shtëpi ka parë shumë kohëra… dhe shumë ‘’nuse’’. Sot, ajo të sheh ty.

Ermira (me zë të butë, pak e ndrojtur):

• Faleminderit për pritjen, zoti Benet! Është nder për mua të jem këtu. Shpresoj të jem dritë, jo barrë.

Beneti (e vështron me kujdes, pa gjykim):

• Drita, bijë, nuk vjen nga Ajo vjen nga brenda.

Shkëlqimi në sy, mënyra si flet, si hesht… si fal.

Ermira:

• Do të përpiqem të jem e tillë. Kam dëgjuar shumë për këtë shtëpi, për historinë .. edhe për atë që ka ndodhur më parë.

Beneti (shtyn pak filxhanin, merr frymë thellë):

• .. po, ishte e para nuse. E bukur. E hijshme. Por shpirti i saj ecte në gjurmë të errëta. Nuk solli paqe. Dhe kjo shtëpi – e ndjeu.

Ermira (pas një pauze, me zë të butë):

• Unë nuk dua të eci në atë gjurmë. Dua të krijoj një udhë të re me Armendin. Të mbjell dashuri, jo frikë. Të rris besim, jo dyshim.

Beneti (i afron dorën ngadalë dhe ia vendos mbi dorën e saj):– Atëherë ke bërë hapin e parë drejt kësaj shtëpie. Sepse, bijë, nusja e re, sado e hijshme, nuk sjell dritë

 

• nëse shpirti i saj ecën në të njëjtat gjurmë të errëta si paraardhësja.

Nela (nga kuzhina, me zë të butë, plot dashuri):

• E ndjej që ky shpirt është ndryshe, Benet. Ajo sjell paqe. E ndjej nga mënyra si shikon djalin tonë.

Ermira (me sy që i mbushen pak me lot, por me buzëqeshje të qetë):

• .. Do ta ruaj këtë shtëpi si sytë e ballit. Si një premtim për veten dhe për dashurinë tonë.

Beneti (ngrihet ngadalë dhe e përqafon lehtë dhe e godet në shpatulla):

• Atëherë mirë se erdhe, nuse e re. Mos ki frikë nga e shkuara. Tani, jemi gati të ndërtojmë një të ardhme tjetër.

Beneti (duke parë drejt Ermirës, me sytë pak të lagur):

• Ti do të jesh zonja e shtëpisë së vilës blu. Besoj e ke dëgjuar zërin e saj, apo jo? Vazhdoi ai duke folur me

Ermira (me zë të qetë, paksa e emocionuar):

• Po… po, e kam dëgjuar. Dhe e ndjej peshën e saj. Di gjithçka për historinë… për nusen e parë, për nënën tuaj. Më vjen keq që ka ndodhur ashtu. Është sistemi komunist ai që humbi vlerat njërëzore, por dhe dashuria e gabuar e njëanëshme e Bekës ndaj Asijes i shkatërroi të gjitha.

 

 

 

(Sytë e të gjithëve ndalojnë për një çast mbi të. Askush nuk e priste këtë sinqeritet.)

Ermira (duke vazhduar me një ton të butë por të vendosur):

• Por ne nuk jemi në të njëjtën kohë. Ne jemi Ne jemi dashuruar. Nuk jemi blerë, nuk jemi bashkë për interesa. Kemi ardhur nga drita, jo nga marrëveshjet.

(Pas një heshtjeje të shkurtër, zëri i Nelës ngrihet si një gjethe e lehtë mbi tryezë.)

Nela (me një frymëmarrje të thellë dhe me ngrohtësi):

• Bravo, bijë. Deri tani nuk kam folur asgjë… por tani

po flas.

(Ngritet, afrohet ngadalë dhe përqafon Ermirën. Një përqafim që nuk është thjesht mirëseardhje – por një pranim.)

Nela (me lot të qetë në sy):

• E vetmja gjë që ka rëndësi është dashuria. Vila blu do të rrojë vetëm nëse brenda saj do të ketë dashuri të vërtetë. E gjitha tjetër është zhurmë e së kaluarës.

Beneti (duke parë të birin, pastaj Ermirën):

• Uroj që kjo shtëpi t’ju ruajë dhe të mos përsërisë asnjë hije të djeshme. Sot, për herë të parë pas shumë vitesh, jam gati ta shoh vilën me sy të rinj.

 

Ermira (duke mbajtur dorën e Armendit):

• Dhe ne do ta mbushim me jetë të Me zë fëmijësh. Me dritë.Të gjitha ato që kanë munguar do i risjellim me një hap të ri dhe një dashuri të re

Beneti shikoi Ermirën me një buzëqeshje të ngrohtë dhe e pyeti me kujdes:

• Kur mendon ti se do të ishte koha e duhur të shkonim të kërkonim dorën tënde si nuse tek babai yt?

Ermira u mendua pak, pastaj iu përgjigj me qetësi:

• Kur të ndihesh ti gati, z. Rëndësi ka që të jemi të dy të bindur dhe të përgatitur për këtë hap.

Beneti i buzëqeshi dhe tha me kënaqësi:

• Mirë, atëherë do ta bëjmë kur të vijë koha e Më vjen mirë që je e qetë dhe e vendosur.

Ermira u ndje e lehtësuar dhe e lumtur. E dinte që kishte përpara një rrugë të bukur, megjithëse jo e lehtë.

• Shpresoj që një ditë do të kemi një dasmë të bukur,
• tha ajo me ëndje.

Beneti e mori për dore dhe shtoi me entuziazëm:

• Do ta kemi, Ermira. Do të jetë një dasmë e madhe, në shtëpinë tonë. Pas shumë vitesh, do të festojmë në Vilën Blu — në shtëpinë tonë të re.

Ermira buzëqeshi e emocionuar, duke ndjerë shpresën

që po rritej me çdo fjalë. — Po, — tha ajo, — dhe pastaj, me bekimin e babait tënd, do ta bëjmë dasmën siç e kemi zakon.

 

 

Beneti erdhi pak më pranë dhe me zë të ulët tha:

• Babai im, Bek Podgorica, do të jetë krenar. Do të dëgjohet zëri i dasmës sonë deri në male dhe do të bëjmë festë të madhe siç duhet.

Ermira ndihej mirë  Zemra që i rrihte fort.

• Do të jetë një ditë e paharrueshme, — tha ajo duke qeshur dhe me lotë lumturie në sy.

Beneti e përqafoi me dashuri dhe tha:

• Gjithçka do të shkojë mirë, Kjo është vetëm fillimi i një kapitulli të ri, të bukur dhe të përjetshëm. Ermira:
• E di, Nuk është thjesht një ceremoni. Është fillimi i një jete të re. Dhe dua që të jetë e bukur, por edhe e sinqertë.

Beneti:— Besoj që do të jetë. Familjet tona kanë tradita të forta, dhe kjo do ta bëjë më të veçantë. Ti ke duruar shumë, dhe unë jam këtu që të të mbështes gjithmonë. Ermira e shikoi me sytë e ndritshëm, por edhe pak të emocionuar.

• Faleminderit, Benet. Pastaj ukthye nga Armendi dhe i tha Më duket se me ty mund të përballoj çdo sfidë. Por po, dua të di kur do të jetë koha e duhur… për dasmë.

 

Beneti:Unë jam i lumtur me ty si nuse e re. Unë dua që ti të jesh e lirë dhe e bindur plotësisht për veprimin që po bën e pastaj të vijë ajo ditë ..— Do të jetë kur të shoh që je plotësisht e qetë dhe e lumtur. Nuk dua të nxitojmë. Por edhe të mos vonojmë shumë, sepse familja ime dhe e jotja po presin.

Ermira:

• Po, ata janë gjithmonë në mendjen Por dua që gjithçka të ndodhë në mënyrën më të mirë.

Beneti iu buzëqeshi dhe vazhdoi me pak humor:— Kur të vijë koha, do të bëjmë dasmën në Vilën Blu. Do të jetë festa më e bukur që ka parë Benet Podgorica. Do të bëjmë valle, do të këndojmë dhe do të festojmë deri në mëngjes.

Ermira:

• Më pëlqen Është mirë të kemi një vend ku të fillojmë jetën tonë së bashku. Dhe me bekimin e babait tënd, gjithçka do të jetë e lumtur.

Beneti:

• Gjithçka do të shkojë mirë, Armendi dhe ti, familjet tona, do t’i bashkojmë me dashuri dhe respekt. Jam gati të pres atë ditë me zemër plot shpresë.

Ermira ia mbajti dorën fort dhe tha me emocion:

• Edhe unë, baba Benet. Edhe unë. Ermira:— Zonja ..Se nuk fola me ty fare.

 

Nela (kthehet ngadalë dhe buzëqesh):

• Zemra ime… mos më thirr më “zonja”, të lutem. Thuaj “nënë”, siç e meriton kjo zemër.

Ermira (me zë të dridhur, por me një dritë të qartë në sy):

• Nënë… a mundem vërtet të them?

Nela (heq duart nga uji, që binte nga çesma i afron krahët dhe e përqafon fort):

• Ermirë e bukur, që nga dita që të pashë pranë djalit tim, e ndjeva që ti ishe Tani më je bërë vajza ime, jo nuse. Eja këtu, më përqafo!

(Ato përqafohen fort. Lot gëzimi rrëshqasin nga sytë e të dyjave.)

Ermira:

• Nuk di ç’të them… vetëm se jam shumë e lumtur. Dhe se ndjehem si në shtëpinë time me ju. Jeni shumë të famshëm në këtë qytet, por qenkeni njerëz shumë të thjeshtë. U habita dhe u emocionova nga

Nela:

• Kjo është shtëpia jote, bija Prej sot e tutje, do të jemi një familje. Shpirt i shpirtit tim! Do të bëjmë një dasmë që do ta mbajnë mend të gjithë. Do të qeshim, do të qajmë, do të këndojmë… por mbi të gjitha, do të jemi bashkë.

 

 

Ermira:

• E ndjej… e ndjej që nuk jam më vetëm.

Nela (duke i mbajtur fytyrën me duar, e duke e parë drejt në sy):

• Do të jesh e bekuar, bijë. Dhe do të kesh një nënë që të do, gjithmonë pranë. Shpresoj të jemi një familje e lumtur dhe gjithmonë bashkë, se jeta na ka dënuar shumë rëndë. Por ky sistem i tillë është kundër pronarëve dhe nocionalistëve shqiptarë.

(Përsëri përqafim. Dielli zhytet pas maleve dhe kopshti mbushet me një dritë të artë. Në sfond dëgjohet zëri i Armendit që afrohet duke qeshur.)

Ditët ndjekin ritmin e tyre të pandalshëm, si një lumë që rrjedh pa kthim. Gjithmonë e pranishme, por gjithmonë në ikje. Njeriu, i pafuqishëm për ta ndaluar, shpiku një mënyrë për ta matur: orën, minutën, sekondën.

• Njësitë iluzore për të kapur të pakapshmen. Por koha është Ajo nuk matet njëlloj për të gjithë. Nëse e jeton mirë, me dashuri, me përmbushje, koha fluturon. Nëse e jeton keq, në dhimbje apo boshësi, ajo ngec, rëndon, bëhet barrë. E thënë shkencërisht, koha është një dimension që ndryshon me perceptimin dhe lëvizjen. E thënë filozofikisht, ajo është vetë pasqyra e jetës: sa më shumë kuptim t’i japësh, aq më thellë

 

ndihesh i gjallë brenda saj.

Koha nuk pyet. Ajo nuk kthehet, nuk pendohet dhe nuk ndalet për askënd. Është e ftohtë në gjykim dhe e verbër në drejtësi. Ajo thjesht ecën. Ne, njerëzit, jemi ata që mundohemi ta mbajmë, ta kuptojmë, t’i japim kuptim. Në përpjekje për ta kontrolluar, i vumë kufij: e ndajmë në orë, në minuta, në sekonda. Por s’mund ta burgosim. Ajo rrjedh edhe kur ndalemi, edhe kur harrojmë ta ndjejmë.

Për disa, një vit kalon si një çast, sepse jetojnë plotësisht – me dashuri, me lëvizje, me ndjenja të forta. Për të tjerë, një ditë mund të duket si një jetë e tërë – kur mungon drita, kur koha nuk është jetuar, por thjesht për ta kaluar. Shkencëtarët e shohin kohën si një bosht që zgjeron e ngushtohet, që ndikohet nga shpejtësia, nga graviteti, nga trupi dhe lëvizja. Filozofët, nga ana tjetër, e pyesin: “Ç’je ti, o kohë? Kujtesë? Harresë? Vdekje apo rilindje?”

Në një mbrëmje të qetë, Beneti rrinte i ulur në shtëpinë e tij duke ëndërruar për vilën blu dhe mendonte: “Sa shpejt iku gjithçka… Lufta ime me jetën, pritja, dhimbja, pastaj ajo – Ermira – si dritë në fund të një kohe të zymtë.” Ai buzëqeshi. “Ndoshta, koha nuk matet me orë, por me çaste që e ndryshojnë njeriun përgjithmonë.”

Pas gjithë atyre mendimeve për kohën, Beneti uli

 

kokën dhe psherëtiu thellë.— Pas kësaj… kohë të  vështirë, — tha me zë të ulët, vetë me veten. Do vijnë ditë të mira, pastaj përsëriti përsëri të njëtën fjalë.

• Tashi me duket se do të ketë ditë të Armendi… ai do sjellë dritë, lumturi dhe pasuri në këtë shtëpi. Ai është kopje e babit të tim — Shumë i zoti, i mençur, punëtor. Falëminderit Zot që më linde një djalë të tillë!

Beneti ngriti sytë drejt qiellit që po ngrysej dhe një buzëqeshje e lehtë i përvijoi fytyrën. Diku brenda shpirtit të tij, një copëz paqeje po zinte vend. Dëshirat e një babai që kishte parë shumë, që kishte humbur shumë, por që tani po shihte një dritë të re që po ndizte vilën blu.

Ai mori gotën me çaj dhe e ngriti lehtë:

• Për ty, o kohë… që më lodhe, por s’më Për ty, Armend… që më ngre tani. Dhe për ty, Ermira… që sjell paqe në këtë shtëpi.

 

 

 

 

 

 

MARTESA

 

“Martesa me dashuri është ëndërr e bukur në fillim, por emigracioni ia zbeh ngjyrat, derisa venitet si petalet e një trëndafili në vapën e mërgimit. Mos ishte vallë Vila Blu vendmallkimi për nuset me mbiemrin Podgorica?”

 

“Në Vilën Blu dashuria u premtua përgjithmonë, por largësia e zhbëri betimin. Çdo nuse Podgorica-s mbarti një peshë që nuk ishte vetëm e saj.”

 

Shtëpia e Nilajit ndodhej pak mbi kodër, me pamje nga gjysma e gjirit. Ishte e vjetër, por me një qetësi të frikshme brenda saj — si të ruante kujtime që nuk donin të zbuloheshin. Muajt që paraprinë martesën, ajo shtëpi u mbush me fjalë, me të qeshura femrash, me rroba nusërie të shpalosura mbi shtretër dhe me valixhe që hapeshin e mbylleshin pa ndalur. Por përtej dritares së përparme, deti dukej herë i kthjellët si

 

pasqyrë, herë i turbullt e i egër. Ndoshta ishte shenjë.

 

Klubi buzë detit, nga ana tjetër, kishte gjithmonë gjallëri. Ishte vendi ku ajo rrinte me orë të tëra, vetëm ose me shoqe, duke parë dritat që reflektoheshin mbi sipërfaqen e ujit natën. Të gjithë e njihnin aty. Muzika që vinte nga brenda klubit përzihej me zërat e dallgëve dhe me gotat që trokisnin lehtë mbi tavolina. Kishte diçka magjike në atë vend, por dhe diçka të paqartë, si një premtim që mund të thyhej nga era në çdo çast.

 

Askush nuk e tha me zë të lartë, por disa filluan të ndjenin një ftohtësi që s’kishte të bënte me klimën. Klubi buzë detit, që për të kishte qenë strehë, nisi të duket si një skenë ku do luhej diçka më shumë se një martesë – ndoshta një fat i fshehur, ndoshta një mallkim i heshtur për gratë me mbiemrin Podgorica.

 

Ishte ditë e hënë. Orkestra u vendos që në mëngjes në vendin e vet, në formë gjysmë rrethi, në lokalin e vogël buzë detit. Lokali u zbukurua, u pastrua me kujdes për dasmën. Pas fejesës, Ermira qëndronte tashmë në shtëpinë e Armendit — pra ishte bërë nuse, siç thonë. Magjia kishte ndodhur. Nishanet ishin shkëmbyer, dhe dy familjet ishin të kënaqura me njëra-tjetrën.

 

Beneti ishte më i kënaquri. Shkonte përditë te Vila Blu, aty ku kishte lindur dhe fliste me të. Ai shpesh e dashuronte vilën dhe i fliste me fjalë dashurie, por edhe e qortonte — sepse nuk e mbajti dot familjen bashkë. Vila s’kishte zë, nuk fliste. Por ndjehej një fishkëllimë në ajër, dritaret përplaseshin vetë — ishin shpirtërat që banonin ende aty.

Beka dihej që s’do ikte kurrë nga ajo vilë, sepse aty kishte ndodhur dashuria e tij dhe tashmë ai duhej të ishte i lumtur për dasmën që po bënte nipi i tij, që i ngjante aq shumë: me të njëjtën bukuri dhe zgjuarsi. “Nipat ngjajnë më shumë se djemtë”, i kishin thënë gjithmonë, por ai nuk e kishte besuar — derisa ndodhi.

 

Vila ishte e gëzuar. S’e kishte menduar se do bëhej përsëri pronë e trashëgimtarëve të saj.

 

Ishte një dashuri e vjetër, mes vilës dhe mbiemrit Podgorica. Gjërat që flasin me heshtje, janë të dashuruara – thotë filozofia. Fjalët janë të tepërta. Ato i merr era. Veprat mbeten.

Dashuria e kishte shkretuar këtë vilë. Komunizmi e kishte bastisur dhe e kishte përdhunuar. Tani ishte koha të kthehej si një nuse e penduar dhe të kërkonte falje që nuk erdhi më parë te mbiemri Podgorica.

 

Dashuri e heshtur, por e vërtetë. Kjo dashuri do të ripërtërihej sot, buzë detit, më 15 gusht 1990 — në të njëjtën datë kur Beka ishte martuar me Asijen, dyzet e tetë vjet më parë. Do të kishte dasmë në këtë qytet, në këtë ish-vilë të milionerëve Podgorica.

Dashuria harron, ikën në udhëtim në hapësirë — por ajo kthehet. Varet vetëm se në ç’formë dhe përmes cilit personazh. Sot ajo ishte kthyer, brenda gjakut të Bekës. Dashuria po vinte. Mbiemri po ripërtërihej.

Kjo ishte fjala e fundit që Beneti i tha Vilës Blu, një ditë

para dasmës:

“Para se të iki, të lutem, mos lejo të ndodhë gjë e keqe. Do vijmë këtu sërish, si dikur, por këtë herë me lumturi dhe gëzim. Të premtojmë: s’do na ndajë më dot komunizmi. Asgjë tjetër. Shpresoj që edhe babai im dhe nëna të jenë këtu — si fantazma, ose si shpirtra të gjallë. Sepse shpirti nuk vdes kurrë. E di unë këtë”, tha Beneti.

“Sot, te ti do vijë nusja më e bukur e Durrësit. Ermira do jetë drita e shtëpisë sonë. Lutem te Zoti që të mos ndodhë gjë.”

Dasma do të bëhej te shtëpia e Nilajit. Sepse ajo ishte nëna ime e vërtetë. Ajo më rriti. Ajo më mësoi çdo gjë. Ajo është nëna ime. Nilaj — E bukur dhe me shpirt të mirë — do të mbetet gjithmonë këtu, në këtë qytet dhe në këtë kodër. Në këtë vilë.

 

“Dashuria shpesh përsëritet,” tha ai. “Nilaj do jetë këtu. Asaj do t’i bëj një bust në hyrje të kodrës. Njerëzit duhet të dinë kush ishte ajo — dhe çfarë bëri për ne dhe për demokracinë në Shqipëri.”

E bukura pianiste e Vjenës, që dikur dilte në të gjitha gazetat e botës, këtu u burgos, u survejua, iu hoq e drejta e punës…

I ishte hequr e drejta për të luajtur në piano.

Nilaj, dikur pianiste e njohur, krenaria e Vjenës, që kishte dhënë koncerte në sallat më të mëdha të Evropës, Në këtë vend të vogël dhe të zymtë buzë Adriatikut, nuk lejohej më as të prekë tastierën. Regjimi ia kishte ndaluar. Për vite të tëra, duart e saj, që dikur ishin duart e artit, duart e shpirtit, mbetën të heshtura. Ishin duar të varrosura për së gjalli.

Por tani ishte koha e saj. Vila Blu po ringjallej. Ishte si një trup i ftohur që merr frymë sërish. Dhe Nilaj, me gjithë dhimbjet e jetës, me gjithë vitet e humbura, ishte aty. Ishte aty kur erdhi lajmi se do të kishte dasmë. Jo një dasmë dosido – por një dasmë e madhe, e rrallë, e papritur.

Armendi, djali i vetëm i Benetit, po martohej me Ermirën. E gjitha kjo ngjalli qytetin. Ishte përhapur fjala si erë e ngrohtë korriku: Konti po martohej! Vila Blu po hapej! Po ngrihej përsëri në këmbë, siç ngrihet një perandori që s’e ka vrarë koha, por veç e ka fjetur.

 

Dasma do të bëhej në klubin buzë detit — një lokal i vogël dikur, por që për këtë ngjarje ishte transformuar. U vendos që orkestra të hapej në formë gjysmërrethi, e njëjtë me konfigurimin që kishin sallat e dikurshme ku kishte luajtur Nilaj. Ishte një nderim i heshtur për të. Ishte ringjallje për të.

Klubi u zbukurua me drita, me lule, me perde të bardha që valëviteshin si vela anijesh. U vendosën karrige të bardha për mbi dy mijë veta. Ishte e pabesueshme. Nga Tirana, nga Durrësi, nga Vlora, nga Shkodra — madje edhe nga Kosova, njerëzit ishin lajmëruar. Do të ishte dasmë e madhe. Do të ishte festë. Do të ishte ngjarje.

“Do martohet Armendi — biri i Benetit! Konti i ri!” — pëshpëritej me entuziazëm nëpër qytet.

Lokali nuk kishte parë kurrë më parë një organizim të tillë. Në skenën e vogël, u ngritën mikrofonë të rinj, u vendosën dritat, dhe u sistemuan instrumentet — pianoja, violinat, trombat, saksofoni, madje edhe një harpë që solli dikush nga jashtë. Ishte një përpjekje për të sjellë përsëri harmoninë e dikurshme. Ishte një kthim. Ishte një premtim.Në qendër ishte fotografia e Nilajit.

 

E vendosur në një kornizë të madhe, e rëndë, me një

zbukurim të thjeshtë por fisnik, Ajo fotografi rrinte

 

aty si një ikonë e heshtur, e shenjtëruar nga kujtesa. E qeshur, e re, me flokë të mbledhur lehtë pas kokës dhe me sytë e kthjellët që shikonin drejt dritës — ashtu siç kishte qenë kur luante në sallat e Evropës — Nilaj dukej sikur ende ishte mes tyre.

Njerëzit i afroheshin fotografisë me kujdes, me respekt, si të kalonin para një faltoreje. Disa ndalnin për një çast, bënin kryqin në heshtje, e të tjerë thjesht përkuleshin paksa, si për të përshëndetur një shenjë madhështie që kishte lënë gjurmë në historinë e tyre. Beneti kishte kërkuar që ajo të vendosej pikërisht aty — në qendër, mes orkestrës dhe tavolinave, që të gjithë ta shihnin. Ishte nderimi më i thellë që mund t’i bënte dikujt që nuk ishte thjesht një nënë, por themeli i shpirtit të atij vendi dhe melodia e heshtur e gjithë kësaj dasme.

Në fotografinë e saj ishte shkruar me dorë:

 

“Ftesa e dasmës”

Dhe më poshtë, me gërma të mëdha dhe të qarta: “Nilaj s’është e ftuar. Ajo është këtu përgjithmonë.” Në fund, poshtë kornizës, një shirit i bardhë mbante

fjalët që preknin çdo zemër:

 

“Dashuria nuk vdes kurrë. Ajo jeton në kujtim, në muzikë, në dritë.”

“Më 15 gusht 1990, buzë detit, në Vilën Blu — ringjallja e dashurisë dhe e emrit Podgorica. Ju ftojmë në një dasmë të paharrueshme. Armendi & Ermira.”

Të duam Nilaj

“Dashuria nuk vdes kurrë. Ajo jeton në kujtim, në muzikë, në dritë.”

Ora po afronte mesditën dhe ajri mbi det kishte një qetësi solemne, si për të përgatitur vendin për një ngjarje që do të mbetej gjatë në kujtesën e qytetit.

Orkestra ishte vendosur në formë gjysmërrethi, me instrumentistët të veshur me të bardha e të zeza, si një trup ëngjëjsh të thirrur për të ndriçuar atë dasmë. Pianoja ishte vendosur pranë dritares që hapej drejt detit. Ishte ajo piano vjetër — Ajo që dikur i binte Nilaj. Kishin hequr pluhurin e viteve me kujdes, si të pastronin një relike të shenjtë. Tashmë ajo priste duart e para që do t’i prekeshin pas kaq vitesh.

Kur tingulli i parë i pianos u dëgjua, gjithçka u ndal. Ishte një melodi e thjeshtë, por e mbushur me ndjenjë

— si një përshëndetje nga vetë Nilaj, si një kujtim që rikthehej në jetë përmes duarve të një pianisti të ri, që i dridheshin paksa gishtat nga emocionet.

Pastaj, dera e lokalit u hap ngadalë dhe hyri Ermira. Ajo ecte e qetë, me një fustan të bardhë që lëvizte si

 

valë në erën e lehtë. Flokët i kishte të mbledhur lart, dhe një lule e vogël blu, ngjyrë deti, i stoliste anën e majtë të kokës — në nderim të Vilës Blu. Sytë e të gjithëve u drejtuan nga ajo, por ajo i mbante sytë të ngulur mbi fotografinë e Nilajit. Sikur të merrte bekimin e saj, sikur ta kishte pritur këtë çast gjithë jetën. Beneti e priti në mes të sallës, me sytë e përlotur dhe zemrën plot. Ai e dinte: dashuria e vërtetë nuk harrohet. Ajo mbetet në gjak, në emër, në shtëpi… dhe në këngën që risjell jetën.

Në një cep të sallës, pranë kolonës së mbuluar me lule të bardha dhe degë ulliri, qëndronte Armendi. I veshur me një kostum të thjeshtë gri, por me një qëndrim që tregonte forcë dhe përmbajtje. Sytë e tij nuk shihnin drejt askujt përveç Ermirës. Ai nuk buzëqeshte, por në fytyrën e tij kishte një ndriçim të thellë, si ai i njeriut që ka pritur shumë, por nuk ka hequr dorë.

Kur ajo iu afrua, ai e zgjati dorën pa fjalë, dhe Ermira ia vendosi të sajën me butësi. Ishte një prekje e qetë, por plot besim. Qetësi që flet më shumë se çdo premtim.

 

Salla ishte mbushur përplot. Kishte ardhur i gjithë qyteti — mbi dy mijë vetë. Kishin ardhur të rinj e të moshuar, gra të veshura me kostume tradicionale, burra me kapele të bardha, fëmijë që vraponin nëpër oborr. Të gjithë donin të ishin aty, të ishin dëshmitarë

 

të kësaj dite të rrallë. Kishte ardhur konti i vjetër, kishte ardhur edhe mjeku plak që dikur kishte shpëtuar Nilajn nga një krizë zemre, kishin ardhur ish-shokët e Benetit, artistë, mësues, njerëz që dikur ishin dënuar për ëndrrat e tyre.

Fjala ishte përhapur kudo: “Do martohet Armendi… në Vilën Blu… aty ku dashuria u përvëlua, por nuk vdiq kurrë!”

Disa e quanin çmenduri, disa e quanin mrekulli. Por të gjithë ndjenin se kjo dasmë ishte më shumë se një lidhje e dy zemrave — ishte ringjallja e diçkaje më të madhe, më të thellë: dashurisë së përjetshme, që mbijetoi largësinë, emigrimin, heshtjen dhe dhembjen. Në mes të gjithë atyre njerëzve, Vila Blu nuk dukej më e trishtë. Dritaret e saj rrezatonin dritë. Fryma e saj ishte gjallë. Dhe diku në brendësi, në heshtje, fotografia e Nilajit dukej sikur buzëqeshte.

 

Orkestra ndaloi për një moment. Zëri i violinës heshti, tingujt e pianos u treten në ajër, dhe një qetësi solemne mbështolli gjithë sallën.

Armendi u ngrit ngadalë, mori dorën e Ermirës dhe e çoi pranë mikrofonit. Fytyra e tij ishte serioze, por e ndriçuar nga një dritë e brendshme, e ngrohtë. Ai i vuri unazën në gisht dhe pastaj foli:

— Kjo nuk është vetëm një dasmë. Kjo është një kthim.

 

Një rikthim në shtëpinë e kujtimeve, në Vilën Blu ku ndodhi gjithçka — dashuria, lufta, humbja, shpresa. Sot, me këtë unazë, nuk të jap vetëm një premtim, por të dhuroj edhe një amanet: që të ndërtojmë së bashku një jetë të denjë për gjithë ata që ëndërruan këtë ditë. Neve na shkatërroi komunizmi, na mori pasurinë, dhe na vrau familjarët. Ai ishte kundër të gjithëve neve. Të nderuar pjesmarrës është koha ta shkelmojmë këtë sistem dhe këtë katrahurë që na ka ndodhur neve. Ai ktheu kokën drejt të ftuarve, që tashmë ishin ngritur në këmbë, të prekur. Pasta ia ktheu sytë nga Nilaj. E përshendeti atë. Përshendeti krejt të ardhurit në dasmë. Të gjithëvë ua bëri më dorë me rradhë. Në fund sytë iu drejtuan nga nusja e tha:

— Ermira, ti je zambaku im blu. Me ty dua të nis gjithçka nga e para, këtu, në atë vilë që sot rilind. Komunizmi mori shumë, por dashurinë nuk mundi ta shuajë. Sot ajo po rritet sërish. Ne do të kthejmë vlerat tona familjare të trashëguara në shekuj. Pa fraza komunistësh, por me vlera tradicionale kombëtare.

Ajo e shikoi me lot në sy dhe buzëqeshje. Të dy u përqafuan, ndërsa të pranishmit shpërthyen në duartrokitje. Orkestra nisi sërish, këtë herë me një vals të butë e të pastër si deti përballë. Dhe ata kërcyen vallëzimin e parë –Nën qiellin e hapur, me dritat që

 

vezullonin mbi kokat e mbiemrit Podgorica, që më në fund po rikthehej në jetë.

Valsi nisi ngadalë, si një valë e butë që ledhaton bregun. Armendi dhe Ermira u kthyen drejt njëri- tjetrit, të kapur dorë për dore dhe hapat e tyre të parë në kërcim u dukën si një betim tjetër – i pashkruar, por i thellë. Dritat e buta ndriçonin mbi ta, ndërsa tingujt e orkestrës përhapeshin mbi detin e qetë, që dukej sikur i dëgjonte.

Të ftuarit ishin ngritur në këmbë. Rreth dy mijë vetë – miq, të afërm, dashamirës, njerëz të thjeshtë të qytetit e të fshatrave përreth – kishin ardhur për të parë martesën që ishte kthyer në legjendë. Sepse nuk ishte thjesht një dasmë, por një çlirim, një shenjë e kohëve të reja. Kthimi i dashurisë në shtëpi, në vendin ku ajo dikur ishte plagosur.

Në një cep, një burrë plak me flokë të bardha dhe sy të thellë blu po mbante dorën mbi zemër. Ishte fantazma e Bekes. Ai shikonte Armendin, nipin e tij, me një mallëngjim që vetëm vitet mund ta jepnin. Një i ftuar iu afrua dhe i tha:

• Ai të ngjan shumë, jo vetëm nga sytë e qeshur, por edhe nga guximi. Ja, shiko si i flet turmës, sikur të ishte një dirigjent i jetës.

Beka buzëqeshi dhe u përgjigj:

• Ai është vazhdimi Por më i mirë. Ai nuk do të

 

largohet më nga Vila Blu. Ai e ka kuptuar që dashuria e vërtetë është kur mbetesh në shtëpinë tënde dhe i jep asaj dritë. Beka iku në heshtje. Askush nuk e pa kur u ngrit, askush nuk dëgjoi hapat e tij nëpër gurët e rrugicës që të çon te kodra. Vetëm hëna e plotë ndriçoi siluetën e tij për një çast mbi vilën blu. Ai u zhduk ngadalë, siç zhduket një kujtim i bukur në agim. Dasma vazhdoi e qetë. Tingujt e pianos u ndërthurën me zërat e njerëzve dhe me aromën e luleve që sillte deti. Dritat ndriçonin butë, si për të mos shqetësuar shpirtin që sapo ishte larguar.

• Fantazmat kthehen vetëm kur kanë një amanet, — tha një burrë i moshuar, teksa qëndronte në prag, me sytë nga kodra.

Ai fshiu lotët me dorë, me një gjest të ngadaltë, pothuaj të padukshëm, sikur të mos donte të prishte bukurinë e çastit. Dhe shtoi:

• E plotësoi misionin e Tani mund të prehet i qetë Në sfond, fotografia e Nilajit ndriçonte ende në qendër të klubit, si një hënë tjetër – dëshmitare e dashurisë, dhimbjes dhe pajtimit.

Më pas, ndërsa çiftet filluan të bashkoheshin në kërcim, Armendi mori mikrofonin sërish për një çast e tha: Të nderuar pjesëmarrës! Si fillim në gëzime dhe dasma ua kthefsha dhe juve sot është ditë e madhe për mbiemrin tonë.

 

Sot nuk betohem vetëm për dashurinë ndaj Ermirës. Sot betohem se Vila Blu do të jetë shtëpia jonë përjetë. Se asnjë regjim nuk do të na e marrë dot më as emrin, as rrënjët. Dashuria jonë do të jetojë këtu.

Pastaj i drejtohet qiellit:

• E dashur Vilë Blu, pritna! Po vij me lulen më të bukur në botë: me zambakun blu, me Ermirën.

Teksa nata po afrohej drejt fundit dhe dasma po hynte në orët e saj më të qeta, Ermira u ngrit. Ajo eci ngadalë drejt vendit ku kishte qëndruar Beka, pranë dritares ku dukej pamja e përmasat e vilës blu. E preku karrigen bosh me dorë, sikur të donte të ndjente ende ngrohtësinë e trupit të tij.

• Faleminderit, gjysh, — tha me zë të ulët, por të qartë. — Ti e hape rrugën tonë. Pa ty, kjo dashuri nuk do të kishte gjetur strehë. Pa ty, unë s’do e kisha gjetur dot veten në këtë vend që tani do ta quaj shtëpi.

 

Armendi u afrua pranë saj dhe vendosi dorën mbi supin e Ermirës. Sytë e tij ishin të lagur. Ajo që është shkruar do të ndodhë. Besoj që gjyshi na pa dhe shpresoj të jetë i lumtur,- shtoi Armendi. – Njëfarë mënyre ai po vjen përsëri triumfator. Këtë herë duke mundur kohën dhe komunistët gjysh,- iu drejtua …qiellit ai. – Je i madh.

• Ti nuk ike, Ti je këtu. Në çdo hap tonin. Në

 

çdo gur të kësaj vile. Ne do të vazhdojmë aty ku ti e le. Vila blu do të rrojë përsëri. Emri Podgorica nuk do të heshtë më.

Ai shikoi nga fotografia e Nilajit dhe e përfundoi me

zë të vendosur:

• Komunizmi na mori shumë, por dashuria na Tani është koha e jetës.

Drita e fundit e ditës u përplas mbi dritaren ku kishte qëndruar Beka. Një erë e lehtë, e ngrohtë, u ndie në klub. Ishte si një frymë lamtumire. Si një premtim i qetë se gjithçka tashmë ishte në vendin e vet.

Ishte fantazma e Bekës ajo që shëtiste e padukshme përreth vilës blu, me një buzëqeshje të lehtë në fytyrën e tretur. Ai gëzohej – më në fund po ndodhte ajo që dikur e kishte ëndërruar, por që nuk pati kohë ta jetonte: dasma. Nusja e re sapo kishte hyrë në portën e madhe, dhe vila, e heshtur për vite të tëra, tani ngjante sikur merrte frymë përsëri.

Ajo – vila blu – ishte përplot gëzim, edhe pse koha e kishte lodhur. Muret kishin nevojë për restaurim, kulmi për ndreqje, e dritaret për dritë të re, por ajo qëndronte ende hijerëndë në majë të kodrës, krenare si gjithmonë. Ishte vila më e bukur e qytetit – ndoshta edhe më madhështore se vetë vila e mbretit.

Dhe dasma, ajo dasmë e shumëpritur, mbaroi. Por gëzimi i saj mbeti pezull në ajër, i përzier me aromën

 

e trëndafilave dhe me një pëshpëritje të lehtë që vinte nga bota tjetër. Beka e kishte lënë misionin përgjysmë, por tani shpirti i tij prehej më i qetë.

Dritat e fundit u shuan ngadalë në oborrin e vilës blu. Flladi i mbrëmjes lëkundte lehtë perdet në dritaret e vjetra, sikur vetë shtëpia po përpiqej të thoshte diçka – Një falënderim të heshtur, një përshëndetje të largët për të birin e saj të humbur dhe për nipin që tani po vinte të mbillte jetë të re mbi gjurmët e së kaluarës.

Por Beneti dhe Ermira, me duart ende të lidhura nga unazat e sapovendosura, nuk do ta fillonin jetën në atë vilë. Vila blu kishte një plagë që ende nuk ishte mbyllur. Ishte vila që Beka, i ati i Benetit, e kishte ndërtuar për martesën e tij me Asijen, gruan që vrau veten në Ulqin, pasi u ndanë. Është historia e më e përlotur, e më egër që i kishte i ndodhur vendit. Beka nuk mundi ta përjetonte dot dasmën e nipit tij; U arratis nga Durrësi kur komunizmi rus pushtoi gjithçka dhe vrau veten buzë kufirit, për të mos u kapur e pushkatuar.

Tani ishte radha e djalit të tij – Benetit – të shihte të birin e vet, Armendin, të rritej në paqe. Dhe për këtë, nuk duhej vila – duhej jetë. Edhe nëse ajo fillonte në një hyrje të thjeshtë pallati, ndërtuar nga komunizmi i atyre që ia morën gjithçka.

Aty, në një hyrje të vogël, mes mureve gri dhe shkallëve

 

të përbaltura, Ermira dhe Armendi do e nisin bashkë jetën. Vila blu do të mbetej ëndërr – për të nesërmen. Ajo do të priste që fëmija i tyre, Armendit dhe Ermirës të rritej. Që historia e familjes të mos përfundonte më me vetëvrasje dhe dhimbje, por me ndërtim të ri – një jetë që nuk duhej më të fshihej, të arratisej, apo të shuhej në kufij.

Pas zhurmës së fishekzjarreve, këngëve, dollive dhe vallëzimeve pafund, qyteti më në fund kishte rënë në heshtje. Dita, e ngrohtë dhe e shteruar nga nxehtësia e një gushti të furishëm, dukej si një trup lodhur pas festës. Nën dritën e zbehtë të një llambe që e kishin harruar vetën ndezur, Ermira dhe Armendi u futën në dhomën e gjumit. Fustani i bardhë, kostumi i tij i zi me kollare të liruar, gjithçka u hodh përtokë pa kujdes, sikur vetë nata të mos meritonte më asnjë përpjekje tjetër.

U shtrinë mbi krevatin e bardhë si dy gurë të rëndë, të fundosur në një det lodhjeje dhe përmbushjeje. Për një moment nuk u tha asnjë fjalë. U dëgjua vetëm frymëmarrja e tyre, e thellë, e rralluar, si frymëmarrja e detit pas një stuhie.

Por trupat nuk flejnë gjatë kur zemrat janë të gjalla. Kur mëngjesi ende nuk kishte trokitur, ata u zgjuan me një qetësi të re në sy. Drita e hënës rrëshqiste nëpër perde, ndërsa ajo u drejtua e para, hyri në banjë, lau

 

flokët, fytyrën, lëkurën – si për të larë jo vetëm djersën e festës, por edhe emocionet që kishin zier brenda saj. Ai e ndoqi pas. U pastruan, u veshën me rroba të thjeshta, dhe kur u kthyen në shtrat, nuk flisnin më si të porsamartuar, por si dy shpirtra që ishin bashkuar shumë më herët, para fjalëve, para ligjeve……… Pastaj e preku butësisht faqen e saj, dhe ajo i ktheu dorën mbi gjoks. Bënë dashuri me një ndjeshmëri të qetë, të pjekur, si të donin të vendosnin themelet e një bote të re – botës së tyre.

Pas gjithë kësaj, shtrirë mbi çarçafët ende të ngrohtë,

nisën të flasin për të ardhmen.

• A thua u mërzit vila blu? – tha Ermira, –Ajo duhet të ketë hapur dritaret e mëdha duke na pritur …. Por sot i ka hap vetëm ndaj diellit.
• Ti flet bukur, nuse, — tha Armendi, ndërsa ia kapi lehtë faqen dhe ia puthi me përkëdheli. — Vila do të na presë edhe Ne do të shkojmë në darkë atje dhe do të bëjmë ceremoninë tonë të vërtetë, aty ku kemi vendin… dhe prej nga kemi ardhjen. Ata folën gjatë. Për muret që do t’i lyejnë vetë, për portën që do ta hapin çdo mbrëmje së bashku, për emrat e fëmijëve që ende nuk kishin ardhur në jetë, por që tashmë kishin zënë vend në imagjinatën e tyre. Vajza me sytë e nënës. Djali me mbiemrin e tij – mbiemri që do të vazhdonte, jo si një barrë, por si një përqafim.

 

Në atë dhomë me erë trëndeline dhe djersë dashurie, ata e rindërtuan botën me fjalë, me premtime të buta, me shpresë.

Pasdite vonë, kur dielli kishte filluar të zbehte ngjyrat mbi kodrat e largëta, Ermira dhe Armendi u nisën drejt Vilës Blu. Atje do të kryenin ritualin e tyre të dytë të martesës — atë shpirtëror, para kujtimit të gjyshes dhe gjyshit, që ishin të sigurt se do të ishin aty me ta, të padukshëm, por të pranishëm.

Vila ishte madhështore. Dritaret e mëdha kishin hapur sytë drejt perëndimit dhe dera kryesore ishte lënë hapur, sikur po i priste. Disa miq të afërt kishin shkuar më herët për të përgatitur gjithçka. Qirinjtë ishin ndezur, dhe në hollin kryesor tingëllonte një magnetofon i vjetër që luante muzikë simfonike nga Mozart dhe Bah — Një atmosferë që të çonte mendjen diku larg, në ambientet aristokratike të Evropës Perëndimore. Dhe kjo, në kulmin e regjimit komunist, ishte një akt që nuk ishte i vogël.

Ata hapën derën ngadalë dhe u ulën në karriget e hollit. Muzika gëlonte butësisht nëpër perde dhe dukej sikur edhe muret frymonin në të njëjtin ritëm. E gjithë hapësira ishte mbushur me një qetësi të shenjtë, dhe, për një çast, Ermira dhe Armendi ndien se nuk ishin vetëm.

Shpirtrat kishin ardhur. Ishin aty. Të dy e ndien.

 

Holli i Vilës Blu oshëtiu në mbrëmje. Qirinjtë ndriçonin butë. Ulën flakën. Muzika e Mozartit në sfond uli volumin. Ermira hesht dhe qëndron pranë derës. Armendi është ulur, symbyllur, i përkulur pak përpara, si në lutje. Papritur, ai flet me zë të ulët. Armendi:

Gjysh Bekë… gjyshe Asije…Erdhët? Jam këtu.

Kjo është vila jonë… ajo që ëndërruat dikur në heshtje, kur nuk kishit të drejtë të ëndërronit.

E ndërtuat me duar, me kujtime, me shpresë. Eja, gjysh…

Eja, gjyshe… më dëgjoni? [Pauzë. Një frymë e butë përshkon dhomën. Tingujt e ajrit duken sikur formojnë fjalë.]

Zëri i gjyshit Bekë (i qetë, i thellë):

Të dëgjoj, bir.

Zëri yt më thirri prej larg.

Ky vend është i bukur… më shumë se ç’mund ta kisha imagjinuar kur isha gjallë.

 

Zëri i gjyshes Asije (i ngrohtë, i qartë): Armend… i vogli nipi im…

Sa ke ndryshuar.

Po më ngroh zemrën që shoh si e do gruan tënde.

 

Ashtu siç e do dashuria e vërtetë: pa zë, por me rrënjë. Armendi (i emocionuar):

Kam ardhur të kërkoj bekimin tuaj.

Të martohem vërtet, jo në sy të njerëzve, por në sy të jush.

Të di që do të jeni me ne, kur të lindim fëmijët tanë,

kur t’u flasim për ju.

E gjithë kjo… kjo vilë… kjo jetë që dua të ndërtoj… është edhe juaja. Pastaj foli:

Gjyshi Bekë: Bekimi im është mbi ty, djalë.

Ti je përtej gjakut tim. Je përfytyrimi i lirisë që ne nuk e patëm.

Ndërto. Mbjell. Eduko. Mos harro rrënjët. Apo jo grua

iu drejtua fantazmës së gjyshes Asije:

Kur ta përkëdhelësh fëmijën, mendo për gjuhën që do

i flasësh.

Mësoja të mos ulë kokën para padrejtësisë, por të mos harrojë kurrë mirësinë. Pooooo,- tha

Armendi (me zë të dridhur):

Do t’i kujtoj çdo ditë. Do të bëj ç’mundem… më shumë se mundem…

Faleminderit, që erdhët…

[Frymët ikin ngadalë, por aroma e qirinjve dhe e kujtimeve mbetet. Ermira afrohet, e përqafon.]

 

Ermira:

I pe… apo i ndjeve? Armendi:

I dëgjova. Dhe ndjeva… si të më preknin shpirtin. Ata vazhdojnë ritualin bashkë në hollin e vilës blu

Holli i Vilës Blu. Qirinjtë vazhdojnë të digjen. Dritat janë të zbehta. Muzika simfonike ndalet papritur. Vetëm heshtja mbetet, ajo heshtje që nuk të frikëson, por të fton në përjetësi. Armendi merr dorën e Ermirës. Qëndrojnë në këmbë, përballë një fotografie të vjetër të gjyshit Bekë dhe gjyshes Asije, vendosur mbi një komodinë me lule të bardha.]

Armendi (me zë të qetë):

Kjo nuk është thjesht një martesë…

Ky është një premtim para atyre që nuk janë më dhe para atyre që do të vijnë.

Ermira, unë të zgjedh ty jo vetëm për sot, por për kohët që s’i njohim ende.

Të zgjedh për të ndërtuar, për të mbrojtur, për të rënë dhe për t’u ngritur bashkë.

Ermira (me zë të dridhur, por të qartë):

Armend, unë të pranoj jo vetëm si burrë, por si bashkëudhëtar në jetën që do të ndërtojmë.

Me ty dua të qesh kur të jetë dritë dhe të pres dorën kur të bjerë errësirë.

Ky vend… kjo vilë… është tempulli ynë i heshtur.

 

Le të jetë shtëpia jonë e kujtesës, e ndjesisë dhe e

fillimit të ri.

[Armendi nxjerr nga xhepi një unazë të vjetër. Një unazë e thjeshtë prej argjendi të zbehur. Ia vendos në gisht Ermirës.]

 

Armendi:

Kjo ishte unaza e gjyshes. Ajo s’kishte shumë unaza, por pati dashuri që nuk u tret.

Tani është e jotja.

[Ermira i jep atij një gjerdan të thjeshtë me një monedhë

të vjetër, një “dy lekësh” të vitit 1940.]

 

Ermira:

Kjo ka qenë e tim gjyshi. Një kujtim nga ikja e tij. E kam ruajtur për dikë që do të kuptonte se jeta është më shumë se fjalët.

Tani është jotja.

[Të dy i përkulen fotografisë. Qëndrojnë për pak çaste

me sy mbyllur. Heshtja është përplot.] Armendi:

Kjo është martesa jonë.

Jo me shumë zhurmë, por me shumë zemër. Ermira:Le ta fillojmë këtu.Të ndriçuar nga ata që s’janë më…

…dhe për ata që do të vijnë.

 

[Qirinjtë flakërojnë më fort për një çast. Duket sikur era sjell një aromë të njohur… si aromë buke e freskët nga fëmijëria, ose si aromë dashurie të ruajtur nga brezat.] Pastaj u dëgjua

zëri i gjyshes Asije (i tretur në ajër):

Jetoni. Mos kini frikë nga dhimbja. Nga harresa kini frikë. Zëri i gjyshit Bekë (i largët): Kini rrënjë, por hapni krahët kudo Nipat e mi të sundojnë botën Atë që s’e bëra un bëjeni ju. Është detyrë ndaj gjakut dhe mbiemrit.

[Armendi qëndron i ulur pranë qiririt, me sytë e lagur nga emocionet. Ai merr frymë thellë dhe flet me zë të qetë, sikur të flasë me gjyshin që i përcjell mesazhin.] Armendi:

Gjysh Bekë, zëri yt më arrin në shpirt,

Fjalët e tua janë rrënjët që më mbajnë të fortë.

E di që nuk e pate një jetë të lehtë, ti luftove dhe fitove S’ishte e lehtë të luftoje komunizmin dhe zemrën e gjyshes që nuk të deshi.

Por ndërtove një trashëgimi që unë do ta çoj përpara. Ti më kërkon të mos harroj dhe nuk do të harroj kurrë. Do ta ruaj historinë, dhimbjen dhe shpresën që më latë ju.

Do të rris fëmijët me vlerat e tua, me krenarinë e burrërisë.

Dhe do t’u mësoj atyre të jenë të lirë dhe të guximshëm.

 

Në këtë botë që po ndryshon.

Unë premtoj se do të jem mbrojtësi i rrënjëve tona. Dhe se dashuria jonë për familjen, për ju, gjyshër, do të jetë drita që do të na udhëheqë.

Nuk do të lejoj kurrë që ajo që keni kaluar të harrohet. Do ta kthej vuajtjen në forcë dhe do të ndërtoj një të ardhme të ndritur.

Tani, dhe përjetë, do të jemi bashkë — edhe në gjuhën e heshtjes, edhe në atë të dashurisë. Zëri i zbehtë i gjyshit Bekë u përhap në dhomë, një frymë që po largohet, por që do të mbetet përgjithmonë në zemrën e Armendit.]

 

Gjysh Beka (fantazmë):

Armend, dëgjo mirë, se këto janë fjalët e mia të

fundit…

Njeriu sot është bërë i pabesë, pa ligj, pa moral, një përbindësh që vetëm di të hajë këdo që i del përpara. Shqiptarët, dikur krenarë, sot janë kthyer në copa të copëtuara nën peshën e sundimeve të huaja dhe të tradhtive brenda vetes.

Kur erdhi komunizmi rus, humbëm gjithçka: gjakun, fisin, racën… Ata të pasurit u shkatërruan nga punëtorët dhe sistemi i tyre i pandershmërisë. Ligji u zhduk, e keqja u shtua. Fatkeqësisht, me vdekjen e Hilerit dhe të tjerëve, errësira u përhap më

 

shumë. Kujdesu, Armend! Mos beso askënd përveç vetes. Femrat? Tani janë të ftohta, ndryshojnë si stinët, dhe martesa është një luftë e vërtetë. Ruaju nga pabesia, nga tradhtia, nga errësira që vjen nga brenda. Mos fal tradhtinë, Armend! Mos fal tradhtinë kurrë! Unë po shkoj tani… Por ti, ruaj këtë amanet! Mbaje gjallë shpresën, mbaje gjallë kujtimin, sepse vetëm kështu do të ngrihesh dhe do të bëhesh ai që duhet të jesh.

Mos harro kurrë, Armend: historia është arma jote më e fortë. Mos e lejo të humbasë. Në fund, zëri zbehet ngadalë, ndërsa Armendi mbetet i heshtur, me sytë e mbushur me lot dhe me një përgjegjësi të madhe në shpirt.

“Tradhtia që vjen e veshur me petkun e rinisë, nuk është tjetër veçse një kujtesë e bukur e një dhimbjeje të vjetër.

 

 

 

 

 

PREMTIME DASHURIE

 

Vila Blu. Mbrëmja e ngrohtë e verës kishte mbështjellë gjithë brigjet me aromë deti dhe valë që binin mbi breg. Dritat e buta të dhomës ndriçonin fytyrat e tyre, ndërsa Armendi dhe Ermira qëndronin pranë njëri-tjetrit në ballkonin prej druri, duke parë yjet që ndizeshin një nga një.

Armendi:”Nëse e nesërmja do të na marrë gjithçka, unë do ta mbaj këtë moment si përjetësi. Të dua, Ermira. Dhe premtoj se kurrë, as fjala më e vogël, as mendimi më i fshehtë, nuk do të më tradhtojë për ty.” Ermira (me zë të butë):

“Në këtë vilë, nën këtë qiell, çdo gjë më duket e vërtetë. Jo ëndërr, por premtim. Dhe po, Armend… Nëse më lejon do të puth në buzë tha ajo

Ata ishin akoma në vilën blu Armedi zgjati buzët dhe puthi nusën e tijë Pasta I vuri dorën mbi supe duke i thënë të dua, yll i jetës sime. Pastaj Armendi (ia merr dorën dhe e vendos mbi zemrën e tij): ”Kjo zemër ka vetëm një emër, Ermira. Tëndin. Edhe nëse bota

 

ndryshon, edhe nëse ne ndryshojmë, unë kurrë nuk do të largohem nga ajo që ndiej për ty. Të betohem.” Ermira (me sytë që shkëlqenin nga emocionet): foli “Të betohem edhe unë. As fjalë, as mendim, as tundim nuk do të më largojë nga ti. Besoj te ne, te kjo dashuri, siç besoj në dritën e mëngjesit pas natës.”

(Aty ra një heshtje e lehtë. Era sjell aromën e detit. Dritat blu të vilës reflektohen në sytë e tyre.) Armendi iu afrua (duke e përqafuar):

“Kjo nuk është fundi i një dashurie. Kjo është fillimi i një jete të re. Martesa jonë nuk është kurorëzim, por një marrëveshje shpirtërore që do të zgjasë më shumë se çdo martesë në letër.”

Ermira (mbështetur mbi gjoksin e tij):

“Nuk dua t’i trembem fjalës ‘përgjithmonë’, sepse me ty, ajo nuk më duket më si barrë. Me ty, ajo është prehje.”

 

 

 

 

 

 

BETIMI I ZEMRËS”

 

(Mbrëmja kishte rënë krejtësisht mbi Vilën Blu. Dritat e saj ndriçonin ngrohtë, ndërsa deti përplasej lehtë mbi breg. Në ballkonin e drurit, nën hijen e një hëne të plotë, Ermira dhe Armendi qëndronin përballë njëri- tjetrit. Heshtja ishte e shenjtë. Ajo mori frymë thellë dhe e nisi betimin e saj, me zë të qetë, por të vendosur.) Ermira:”Armend… dua të dish se nuk jam si Asija. Nuk jam si ajo që s’e deshi gjyshin tënd, Bekën, që ia ktheu shpinën kur ai kishte më shumë nevojë për dashuri. Unë nuk do të të lë kurrë vetëm. Nuk do të të shoh si barrë, si lodhje, si pengesë… por si gjysmën time që më mungon kur nuk je pranë.”

(Ajo i afroi duart, i vendosi në të tijat. Sytë i ishin mbushur me dritë.)

Ermira:

“Unë betohem…

Të jem pranë teje kur të jesh i fortë dhe kur të ndihesh i thyer.

 

Të të dua kur bota të të duartrokasë dhe më fort akoma, kur ajo të të harrojë.

Të jem fjala jote kur të mungojë zëri dhe pushimi yt

kur të mos gjesh qetësi.

Të dua pa kushte, pa frikë, pa fund.”

 

Armendi (duke u mbështetur mbi ballin e saj):”Ti je dhurata që nuk e kam kërkuar, por që e kam pritur gjithë jetën. Dhe me këtë betim, më bëre njeriun më të pasur në botë.”

Ermira (duke pëshpëritur):

“Dashuria ime nuk do të të braktisë. Jo në këtë jetë, as në të ardhmen. Ky është betimi im… Betimi i zemrës.” (Ata qëndruan edhe disa çaste ashtu, të heshtur, në përqafimin që fliste më shumë se çdo fjalë. Rrahjet e zemrave të tyre ishin në sinkron. Në atë ballkon të Vilës Blu, ku yjet binin si bekime mbi ta, betimi i dashurisë u bë i shenjtë.)

Armendi (duke i puthur ballin):

“Ermira… me ty unë nuk kam më frikë nga koha, nga pleqëria, nga vetmia. Ti je premtimi që nuk do të thyhet kurrë.”

Ajo u gëzua dhe u lumtura E në fund foli Ermira (me buzëqeshje të butë):

“Dhe ti je streha ime, forca ime, njeriu im. Çfarëdo që të vijë, ne do ta përballojmë bashkë.”Dhe e shikonte

 

drejt në sy pa lëvizur fare shikimin nga ai ose më saktë të dy po shikonin njëri –tjetrin por ….

(Nga dhoma, dikush thërret: “Po vjen makina e dasmës!” Tingujt e muzikës u dëgjuan poshtë në oborr, ku miqtë dhe të afërmit po prisnin me duartrokitje. Ermira dhe Armendi u panë sërish. Asnjë fjalë më nuk ishte e nevojshme. E kuptonin gjithçka me sy.)

 

(Ata zbritën shkallët, dorë për dore. Ermira me fustanin që lëkundej si petale trëndafili, Armendi me kostumin elegant dhe vështrimin e mbushur me krenari. Të gjithë i përshëndetën me lule, me gëzim, me lot.)

 

(Makina e dasmës ishte e bardhë, zbukuruar me fjongo blu dhe tullumbace të bardha. Armendi i hapi derën Ermirës dhe ajo u ul me kujdes. Ai u ul pranë saj. Me duart e lidhura fort, makina u nis përgjatë rrugës, edhe ishte natë.)Ata nuk do të qëndronin më në vilë .. Ata nuk shkonin vetëm drejt një shtëpie – shkonin drejt një jete të re.

Shtëpia e Benetit, babait të Armendit, ishte ndalesa e parë e një udhëtimi që nisi me një betim: Një dashuri që nuk do të tradhtonte kurrë. Betimet e dashurisë varet sa jetojnë, sepse gjatë jetës gjithmonë ka ndalesa dhe ngjarje që dhe mund t’i harrosh. Sidomos gratë

 

nuk bëjnë kurrë betim të sinqertë. Mirë do ishte mos betohen fare.

 

Ishte nata e parë pas dasmës.

 

Pasi bënë betimin në vilën blu, thirrën një taksi që i çoi drejt shtëpisë së tyre, në një pallat të vjetër, me dy dhoma dhe një kuzhinë – banesa e Benetit.

Taksisti i mori menjëherë. Mbrëmja ishte e bukur. Një mjegull e lehtë dhe era e jodit të detit përplasej në hundët e tyre.

Armendi hapi derën e makinës për Ermirën dhe ajo u ul menjëherë. Ai u bashkuan dhe po shikonin njëri

-tjetrin nga afër. Të ngjitur bashkë. Ata pastaj të dy me duar të shtrënguara me njëri -tjetrin.

Zunë vend pas, në sediljen e pasme. Armendi pastaj i

hodhi dorën mbi supe, ia ledhatoi flokët dhe i tha:

• Të Je shumë e bukur. Një krijesë kaq e përsosur më vjen dhe zor ta prek… aq e bukur je, nusja ime…
• Hahaha! – qeshi Ermira. – Mos më hiperbolizo, o njeri i mirë. Shikoje veten në pasqyrë! Sa i bukur je… Je si topmodel evropian: I gjatë, i bukur dhe shumë i fortë – pa harruar inteligjencën tënde. Jo më kot ishe më i miri i shkollës. Vetëm ti i mbarove provimet me të gjitha dhjetat, dhe mësove mirë, pavarësisht se nuk

 

do të të japin bursë komunistët për të vazhduar të lartën…

Dhe uli pak kokën, e qartë që ndjeu një trishtim. Armendi nuk foli – vetëm e shikoi. Një lot i vogël iu shkëput nga syri dhe ra në tokë. Shumë nxënës më të gjitha dhjeta si ty nuk iu dha e drejta e studimit. Përfunduan  punëtore         ose      në        ndërtim                         ose              në kooperativë. Sepse të gjithë jemi me biografi të keqe. Ndërsa ata me pesa morën bursat më të mira. Sa keq dhe turp përnjëherë, – mbaroi së foluri ajo.

• .. s’do të më japin të drejtë studimi. Kjo s’do mend… Por unë kam mësuar shumë mirë. Diturinë e makinave e di përmendësh. Jam një elektroauto i shkëlqyer dhe mekanik i mirë. Mendoj se në elektronikë nuk më merr njeri. Edhe si lëndë kam marrë dhjeta. Pra më shumë e dua elektronikën… Dua të hap një servis timin, të rregulloj makina në të ardhmen, sepse komunizmi ka mbaruar, Ermira. Ata sot s’ma japin bursën, por vitin tjetër do ikin. E ndjej. Komunizmi ka mbaruar.
• E dimë këtë, burrë i dashur – tha Ermira, dhe ia

drejtoi flokët që i kishin rënë mbi sy Armendit.

• Shiko, burrë i dashur… Gjyshi im thoshte: “Komunizmi dhe socializmi janë të shpikur nga masonët. Ç’i fut… Nuk zhduken kurrë. Janë e keqja më e madhe e njerëzimit.”

 

Komunizmi rus ishte mortja që pushtoi Evropën. Tani po të them ç’thoshte gjyshi: Ata nuk ikin kurrë, veçse ndërrojnë formë dhe rikthehen. Janë si kameleonë. Duken si njerëz të protestave dhe të skenave të mëshirës, por s’u ndien fare për të varfrit. Ata luajnë me këtë temë – janë aktorë.

Por në të vërtetë janë kundër familjes, janë për homoseksualizmin, për prindër një dhe prindër dy. Janë për seksin e shfrenuar brenda llojit, brenda gjinive. “Mos o Zot!” – thoshte gjyshi i Ermirës…S’ka më keq. Krijesa të ndyra përversa me pushtet. Në fakt janë njerëz të parealizuar në jetë. S’kanë pasur familje dhe nuk kanë. Drogohen dhe shesin drogë. Janë lesbike dhe homoseksualë. E në fund mund t’i përmbledhësh si njerëz të zi pashpirt, që kanë vulën e shtetit në dorë. Ajo e përfundoi tregimin.

Armendi e puthi lehtë në buzë dhe tha:

• Grua e dashur… je shumë e saktë. Unë e kam hequr vetë këtë temë. I njoh mirë socialistët. Nuk ka më kameleonë se ata. Kudo janë njësoj – në Itali, në Amerikë… njëjta prerje. Njëjti regjim, vrastar dhe Ata të shikojnë si send. Nuk kanë ndjenja, more zotëri – tha ajo.
• E di, e di, gruaja ime e dashur. Betimi ynë është të duam Shqipërinë dhe të mposhtim komunistët!
• Poooooo! – thirri Ermira me zë të – Të dua,

 

Armend!

Dhe e puthi përsëri në buzë. Ishte puthja e dashurisë e një pasardhësi fisnik që nuk di të gënjejë, sepse në damar ka gjak blu fisniku nga ato krijesa që e duan atdheun, familjen dhe kombin.

Shoferi i taksisë hapi sytë i habitur – s’kishte parë kurrë një çift kaq të bukur dhe të dashur.

— Si në film… – tha me vete, ndërsa i çoi para shtëpisë

së Benetit.

Shtëpia e parë, pritja e parë. Ata nuk po shkonin vetëm drejt një shtëpie – shkonin drejt një jete të re.

Taksia ndaloi përpara pallatit të vjetër në lagjen pranë portit. Armendi hapi derën, i zgjati dorën Ermirës dhe e ndihmoi të zbriste. Ajo mbante ende aromën e parfumit të dasmës, flokët e kapur thjesht, e fytyra e lodhur, por e ndriçuar nga një ndjenjë e re: ndrojtje, emocion dhe një pikë ankthi.

Te dera i priste Beneti, babai i Armendit. Krah tij, qëndronte Nela, gruaja e tij, dhe në krahun tjetër – një grua e moshuar, me një shall të hollë mbi supe:Ishte nëna e vjehrres së Ermirës, nëna e Nelës.

Sapo i panë, të tre u çuan më këmbë. Beneti bëri një hap përpara. I pari përqafoi djalin, pastaj zgjati krahët drejt Ermirës. Hajde më këmbë të djathtë bija ime. Ju uroj jetë të gjatë dhe shumë fëmijë, moj bijë e bukur. Ardhsh me

 

bekimin e Zotit! -dhe e puthi në ballë. Ai ia drejtoi sytë qiellit dhe bëri lutje për fëmijën e tij dhe nusen e bukur Zot. Bekoj tha ai më zë të ulët. Ruaj dhe shtoje famijen time. Mendoj që ne boll kemi vuajtur.

Apo jo zot …? Pastaj iu drejtua asaj më një përkulje trupit si xhentelmen.

• Mirë se na erdhe, bija ime! — tha ai me zë të ngrohtë, por të ngjirur nga emocionet.
• Mirë se ju gjeta, baba… – tha Ermira, e përulur, duke i puthur dorën.

Nela i afrohet, e përqafon dhe ia rregullon flokët pas

veshit me një përkujdesje të ngrohtë.

• Oj zemra ime, sa e bukur je! Na e zbukurove shtëpinë. Tash e kemi edhe një vajzë. Të kemi me jetë! – i tha me sy të përlotur.
• Mos ki frikë, bija Tash e tutje, kjo është shtëpia jote. Zoti ju bekoftë! Ne jemi përkrah teje kudo të jesh. Edhe gjitha vështirësit që të kesh. Na thuaj moj bijë Do vijmë vrap, jo vetëm Armendi por dhe ne të dy. Tashmë ti je vajza jonë që s’e kishim. Ajo e puthi në ballë lehtë me dashuri dhe respekt për nusen dhe nënën e nipave të saj. Nëse ka një dashuri në këtë botë është dashuria nënë-bir. Por pas kësaj është dhe dashuria e nënës për nusën e birit të vet. Llafet e tjera janë kot ..

 

Ermira ndjeu se lotët po i niseshin vetvetiu. E kishte menduar shpesh këtë çast, por nuk e kishte përfytyruar kaq të ngrohtë. Shtëpia ishte e thjeshtë – dy dhoma, një kuzhinë e vogël, një dritare që shikonte nga deti – por tani ajo kishte kuptim. Ishte shtëpia e fillimit, e përqafimeve të para, e heshtjeve të ndrojtura, e dashurisë së re që do të rritej aty, mes mureve të verdha dhe zërave të njerëzve që e pritën me zemër të hapur.

Të katërt u ulën në tryezën e vogël të kuzhinës. Nela solli kafe, Beneti nxori një shishe raki, ndërsa nëna vjehrrës d.m.th. Nelës, nisi të tregonte histori nga koha kur kishte ardhur ajo vetë nuse, në të njëjtën shtëpi, gjysmë shekulli më parë. Sepse ato ndërtesa ishin njësoj parafabrikat d.m.th. Ashtu si fatet e tyre në komunizëm.

Mbrëmja e parë në shtëpinë e re

Pas kafeve të pira në heshtjen e ngrohtë të kuzhinës, pas historive që u shtrinë si rrjeta merimangash ndërmjet brezave, dhe pas puthjes së fundit që u dha në ballë nga vjehrra para se të tërhiqej në dhomën e saj – ata ngelën vetëm.

Ermira qëndronte në këmbë, në qendër të dhomës së vogël të fjetjes, me një çantë të vogël në dorë, sikur nuk dinte ku ta vendoste.

Armendi e vështroi nga pragu i derës dhe buzëqeshi.

 

• E di, nuk është vilë si ajo ku bëmë dasmën… por është tona. Fillimi ynë. Dhe… më beso, do të bëjmë mrekulli edhe këtu, –tha ai, duke i marrë çantën nga dora dhe duke e vendosur mbi komodinën e vjetër prej druri.

Ermira uli kokën. Po, nuk priste luks. Por papritur, gjithçka i dukej reale. Ajo shtëpi e vogël, muret që mbanin erën e lagështisë së vjetër dhe jehonën e zërave të njerëzve që kishin jetuar aty për dekada. Ajo tani ishte gruaja e dikujt. Dhe çdo mëngjes i saj do të niste në atë dhomë.

• Kam pak frikë, — tha me zë të ulët ajo.
• Unë gjithmonë kam frikë… kur dua shumë. Dhe unë ty të dua shumë, — shtoi pastaj, duke kthyer kokën nga ai, me një sinqeritet që vinte nga thellësia e shpirtit të saj.

Armendi iu afrua, i vendosi duart mbi supet e vogla dhe e shikoi drejt në sy.

• Mos ki frikë. Do t’i kalojmë të gjitha bashkë. Edhe mungesën e bursës, edhe hallkat e vjetra të kësaj shtëpie, edhe sistemin që po bie… bashkë. Sepse kam besim te ti. Dhe dua që edhe ti të kesh besim te unë. Ajo buzëqeshi, me një buzëqeshje që ishte gjysmë mirënjohje, gjysmë falje për frikën e saj. Shiko nuse i tha Armendi:

*Besimi është ura që lidh dy shpirtra të veçantë. Ai

 

lind nga vulnerabiliteti dhe mbillet me durim, duke e bërë dashurinë jo thjesht ndjenjë, por një marrëveshje të përhershme të respektit dhe vazhdimsisë dhe përkujtimit të njëri-tjetrit. Pa të, lidhja humbet thellësinë; me të, çdo pengesë bëhet mundësi për rritje së bashku.

— Kam besim tek ti Armend,- tha ajo.- Dhe nëse një ditë nga kjo shtëpi me dritare jo të mëdha, me perde jo të reja, do të lindë një fëmijë që qan diku në qoshe që do të bëjë të pamundurën që ky mbiemër të jetojë gjatë. Ky fëmijë do jëtë i lumtur. Do të jetë sepse kemi nisur të lumtur nga kjo natë. Nga kjo dhomë.

Ai e përqafoi ngadalë. E mbajti gjatë. Jashtë, zhurma e detit përplasej si një urim i heshtur për një fillim që nuk ishte perfekt – por i vërtetë.

Dritat e qytetit ndriçonin përtej xhamit të vogël. Në atë natë të parë, në atë shtrat modest, nuk fjeti vetëm një çift i ri – por u krijua një botë e re.

 

 

 

 

 

“FIJET E PADUKSHME TË JETËS”

 

Dita nisi me zhurmën e makinës së bukës që kalonte çdo mëngjes poshtë pallatit të vjetër. Ermira ishte zgjuar më herët, përpara se të ndizte ndokush dritat. U ngrit ngadalë, për të mos zgjuar Armendin, që flinte ende me dorën nën faqe, i lodhur nga një natë me mendime dhe ëndrra të thërrmuara.

Në kuzhinën e vogël, me muret që mbanin erën e një epoke të kaluar, ajo nisi të përgatiste kafenë për vete dhe për Nelën. E ëma e Armendit vinte çdo mëngjes nga dhoma tjetër, si një zakon i pashkruar – ndonjëherë me fjalë të buta, ndonjëherë me qortime të heshtura.

• Të zgjove herët, nuse? – tha Nela, sapo hyri, duke lënë në tavolinë një shportë me perime që kishte sjellë nga tregu.
• Po, më zgjoi zhurma e .. dhe mendimet, —

buzëqeshi Ermira, duke i mbushur filxhanin.

• Jeta nuk pret, moj bijë. Nuk është si dasmat. Këtu gjithçka është me Varfëria është ekstreme Këto të ardhura nuk mfjaftojnë për askënd Por s’kemi ku

 

të mbytemi…….Nela nuk ishte grua e keqe. Kishte kaluar shumë në jetë – burrë të sëmurë, vite të vështira në punë të rënda, një sistem që e kishte premtuar parajsën dhe ia kishte kthyer me heshtje e zhgënjim. E donte djalin e saj me gjithë shpirt dhe tani kërkonte të shihte në nusen e tij një vazhdimësi të durimit që ajo vetë kishte kultivuar me vite. Ne jemi bërë nuse në një derë të madhe bija ime. I tha asja. Do kemi vështirësi por do ecim me ritmin e këtij mbiemri. Fati deshi dhe për ty. Tashmë jemi bashkë për të njëjtin qëllim … Ndërkohë, Armendi ishte zgjuar dhe kishte zbritur në garazhin e vjetër të pallatit, ku kishte filluar të punonte me disa makina të shoferëve që kishin shtëpinë në lagje. Nuk ishte punë me letra. Ishte puna e parë me.., “me nder”, – siç thoshte ai. –Ai ishte mjeshtër edhe teorik edhe në praktikë. E dinte mirë çfarë bënte dhe njerëzit filluan ta kërkonin. Nga një makinë në javë, kaloi në tri. Pastaj në pesë. Nuk shkonin më në ofiçinën e shtetit, sepse ajo afronte jo vetëm rradhë por kishte mjete shumë të vjetra pune, dhe difekti zgjaste për t’u rregullua mbi një muaj.

Një ditë, Ermira i gjeti ulur në kuzhinë, të heshtur – Armendi, Nela dhe Beneti. Në mes të tavolinës ishte një letër. Një paralajmërim për ndalim aktiviteti nga shteti.

• Nuk kemi licencë. As leje për hapjen e

 

• Po kjo është padrejtësi! – shpërtheu Ermira. – Ai nuk është kriminel, është mjeshtër. Ka një ëndërr. A nuk lejohet më të kesh ëndrra në këtë vend?

Beneti psherëtiu.— Ky vend nuk është bërë për ëndrra, bijë. Është bërë për të duruar.

• Gaboheni, — tha Armendi. — Unë nuk kam ndërmend të dorëzohem. Po më mbyllën këtë derë, do hap një tjetër. Do ta bëj me letra, me rregull, edhe nëse më duhen vite. Nuk dua më të fshihem. Dua të ndërtoj jetën time me djersën time.

Ermira iu afrua dhe ia mbështeti kokën në sup.

• Je më shumë se një ëndërr. Je i vetmi burrë që guxon të ecë përpara në këtë vend të lodhur.
• Së shpejti, këta nuk do të jenë më. Është e sigurtë. Të siguroj, grua. Këta morën fund. S’kanë ku të shkojnë pa e lejuar aktivitetin privat.
• Dhe unë do të hap servisin tim privat, në emrin
• Nëse marr Vilën Blu, aty ka plot ambiente. Mund të hap shumë gjëra, jo vetëm një servis, — u shpreh Armendi, ndërsa sytë iu ulën për tokë, nga lodhja dhe dëshpërimi.

Mbrëmjeve, Ermira kthehej në shtëpi dhe rrinte me

vjehrrën, e cila filloi ta shikonte ndryshe.

• Ti paske zemër të fortë, — i tha një natë. — Nuk je vetëm e Je e duruar. Dhe për këtë, unë të

 

kam nuse. Ermira ndjeu një lot që i rrëshqiti në faqe. Ishte hera e parë që vjehrra e saj e pranonte me gjithë shpirt. Gjithmonë Nilaj thoshte mos beso në dashuri grash. Ju e mbani mend besoj?

Ditët kalonin si uji në lumë, pa kthim, pa mëdyshje e pa pendim. Jeta rridhte në qetësinë e një vendi që dukej sikur nuk ndryshonte kurrë, por në thellësi çdo gjë po lëvizte. Realiteti komunist kishte nisur të çarje. Komunizmi ra në Rumani, dhe këtu, në Shqipëri, përpëlitej në agoninë e vet të fundit.

Njerëzit filluan të ndaheshin në dy rrugë: disa mendonin vetëm për ikje, për një fillim të ri larg mureve të vjetra; të tjerët, me guxim ose ndoshta iluzion, donin të qëndronin, të merrnin kredi, të hapnin një biznes të vogël, të blinin një makinë — ëndrra e çdo shqiptari në atë kohë.

Armendi, i ulur pranë dritares së dhomës së ngushtë, mendonte për servisin e tij. Ishte ëndrra që e mbante gjallë në një realitet që po shembej dhe po ngrihej njëkohësisht. “Po mora vilën blu, aty mund të hap shumë gjëra. Jo vetëm servis. Mund të ndërtoj një jetë tonën, të vërtetë,” i tha ai Ermirës një mbrëmje, me sytë e lodhur nga puna dhe shpresa që vritej nga çdo lajm që vinte.

Televizionet e huaja flisnin për fundin e regjimeve.

 

Demonstratat e studentëve në Shqipëri, protestat, zërat që për herë të parë nuk frikësoheshin — gjithçka dukej se po shfaqte një dritë në fund të tunelit. Por partia ishte ende aty. Kishte fituar zgjedhjet e para pluraliste, por askush nuk besonte më. Ishte si një kafshë e plagosur që godiste në errësirë.

Në atë atmosferë, Ermira u gjend shpesh përballë vjehrrës Neles.  Gruaja e moshuar nuk ishte më armike

• ishte thjesht një njeri që vinte nga një botë tjetër, që nuk e kuptonte më këtë të sotmen. Por në sytë e saj, Ermira nuk ishte kurrë vajza që duhej të vinte në atë shtëpi. Dhe kjo dhimbte. Megjithatë, kur lindi djali i tyre i parë, Glauku gjithçka u shndërrua për një çast në Lotët që rridhnin atë ditë nuk kishin ngjyrë politike. Ishin lot gëzimi, lot shprese.

Por jashtë mureve të shtëpisë, vendi ende komandohej nga hija e pushtetit të vjetër. Ishin njerëz që nuk hiqnin dorë nga komandat nën rrogoz, nga frika dhe kontrolli. Armendi e dinte: duhej guxim për të ndërtuar një të ardhme në këtë vend të lodhur. Por ai e kishte bërë betimin — për Ermirën, për djalin, për veten.

Në dhomën e fëmijës binte dritë e butë pasditeje. Qetësi. Zhurma e qytetit vinte si një jehonë e largët, dhe vetëm frymëmarrja e rregullt e foshnjës e mbushte ajrin me paqe. Armendi u ul pranë krevatit të vogël, ku djali pesë muajsh flinte i qetë. Ia mori dorën e vogël

 

në pëllëmbën e vet dhe, me një buzëqeshje të lodhur por të ngrohtë, nisi t’i fliste me zë të ulët, sikur fjalët t’ia dërgonte drejtpërdrejt zemrës së tij të pastër:

• Biri im… ti je një mrekulli. Je më shumë se çdo ëndërr që kam pasur ndonjëherë. Dua që ta dish, që tani që je kaq i vogël, se unë e dua nënën tënde më shumë se çdo gjë në këtë botë. E desha që kur e pashë për herë të parë… dhe kjo dashuri më mbajti gjallë kur gjithçka dukej e pamundur.

Ai heshti pak, pastaj i fshiu me gisht një fije floku që i

kishte rënë në ballë fëmijës.

• Por më dëgjo tani, djali .. Ti nuk do ta kesh fatin tim. Ti nuk do të rritesh në frikë, me mungesa, me zëra që të thonë “jo” për çdo gjë. Ti do të rritesh me gjithçka që ke nevojë. Do të kesh libra, lodra, ditë me diell dhe net me qetësi. Do të jetosh në një vend të lirë… në një Shqipëri tjetër, si ajo që na rrëfente gjyshi yt, ku njerëzit ishin krenarë, të ndershëm, dhe familja kishte peshën më të madhe.

Ai e përkëdheli fëmijën në faqe dhe vazhdoi me zë më të ngadaltë:

• Unë dhe nëna jote do bëjmë gjithçka që kjo të ndodhë. S’duam shumë nga jeta, veç të të shohim ty të buzëqeshësh,të rritesh i lirë, i mirë, i .. dhe kurrë i vetëm. Do kesh vëllezër e motra tjera…

Ai u drodh pak në gjumë dhe Armendi e puthi lehtë

 

në ballë, si një vulë bekimi për të ardhmen që e priste.

• Ti je jeta ime, biri im. Dhe jeta jote… do të jetë më e bukur se e imja. Nga dera e hapur paksa, Ermira qëndronte e palëvizur. Kishte ardhur në heshtje për të parë nëse i biri kishte fjetur, por u ndal sapo dëgjoi zërin e Çdo fjalë e tij binte si një lot i ngrohtë mbi plagët që ajo s’i kishte ndarë me askënd. Ai po fliste me birin e tyre – jo me zë të lartë, jo për t’u dëgjuar, por me atë zë që del vetëm kur njeriu flet me shpirtin. Dhe ajo, për herë të parë pas shumë kohësh, ndjeu një dorë të padukshme t’i shtrëngonte gjoksin me ngrohtësi. Jo me dhimbje. Me dashuri.

U mbështet ngadalë te korniza e derës. Fjalët “E dua nënën tënde më shumë se çdo gjë në botë” i përplasen në zemër si një valë që kërkon të shpërlajë gjithë ato dyshime, lodhje, heshtje që i kishte ndarë me Armendin. Nuk i mbajti dot lotët. Ato rrodhën heshturazi nëpër faqe, pa zhurmë, si një falje që s’u kërkua kurrë me zë.

Ajo nuk hyri në dhomë. E la Armendin vetëm me të birin dhe fjalët e tij që tashmë i përkisnin të dyve. Por, kur u kthye në kuzhinë, sytë i ndriçonin. U ul pranë dritares dhe për herë të parë, pas shumë kohësh, ndjeu një dritë të vogël brenda vetes. Një ndjesi që i pëshpëriti:

Ndoshta ia vlen të besosh sërish.

 

Ajo u punësua si kujdestare në një çerdhe fëmijësh. Gjatë ditëve në vazhdim, ishte Armendi ai që ndërmori hapat për ta sistemuar atje. Donte që ajo të mos ndihej e vetmuar, të kishte një qëllim të përditshëm, një vend ku të shkonte dhe të ndjente se ishte e dobishme. Por mbi të gjitha, donte që ajo të kishte edhe rrogën e saj. “Shumë shpejt do të kthehesh në konteshën që je,” i kishte thënë me një buzëqeshje të përmbajtur, ndërsa Ermira rrinte përballë tij, me flokët të kapura shkujdesur dhe me një fëmijë pesëmuajsh në krah. Ende nuk kishte ardhur ajo ditë. Por Armendi besonte. Biri i tyre ishte bërë bekimi i vogël i të përditshmes së tyre. Armendi e shikonte shpesh teksa flinte dhe mendonte: “Vërtet je Beka im i vogël.” Dhe pastaj e përkëdhelte lehtë në ballë, si të kishte frikë se mund ta zgjonte nga një ëndërr që duhej të zgjaste përherë Çerdhja nuk ishte e madhe, por kishte diçka të ngrohtë në të: ndoshta ishin lodrat e përdorura, vizatimet e fëmijëve në mure, ose zërat e vegjël që mbushnin ajrin me jetë çdo mëngjes. Ermira e gjeti veten ngadalë mes tyre, si një lule që çel pas një dimri të gjatë.

Filloi të mësonte emrat, kapriçot, lotët dhe buzëqeshjet e secilit. Kishte nga ata që nuk ndaheshin nga lodrat e tyre, nga ata që kërkonin një përqafim për çdo ndarje me prindërit. Por kishte edhe një tjetër dhuratë që ajo e sillte me vete çdo ditë: durimin dhe dhembshurinë,

 

gjëra që nuk mësoheshin në kurse, por në jetë.

Një ditë, teksa pastronte ngadalë një lodër plastike, njëra nga edukatoret e vjetra iu afrua dhe i tha:

• Ti paske dorë nëne, Ermira. Fëmijët të ndjekin me sy kur lëviz nëpër dhomë. Rrallë ndodh kjo.

Ajo qeshi lehtë, por në sytë e saj shkëlqeu diçka. Ndjenjën që për herë të parë pas kaq shumë kohësh, ajo kishte gjetur vendin e saj — edhe nëse përkohshëm, edhe nëse për pak orë në ditë.

Në mbrëmje, kur kthehej në shtëpi, Armendi e priste gjithmonë në ballkon. E shikonte nga poshtë, si të donte të lexonte në ecjen e saj nëse kishte qenë ditë e mirë. E dinte që ishte rraskapitur, por ajo e fshihte lodhjen për hir të qetësisë së tyre të përbashkët.

• Erdhe, kontesha ime?
• Po, — përgjigjej ajo me një të qeshur të lehtë, — me tri puthje dhe gjashtë lodra në çantë!

Dhe në sytë e tyre shkëlqente një jetë që, ndonëse e thjeshtë, po ndërtohej mbi themele të forta: përkushtim, dashuri dhe durim.

 

Ai, shumë shpejt, një natë tjetër, i bleu disa fustane — që ajo të mund të ndërrohej përditë. Zgjodhi me kujdes ngjyrat që i pëlqenin, pëlhurat që binin butë mbi trup, e që do ta bënin të ndihej si nuse çdo mëngjes. Dhe pastaj, i bleu një varëse floriri, të hollë, me një gur të

 

vogël blu në mes. Një rreth floriri që ndriçonte si një

premtim i heshtur.

-E meriton, kontesha ime, — i tha ai me zë të ulët. — Nuk do të presim më për festa. Do të jesh nuse çdo ditë, edhe kur askush s’të sheh, edhe kur je vetëm me mua.

Ajo nuk foli menjëherë. Vetëm uli kokën, preku varësen me majat e gishtave dhe ndjeu se ai njeri e kishte dashur. Jo për atë që kishte qenë dikur, por për atë që po bëhej tani, pranë tij ’kontesha’ e ardhshme.

Në sy i shkëlqeu një lot gëzimi. Nata kaloi dhe ajo pa ëndrra të bukura që po i bëheshin realitet. Të nesërmen ajo u ngrit herët.

Ishte mëngjes i hershëm dhe dielli kishte nisur të lëshonte dritën e tij të parë mbi çatitë e lagjes pranë portit. Ermira veshi një nga fustanet e reja – ngjyrë qielli, i gjatë, i lehtë si një frymë verore – dhe, pa i thënë askujt gjë, doli për të blerë bukë dhe qumësht për mëngjes.

Në rrugicë, gratë e lagjes, që rrinin zakonisht mbështetur në portat e tyre, e panë të kalonte dhe për një çast heshtën. Pastaj njëra prej tyre, më e moshuar dhe gjithnjë dyshuese ndaj çdo gjëje të bukur, tha:

• E shihni? Si një nuse vishet përditë, sikur ka dasmë. Por një tjetër buzëqeshi pa ligësi:

 

• Ka burrë të mirë, e dashuron. E kur gruaja është e dashur, edhe rruga e fshatit bëhet shesh parade.

Ermira i dëgjoi zërat, por nuk u kthye. E ndjeu si fustani i rrinte ndryshe sot dhe si në lëkurën e saj po shtrihej një ndjesi krenarie e thjeshtë: që ishte nënë, grua, dhe dikush po e donte përtej vuajtjeve.

Kur u kthye në shtëpi, Armendi po e priste me djalin në krah. I pa si po i shkëlqenin sytë.

• Të gjithë të panë, — i tha ai duke qeshur. — Edhe unë… por ndryshe. Të pashë si gruan time që i ka mbijetuar gjithçkaje dhe tani më ngjan si nuse çdo ditë. Jo për dasmë, por për jetën.

Ajo nuk tha asgjë. U afrua, e puthi djalin në ballë dhe pastaj mbështeti kokën në supin e Armendit.

• Nuk dua dasmë më. Të dua ty dhe këtë dritë që kemi tani në shtëpi. Ajo nuk tha asgjë më shumë. U afrua, e puthi djalin në ballë me një ngrohtësi që vetëm një nënë mund ta jepte, pastaj mbështeti kokën lehtë në supin e Ai nuk lëvizi. E priti siç priten gjërat e shenjta – në heshtje dhe me kujdes. Ndjenjat midis tyre nuk kishin nevojë për fjalë. Ato ishin tashmë aty, të pranishme në frymëmarrjen e përbashkët, në afrinë e trupave, në qetësinë e dhomës që ndriçohej nga një dritë e butë mbrëmjeje.— Nuk dua dasmë më, — tha ajo me zë të ulët, thuajse duke iu rrëfyer vetes. — Të dua ty dhe këtë dritë

 

që kemi tani në shtëpi. Kjo mjafton. Ai e shikoi pa i ndërprerë fjalët. Kishte diçka të thellë në zërin e saj, një dëshirë për thjeshtësi, për të vërtetën e jetës pa zbukurime, pa ceremoni.

• Nuk dua muzikë, as njerëz që flasin kot, as tavolina të mbushura me të panjohur. Dua qetësinë tënde, duart e tua kur më mbajnë dhe këtë ndjesi që nuk ka emër… veç ne e dimë çfarë është.

Fjalët i dolën si pëshpëritje, si një lutje. Si një rrëfim i vogël i asaj që kishte pritur gjatë për ta ndjerë — pa frikë, pa pritshmëri, vetëm me praninë e dikujt që i kishte bërë zemrën të ndjehej e sigurt.

Armendi nuk foli. Vetëm e shtrëngoi më fort. Ishte një përqafim i heshtur, por plot kuptim. Në atë përqafim kishte gjithçka që nuk mund të thuhej me fjalë: falje, pranim, dashuri.

 

• Të lutem, — tha ajo pas pak, me zë paksa të dridhur,
• Kjo të mos ndryshojë kjo kurrë. Të jemi kështu, pa

zhurmë, pa fjalë të tepërta. Vetëm ne.

Ai e ktheu kokën ngadalë dhe i puthi flokët. Aroma e saj, e freskët dhe e ngrohtë, i kujtoi fillimet, ato ditët kur gjithçka ishte thjesht ëndërr.

• Do ta ruajmë këtë dritë, — i pëshpëriti afër
• Edhe kur të vijë nata. Sidomos kur të vijë

Ajo buzëqeshi, dhe sytë iu mbushën me lot. Jo nga

 

trishtimi, por nga ndjenja e plotësisë. Ai moment nuk kishte asgjë madhështore, por për ta ishte gjithçka.

Dita e nesërme erdhi e zymtë. Dielli dukej sikur nuk kishte forcë të çante retë. Armendi u ngrit herët, por nuk donte të zgjonte as djalin, as atë. Priti sa u bë ora nëntë dhe doli. Sytë i kishte të fryrë nga mungesa e gjumit. Kishte vendosur: do të përpiqej të merrte vilën blu. Aty e ndiente veten të plotë, sikur gjithë gjërat që kishin kaluar do të merrnin një kuptim. Por gjithçka varej nga paratë. Dhe paratë nuk mjaftonin. Duhej të korruptonte drejtorin e Partisë së Punës dhe edhe disa drejtorë të tjerë që i mbanin çelësat e atyre vilave. “Pa ua futur në xhep, harroje,” i kishte thënë një njohës i vjetër. “Këtu s’merren gjërat me radhë, por me zarfe.” Në rrugë e sipër, e thirri Ndriçimi. Ishin rritur bashkë, kishin ndarë bukën dhe rrahjet e lagjes.

• Hajde pi një kafe, burrë, — i tha, — je bërë si i Ai ndaloi hapin dhe e përqafoi atë E të dy bashkëU ulën në një nga kafenetë që mbante erë duhan të vjetër dhe kafe të fortë turke. Kishin pirë aty edhe kur s’kishin lekë, edhe kur mendonin se do ndryshonin botën.

 

• Ç’ke kështu? — e pyeti Ndriçimi pasi kamarieri u largua. — Ajo, mirë?
• Mirë, — tha Armendi, duke ngritur —

 

Vetëm që… jam ngatërruar keq në mendime.

• Hë, çfarë mendimesh?
• Vila

Ndriçimi ngriti vetullat. — Ajo në kodër? Me njëzet e tre dhoma dhe atë verandën që sheh nga deti? Se ju keni shumë vila, vëlla— Po ajo. Dua ta marr. T’ia jap asaj jetën e re. Mendoj se do na ndryshonte jetën të dyve ?. Një fillim i ri. Hë si thua vëlla?

• E bukur është, — tha Ndriçimi, — por e di si është puna… pa pagesa nën dorë, s’të japin as çelësin e tualetit të atij vendi.— E di, — tha Armendi, — më duhen shumë Dhe shpejt.
• Po mendoj tha ky…— pastaj shtoi

Mos më thuaj që do hysh në borxh.

• Jo vetëm borxh, — psherëtiu — Po mendoj të shes çdo gjë, të kërkoj ndihmë prej të njohurve, ndoshta të hyj në një marrëveshje që s’do më pëlqejë…Por do ta marr atë vilë me çdo kusht vëlla. Ajo vilë është gjyshi dhe gjyshja ime. Aty kam origjinën. S’e lë kurrë në botë pa e marrë. D.m.th. s’i’a lë askujt më. Edhe luftë do bëj..Po qe nevoja. Si të duan këta plehrat do bëjmë.

Me të mira dhe me të këqija. Le të zgjedhin po i pres. Ndriçimi heshti. Pastaj e shikoi drejt në sy:

• E vlen, mendon? Të marrësh një vilë me gjithë këtë pisllëk mbrapa?

Armendi nuk foli. Pastaj, me një zë që mezi mbahej:

 

 

• Nuk është thjesht vila, Ndriçim. Është ajo. Është ndjenja që të jep kur e shoh të Është një jetë që nuk dua ta lë të ikë. Dhe për herë të parë po ndjej që ndoshta mund të kemi diçka tonën. Jo një apartament i marrë me qira, jo një dhomë në shtëpinë e prindërve. Por një vend ku çdo mbrëmje drita të jetë si ajo që kishim mbrëmë. Ndriçimi mbeti i heshtur për një çast. Pastaj thithi duhanin dhe tha:— E di si je? Si dikush që është gati të digjet për një çast drite. Dhe ndonjëherë… ndonjëherë ia vlen të rrezikosh për të vërtetën dhe pasurinë tënde. Mjaft i gëzuan këta të kuqtë….

Pasi pinë kafen, zbritën poshtë te bilardoja. Lokali ishte gjysmë bosh, vetëm disa adoleshentë që bënin zhurmë te tavolina tjetër. Armendi mori shkopin me një ndjenjë të çuditshme, sikur po fshihte përkohësisht një shqetësim me një lojë të vjetër.

• Hajde, të shohim nëse ke mbetur mjeshtër, apo vetëm mendon për vila, — tha Ndriçimi me një buzëqeshje për ta lehtësuar atmosferën.
• Nëse fitoj, më jep ti lekët për vilën, — tha Armendi

me ironi dhe lëshoi topin e bardhë.

• Po të fitoja unë zotëri, i bie të shkosh vetë e t’ia kërkosh drejtorit, jo unë! — qeshi Ndriçimi, por pastaj u bë serioz. Hajde kush të fitojë do të rrijë. Ndërsa ai që humb do fillojë të kërkojë letrat e vilës. Ha, ha, ha!

 

qeshën të dy……………..

Luajtën dy lojë. Armendi fitoi njërën, por ishte e qartë se nuk ishte aty për të fituar. Lëvizjet e tij ishin të ngadalta, mendja nuk ia ndiqte dorën. Pasi përfundoi loja e dytë, u ulën në stolin pranë murit.

• Ndriçim, seriozisht tani, — tha Armendi. — Si e bëjnë të tjerët? Si i marrin këto vila?

Ndriçimi e shikoi drejt në sy.

• E bëjnë me shërbime. Me ndonjë një nder të madh Atijë që e ka në dorë, ose hapin portofolin. Ti s’ke as lidhje, as ndonjë shërbim për t’u ofruar. Të mbetet
• Po ku t’i gjej lekët? Edhe sikur të shes shtepinë e babait, prapë nuk mjafton.— Kam një ide, — tha Ndriçimi, duke ulur zërin. — E njeh atë drejtorin e Partisë së Punës për banimet? Qemali. Ka qenë dikur mik i dajës tim.
• Dhe?
• Dhe mund të caktojmë një takim me të. Të flasim hapur. Ta pyesim sa kërkon që ta shtyjë emrin tënd përpara për atë vilën. Po e hëngri karremin, e dimë ku qëndrojmë. Nuk i ndahemi më atij. E kupton ore?

Armendi ngriti vetullat. — Domethënë t’i ofrojmë ryshfet?— Jo, t’i kërkojmë një “ndihmë”. Siç bëjnë të gjithë. Ti mendon se vila që u dha mësueses së biologjisë në ’91-shin. U dha se kishte dosje të mirë?

 

U dha se i biri i saj i solli atij drejtorit një zarf me pesë mijë marka.

• Më duket e ndyrësi punë. Por… nëse nuk e bëj, do e marrë dikush tjetër. Një që s’e do aq sa unë.
• E ke përgjigjen, pra, — i tha Ndriçimi. — Nëse do ta bësh për të, bëje. Nëse jo, harroje.

Armendi shikoi poshtë. Pastaj ngriti kokën dhe tha ngadalë:

• Takojmë atë drejtorin. Por jo ti. Dua të përballem vetë. Të shoh në sy një njeri që shet shpresë.
• E drejtë, — tha Ndriçimi. — Por mbaje mend: kur të fillon me këtë rrugë, është shumë e vështirë të kthehesh mbrapsht. Armendi nuk u përgjigj. Zemra i rrihte fort, por jo nga Nga vendimi. Të nesërmen. Ora 10:45. Ndriçimi i dha adresën dhe i tha:
• Zyra e Qemalit është në katin e tretë, godina e vjetër e ish-Komitetit. Mos e zgjat shumë. Thuaji çfarë do. Nëse të kërkon shumë, ngrihu e ik. Ka edhe mënyra të tjera.

Armendi ngjiti shkallët me hapa të ngadaltë. Çdo hap i dukej si një mëkat i vogël që rëndonte më shumë mbi ndërgjegjen e tij. Zyra ishte e qetë. Sekretarja, një grua në të pesëdhjetat me sy të lodhur dhe buzëkuq të shlyer, i bëri shenjë të ulej.

• Drejtori do ju presë për pak minuta, — tha ajo pa e hequr vështrimin nga tastiera.

 

Pas pak minutash, dera u hap.

• Hajde, hyj brenda, — tha një burrë i veshur thjesht,

por me orë floriri në dorë. Ishte Qemali.

Zyra ishte me mobilie të vjetra, por me një qetësi që tregonte pushtet. Një aparat kafeje që bënte zhurmë në cep. Një fotografi e vjetër me një figurë politike në mur. Dhe një qetësi që të bënte të ndiheshe i vogël.

• Ulu, — tha Qemali. — Më thanë që ke interes për një vilë. Cila është?
• Vila blu. Ajo te kodra mbi Durrës. Me verandën përballë. Qemali lëvizi pak në karrige dhe e pa drejt në sy.
• Po aty janë në listë disa Nuk është e lirë. Dhe t’i nuk figuron askund. Nuk je as kuadër i partisë, as veteran, as shtresë prioritare.
• E di, — tha —Por ajo është vila e gjyshit tim Bekë Podgorica. Është e babait tim. Dhe unë jam pasardhësi i tij. Erdha të bisedojmë si duhet dhe të merremi vesh. Pas dhe tjerëve ka filluar t’iu jepet pasuria e tyre e sekuestruar. Pra erdha të merremi vesh kupton?

Qemali qeshi lehtë. Pastaj u ngrit dhe mori një dosje. E hapi, kontrolloi diçka.

• Dëgjo. Po them drejt: aty kemi tre emra që presin, por nëse t’i sjell një shumë të caktuar… mund ta “shtyjmë” vendimin drejt teje.

 

• Sa?
• Të them drejt: katër mijë, Dy për komisionin, dy për “miratimin nga lart”.

Armendit iu tha goja.

• Katër mijë? Kaq shumë?
• Nuk është shumë për një vend ku do ta rrisësh fëmijën tënd, — tha qetë Qemali, si një avokat i stërvitur. — Nëse s’të bën, thuaje. Ka nga ata që paguajnë më shumë. Po flas hapur se e di historinë tuaj. Dakord djalosh.- dhe e shikoi në sy.

Ai mbajti atë shikim rreth tridhjetë sekonda.

• Më duhet kohë… — tha Armendi me zë të ngadaltë.
• Ke tri ditë,- e ndërpreu – Pastaj emri yt fshihet nga çdo diskutim. E kam me rregull, jo me inat. Kuptomë drejt. Ty të dola borxhit s’kam pse të diskutoj më shumë për këtë punë.

Armendi u ngrit, e përshëndeti me një tundje koke dhe doli nga zyra. Në shkallë ndjeu djersë të ftohta. Si në një ëndërr që nuk ishte më ëndërr, por realitet i pështirë.

Në rrugë e priste Ndriçimi.

• E more vesh çmimin e ëndrrës? — e
• Po, — tha Armendi, — katër mijë Dhe një pjesë e shpirtit. Duhet me ja dhënë,- tha Çimi.- Ky njeri po të bën një nder të madh. Merre sa je në kohë. Edhe këta i kanë çmimet e ulta një herë, se pastaj më vonë do e

 

ëndërrosh vërtetë këtë punë, se dalin ujqit e sigurimit dhe marrin çdo gjë. Mbaje mend këtë që të thashë. Gjeji paratë. Do të ndihmoj dhe unë. Dakord vëlla……

Mbrëmja e asaj dite.

Në shtëpi, dritat ishin të fikura. Vetëm një llambë e vogël në kuzhinë ndriçonte. Ai e hapi derën ngadalë, i lodhur. Ajo, Ermira, ishte ulur te tavolina me një filxhan çaji të ftohur përpara. E ndjeu pa e parë. E kuptoi që diçka nuk shkonte.

• Je mirë? — pyeti

Ai u ul pranë saj dhe heshti për pak çaste. Pastaj tha:

• Kam një mundësi për të marrë vilën… por me
• Çfarë kostoje?
• Katër mijë marka.

Ajo nuk foli. U ngrit, filloi të ecë ngadalë nëpër dhomë. Priti, pastaj foli me një ton që nuk ishte zemërim, por zhgënjim:

• Dhe ti je gati ta bësh këtë?
• Dua të të jap një jetë më të mirë. Një shtëpi. Një

fillim që s’e pata unë… që s’e patëm asnjëri nga ne.

• Po nëse fillimi bazohet mbi gënjeshtër? Çfarë ndërtimi është ai? Nëse t’i marrin lekët dhe nuk kryjnë punë.

-Jo,-tha ky-Kjo nuk ndodhë, është miku i Çimit garant.

 

Është rast i mirë sa është fillimi i korrupsionit i këtyre se më vonë, as mos ta ëndërrojmë ma vilën. Ia japin dikujt. E hipotekon dhe pastaj në gjyq gjithë jetën neve.

• Njerëzit e tjerë e bëjnë. E marrin. Këta e japin për para. Dhe pastaj shesin moralin si parfum. Unë për herë të parë dua të bëj diçka për S’do ta lë vilën e gjyshit të jetë pronë e dikujt tjetër. Thjesht po vras mendjen ku t’i gjej paratë.

-Mendohu mirë. Nuk them ta lësh,- tha kjo.- E di që ti do jesh shumë i sukseshëm. Do ta ribësh atë mbiemër Por sigurohu shpirtërisht.

• A është vërtet për ne, apo për një zbrazëti brenda teje që do të mbushësh me tulla?

Armendi uli kokën.

• S’e di më… — Shumë diskutime kam në mendje Porë fiton ai mendim që do ta marr. Edhe s’ka asnjë një njeri të ma kthejë mendjen

Ajo u afrua dhe i vendosi dorën në sup.

• Nëse e bën këtë, bëje me vetëdije të plotë. Por mos e bëj për Sepse unë, nuk dua një jetë të bukur në një shtëpi që na bëri fukara që na shkatërroi ekonimikisht. Jam me ty por mendoj që ta marrim. Edhe mos të humbasim shumë para. Besoj më kuptove, – mbaroi së foluri kjo.

 

 

 

 

 

 

TË NESËRMEN

 

Ai nisi të kërkojë para. I shkoi një shoku të vjetër, që merrej me tregti makinash të import -eksportit.

Ai tha që do të blej një Audi. S’kam para. Sa marka duhen?

• Katër mijë.

-S’kam,- tha shoku.- Më vjen keq vëlla!

— Dakord , — tha Armendi dhe iku i pezmatuar e i mërzitur. Lëre fare. Bëra gabim që erdha, -shtoi Armendi dhe ktheu hapin e iku. Ndërsa tha:

Po shkoj te një i afërm që ka njerëz jashtë në emigracion. Ai iku dhe u takua me njeriun e tij.

• Më duhen para. Do të t’i kthej për gjashtë muaj.

Ai nuk i besoj, sepse Armendi ishte pa punë dhe sapo kishte filluar të riparonte makina të vjetra nëpër qytet.

• Nuk kam besim se do t’i kthesh,- tha i afërmi,-Por… do ta bëj për dajën. Po ta jap një mijë. Më shumë s’kam…..

 

Ai mblodhi tre mijë. I mungonin edhe një mijë. Ditët kalonin. Shpresa niste të rrëshqiste si rëra nga grushti. Në mbrëmjen e fundit përpara afatit, ai ishte ulur vetëm në park, me një zarf bosh në xhep dhe një kokë plot.

 

Papritur, një burrë i panjohur iu afrua. Ishte i moshuar, me një fytyrë të ndershme.— Po të shoh që prej një ore, bir. Të bren mendimi. Më kujton veten time kur isha si ti.

-A je mirë?- i tha ky plakut …

• Çfarë bëre ti? — pyeti – A të ecin punët?- Jo more bir. Asgjë s’më ecën, por e di problemin tënd dhe besoj të rregullohet po sonte ,-tha ai dhe iku në erresirë.

Ishin tek Parku para shtëpisë së Nilajit – Mbrëmje e vonë.

Armendi rrinte i përkulur mbi stol, duart në xhepa, shikimin e ngulur në tokë. Flladi sillte një erë të lehtë deti, por ajo nuk e qetësonte. Kishte kaluar gjithë ditën duke u përpjekur të gjente paratë. Kishte arritur vetëm tre mijë marka. I duheshin edhe një mijë të tjera, dhe koha po mbaronte. Ora shënonte 22:45.

Papritur, një dorë iu vendos mbi sup. Ai u drodh. Ngriti kokën.

• Si je, kusho? — tha një zë i butë.

 

Armendi e shikoi i hutuar. Një burrë rreth të pesëdhjetave, me një fytyrë të hapur dhe një buzëqeshje të lodhur, qëndronte përballë tij.

• Kush je ti? —
• Jam kushëriri yt… nga Ulqini. S’kemi mundur të takohemi për vite, për shkak të partisë… dhe Jam djali i kushëririt të tretë të Bekës, gjyshit tënd legjendar. Plaku që foli me ty është babai im. Ai më dërgoi tek ty.

“Beka…— pëshpëriti Armendi. Kudo ai i zgjidh problemet. Edhe sot. Ëëë, gjysh, i madh je për Zotin!”….Foli ai me vete.

Zemra iu ngroh. E kishte dëgjuar gjithmonë emrin e gjyshit, si një burrë që s’i ishte përkulur kurrë askujt, as sistemit, as partisë. Që kishte shumë miq dhe kushërinj që bënin dhe luftë për të.

• Po, ai. Kam ardhur të të takoj. Kam ndjekur paksa nga larg problemin tuaj . E di që po kalon një periudhë të vështirë.

-Bekës i kemi shumë borxhe morale Ai ka bërë shumë për ne.- shtoi ai dhe ia vuri dorën mbi shpatulla.

• Më duhen një mijë marka, — tha Armendi, me zë të ulët, pa Edi more zotëri më tha babai. Ne jemi kushërinjtë tuaj. Tani s’të lëmë më vetëm. Erdhi dhe dita jonë kushoo, – zgjati fjalinë.

 

 

I panjohuri pushoi së foluri për pak sekonda. D.m.th. nuk foli menjëherë. E vështroi gjatë, pastaj i hodhi krahun. -Çohu në këmbë vëlla!- tha ai.- Shiko mos u mërzit më për këtë gjë.

• Shumë mirë, punë e kryer. I kam unë paratë dhe do të t’i jap. Por dua vetëm një gjë në këmbim.
• Çfarë? — pyeti Armendi, i
• Të mbash nderin e emrit të gjyshit. Të mos i përdorësh për të blerë ndërgjegje të kalbur. Të mos korruptosh, por të ndërtosh.
• Është për të marrë vilën e tij… Dua ta riblej. Është rrënojë, por unë dua ta ringrej. Dua ta kem atë si simbol, si fillim të ri.

Kushëriri heshti për një çast. Pastaj buzëqeshi.

• Për një orë t’i sjell. Mos u shqetëso. Dhe… i dua pas gjashtë muajsh. Vetëm kaq.

— Të betohem që t’i kthej, — tha Armendi i emocionuar. U ngrit në këmbë, ia shtrëngoi dorën fort. — Zoti… dhe Nilaj… më ndihmuan. Zoti është i madh, e di?

• Ai është gjithmonë aty. Por duhet ta dëgjojmë kur flet nëpër njerëz.Ai merr pamje të ndryshëme S’dihet ku është, porë është kudo i pranishëm

Ata u përqafuan. Kushëriri u largua me hap të qetë nëpër natë. Armendi mbeti i ngulur në vend, i mallëngjyer. Tani kishte gjithçka që i duhej. Vila nuk

 

ishte më thjesht një ndërtesë – ishte trashëgimi. Ishte

rrënjë. Ishte fillim.

Zyra në katin e dytë”

Ishte ende herët kur Armendi mbërriti te ndërtesa e komitetit ekzekutiv. Qielli ishte i mbuluar me re të ulëta. Era e ftohtë e mëngjesit përplasej në fytyrë si një kujtesë se dimri s’kishte ikur ende. Çimi po e priste jashtë, pranë derës hyrëse.

• Je gati? — pyeti Çimi, me zë të ulët.

Armendi bëri me kokë dhe i tregoi me dorë xhepin e brendshëm të xhaketës ku fshihte një zarf të hollë.

• Janë Markat gjermane që kërkoi.
• Mirë, atëherë Armendi ishte veshur me kostum te zi, dhe kishte prerë flokët. Ai instiktivisht ua bëri me dorë lart, pastaj..

Hipën shkallëve të ngushta prej betoni. Ata numëronin hapat e tyre të pafajshëm. Zyrat e komitetit ishin të ftohta, pa shpirt, me mure të lyera keq dhe me një erë të lehtë lagështie. Korridori i katit të dytë dukej i pafund, i zgjatur si një pritje që nuk merr fund.

Në fund të tij, dera ishte e mbyllur. Armendi trokiti. Pas pak, u dëgjua një “hë?” i thatë. Ai hapi derën.

 

Brenda, ulur pas një tavoline të madhe druri, ishte Qemali.

• Uluni, — tha pa e ngritur kokën nga letra që po

Armendi u afrua ngadalë dhe u ul në karrigen përballë.

• I Ashtu siç thatë. — Nxori zarfin dhe e vuri

mbi tavolinë.

Qemali e pa një çast, pastaj e mori me një lëvizje të ngadaltë. Hapi zarfin, i numëroi me sy të shpejtë kartëmonedhat dhe pastaj e futi në sirtar.

• Mirë, mirë… E ke menduar atë që të thashë?
• Po, e kam menduar. Do jem gati. Vetëm më duhej të dija nëse… jemi të mbrojtur.

Qemali buzëqeshi lehtë, pastaj u ngrit dhe hapi një dollap. Prej andej nxori një valixhe blu, të vogël, të pastër.

• Kjo është jotja. Brenda ke gjithçka. Informacion, udhëzime. Edhe letrën e pronësisë, dmth vërtetimin e pronësisë. Është rregjistruar vila blu në emrin tënd … E ke nga ata nga “ata të mëdhenjtë”.- përsëriti ai.
• Dhe pastaj? — pyeti Armendi me zë të
• Pastaj s’ka rrugë Ta gëzosh!

Dera u mbyll me një zhurmë të rëndë pas tij. Armendi zbriti shkallët me valixhen në dorë, pa kthyer kokën pas. Mëngjesi vazhdonte të ishte i ftohtë, por tani era

 

nuk e shqetësonte më. Diçka më e ftohtë po frynte brenda tij.

Jashtë, në cep të shkallëve, po e priste Çimi. Porsa e pa, i foli shpejt:

• Hë, e more letrën e privatizimit?
• Po, — tha Armendi, duke mbajtur fort në dorë valixhen blu.
• E ke në valixhen e vogël vërtetimin e pronësisë, — shtoi Çimi.
• Po, po këtu e kam doli fjala jote. Ai është vërtetë miku yt vëlla.

Ai e mori me ngut, e hapi me shpejtësi dhe nisi të kontrollonte përmbajtjen. Sytë i ndalën mbi një zarf të bardhë, me një vulë të kuqe në cep. E hapi dhe lexoi me zë të ulët: “Pronar: Armend Podgorica. Vlera e pagesës: të gjitha të shlyera. Vendimi: përfundimtar.” E shoqëruar dhe me hartën e vilës dhe tokës rreth saj. Topografi kishte punuar bukur. Të gjitha janë në rregull vëlla ,- tha ky. – Toke dorën.

Çimi ngriti sytë nga letra, pastaj vështroi mikun e tij me një shprehje serioze. Pastaj buzëqeshi lehtë.

• Me në fund je pronar, vëlla. Urime! — tha ai dhe e përqafoi me forcë.

Armendi nuk foli. Ndjeu vetëm se kraharori i tij u lehtësua për një çast, si të kishte nxjerrë një barrë që e mbante prej vitesh. Pastaj uli sytë drejt rrugës së lagur,

 

ku drita e mëngjesit pasqyrohej si në një pasqyrë të paqartë. Në atë moment, gjithçka dukej e turbullt, por për herë të parë, rruga para tij nuk i dukej më aq e gjatë.

• Çimi, — tha ai pas pak, — A mendon se ia vlejti gjithë kjo?

Çimi u kthye, e pa drejt në sy.

• Ia vlen kur e fiton me durim. Nuk është thjesht një

letër, vëlla. Është emri yt. E ardhmja jote.

Një makinë kaloi ngadalë pranë tyre. Diku, larg, dëgjoheshin zërat e para të ditës që fillonte. Të dy ecën ngadalë, krah për krah, ndërsa valixhja blu kërciste lehtë pas çdo hapi. “Valixhja blu”.

Të dy dolën nga godina e komitetit dhe zunë një taksi të lirë që priste pranë stacionit të autobusëve.

• Te kopshti i fëmijëve, te “Ermira”, — i tha Çimi
• Mirë, u nisëm, — u përgjigj ky, duke ndezur

Rruga kalonte ngadalë, ndërkohë që jashtë qyteti ziente me nxitimin e mëngjesit. Por brenda makinës mbretëronte një heshtje e pazakontë, që nuk përkonte me lajmin e madh që mbartnin me vete. Armendi shihte nga xhami, pa folur. Në dorë mbante valixhen blu, si të ishte një barrë e shenjtë që nuk duhej rrëzuar.

 

Kur mbërritën te kopshti, Ermira po rrinte në oborr, pranë portës hyrëse. Djali i vogël, i veshur me një bluzë blu me kapuç, vraponte rreth saj, ndërsa Nela, nëna e Armendit, e ndiqte me sy nga një stol pranë lulishtes.

• Ja ku janë! — bërtiti Ermira kur i — Hë, si shkoi?
• Ja ku e kemi! — tha Çimi dhe i vuri valixhen në

Ermira hapi sytë dhe qeshi me zë të lartë.

• Është… kjo është ajo që ëndërronim?
• Po, — tha Armendi, duke e shtyrë lehtë drejt
• Brenda është letra. Vila është zyrtarisht e jona. Ajo e përqafoi me gjithë forcën që kishte, me sytë që i shkëlqenin. Çimi u kthye nga Nela:
• Zonja Nela, edhe ju meritoni urime. Djali juaj më në fund e bëri realitet!

Nela, me duar të mbështetura në gjunjë, u ngrit ngadalë.

• Po mirë, more djalë, të rroftë kjo ditë! Të lumtë! Ndërkohë që Ermira hapte zarfin dhe lexonte me emocion fjalët që zyrtarizonin pronësinë e vilës blu. Armendi nuk tha asgjë. Ai buzëqeshi, po brenda tij diçka rëndonte.

“Është e jona”, mendoi. “Por pse nuk ndjej dot gëzim të plotë? Pse më duket sikur ky është vetëm fillimi i një furtune?”

 

Ermira e pa drejt në sy:

• Ti nuk po flet S’je i gëzuar?
• Jam, jam… — tha Armendi, me një zë të thyer. — Thjesht… më duhet pak kohë të mësohem me këtë.

Çimi e pa me vëmendje, si të donte të thoshte diçka, por nuk foli. Edhe ai ndjeu diçka të pazakontë në fytyrën e Armendit. Një hije, një parandjenjë.

Diku thellë në zemrën e tij, Armendi e dinte: fati i mirë që dukej se po trokiste, kishte një hije pas vetes. Një kapitull i ri po hapej, por jo domosdoshmërisht më i lehtë.

Ditët kaluan shpejt. Ata u zhvendosën në vilën blu fundjavën e ardhshme. Ishte e bukur, me dritare të mëdha që hapeshin drejt kopshtit dhe me një verandë ku Ermira vendosi menjëherë një tavolinë druri dhe dy karrige. Djali vraponte nga dhoma në dhomë, duke e eksploruar si një kështjellë loje.

• Kjo është jeta që kemi ëndërruar, — tha Ermira një natë, duke mbështetur kokën në supin e tij. — Dhe tani është e jona.

Edhe pse shumë e vjetër dhe shumë e rënduar është e jona, por do shumë lekë të ribëhet, – tha ky i mërzitur.

Armendi nuk foli më. Preku flokët e saj, pastaj hodhi sytë jashtë. Në errësirë, vila blu dukej si një trup i

 

gjallë që merrte frymë me ritmin e mendimeve të tij. Çdo mëngjes, ai zbriste në katin përdhes dhe ndalonte para një dritareje të veçantë. Ishte ajo që shihte nga pas shtëpisë, aty ku një pemë e thatë qëndronte si një dëshmi e dikurshme. Shpesh i dukej sikur dikush e vështronte prej andej, edhe pse nuk kishte askënd. Kishte netë kur zgjohej i djersitur, me ndjenjën e një makthi të parealizuar.

Një mbrëmje, kur Ermira po lexonte një libër në divan, ai u ngrit dhe i tha:

• Po dal pak, kam nevojë për ajër.
• Je mirë, zemër? — pyeti ajo me kujdes.

— Po, — gënjeu.

—Më mungon lëvizja. Në qytet ecja më shumë.

Doli pa zhurmë. Rruga ishte bosh, dritat e rrugës ndizeshin me ndrojtje dhe fryma e ajrit mbante një ftohtësi të pazakontë për muajin maj.

U ndal në cep të rrugicës, aty ku drita nuk arrinte. Pa për telefon, por nuk telefonoi askënd. Ishte si të priste një mesazh që nuk do vinte kurrë.  Sytë i mbetën tek një njoftim i vjetër që i kishte ardhur nga një letër anonime “Mos u gëzo shumë. E kaluara nuk harron.”

Vila blu mund të ishte e tij në letra, por në shpirt, ai ndjente se nuk i përkiste ende askund.

 

U kthye ngadalë në shtëpi. Ermira po flinte me librin ende hapur mbi gjoks. Djali flinte në dhomën tjetër. Dhe heshtja ishte më e rëndë se çdo tingull nate.

Pasdite vonë, dielli po fshihej ngadalë pas kodrës, duke lënë mbi vilën blu një dritë të butë portokalli. Ermira kishte hapur dritaret e katit të dytë dhe po rrinte mbështetur në kornizën e tyre, me flokët që i valëviteshin nga një erë e lehtë.

• Është e pabesueshme, — tha ajo me një buzëqeshje të qetë. — Çdo mëngjes kur zgjohem, më duket si ëndërr. A të ndodh edhe ty?

Armendi po vinte një perde në dhomën e ndenjes. U kthye dhe e pa.

• Më ndodh, Thjesht… më duket sikur shtëpia po na mëson ta besojmë.
• Çfarë do të thuash me “po na mëson”? — pyeti Ermira, duke buzëqeshur me kurreshtje.

Ai buzëqeshi lehtë, por syri i majtë iu lëkund për një

çast, sikur zemra t’i ishte lidhur me një fije parandjenje.

• Ka një qetësi të çuditshme këtu. Ndonjëherë, nuk di nëse është qetësi e mirë… apo e frikshme.
• Je Gjithë kjo lëvizje, letrat, përgjegjësia… Mos e ngarko veten, dashuri. Shijo momentin.

Ajo iu afrua dhe i vendosi duart në sup. Për një çast u përqafuan në heshtje. Pastaj, Ermira vazhdoi:

• Do e mbjellim një lule në çdo Një pemë të re

 

në oborr. Do t’i japim jetë kësaj shtëpie. Do e mbushim me kujtime të bukura, që asnjë hije nuk mund t’i fshijë. Armendi shtërngoi duart e saj.

• Do provojmë. Por ndonjëherë, ndjej sikur… si të fryjë një erë tjetër.
• Erë?
• Si era që fryn para se të vijë stuhia. E padukshme, por e ftohtë. Si një ogur…

Ermira e vështroi seriozisht për herë të parë.

• .. e di që kemi kaluar shumë vështirësi, por kjo shtëpi është një fillim. Mos lejo që e kaluara të na vjedhë këtë moment.

Ai uli kokën dhe pëshpëriti:

• Po nëse nuk është e kaluara? Po nëse është diçka që vjen?

Jashtë, një erë e papritur përplasi dritaren. Të dy kthyen kokën. Qetësia u bë më e rëndë se më parë. Dritat e vilës blu u ndezën automatikisht, si sy që nguliten në errësirë.

• Në netët e para, gjithçka dukej normale. Ermira e kishte kthyer katin e sipërm në një parajsë të vogël: ngjyra të lehta, perde të holla që lëkundeshin me erën, raftet plot libra, dhe aromën e qirinjve me vanilje.

 

Por netët e fundit, Armendi zgjohej shpesh në mes të natës. Gjithmonë në të njëjtën orë: 03:33 pas mesnate.

 

Kishte djersë në ballë, dhe frymëmarrjen të rënduar. Zbriste në katin përdhes, rrinte i ulur në kuzhinë, duke vështruar nga dritarja e pasme, aty ku ishte pemë e tharë.

Një natë, Ermira zbriti pas tij pa zë.

• Armend, çfarë ke?

Ai nuk foli menjëherë. Kishte sytë e ngulur jashtë, si të priste diçka.

• E ndjen? — tha më në
• Çfarë?
• .. por jo atë të zakonshmen. Kjo është ndryshe. Sikur dikush tjetër të jetë këtu.

Ermira u afrua, e vendosi dorën mbi shpatullën e tij.

• Mos po të rëndon ndonjë faj i vjetër? I Asijës. Apo jo? Mos është brenda teje ky faj, ky rrënim që solli ajo? Ai heshti. Pastaj, si pa e menduar gjatë, u ngrit dhe hapi valixhen e vjetër që e kishte sjellë me Brenda saj kishte vetëm disa letra, një fotografi e vjetër me babanë e tij… dhe një zarf të bardhë, pa emër.

Ia zgjati Ermirës.

Ajo e hapi me kujdes. Brenda kishte një letër me dorëshkrim të çrregullt: ”Ti e di çfarë more. Të gjithë e marrin çmimin një ditë. Në atë shtëpi nuk do kishte paqe, sepse ajo që iku…. . Ai që ikën pa drejtësi, kthehet pa trup.”

 

Ermira e lexoi në heshtje. Zëri iu drodh.

• Kush ta dërgoi këtë?
• Nuk e di. Erdhi një ditë pas firmosjes së kontratës për vilën blu. Asnjë nënshkrim. Asnjë adresë. Vetëm kjo letër. Mos vallë Asija nuk do që të kthehemi ne këtu,- tha -Fantazmat janë këtu Armend,- shtoi.- Ajo se deshi këtë vilë, as Bekën. Ajo ishte vetë mallkimi. Besomë mua i dashur.

U ulën të dy pranë valixhes. Ermira mori frymë thellë.

— Do e përballojmë bashkë. Çfarëdo që të jetë, do e zbulojmë. Por ti më duhesh i kthjellët, jo i humbur në frikë.

Jashtë era nisi të frynte fort dhe një degë u përplas në xhamin e dritares me një zhurmë të papritur. Ata të dy u kthyen menjëherë. Diçka e vogël ra nga tavani. Një grimcë pluhuri? Apo…

• Të lutem, — pëshpëriti Ermira. — Mos më lër vetëm.

Armendi e shtrëngoi fort.

Por ai e ndiente. Kjo shtëpi nuk do të ishte thjesht një fillim. Ishte gjithashtu një provë që gjysh Beka dhe njerëzit e tij ia dhanë vilën për të nisur përsëri mbretërimi i një mbiemri.

Armendi kishte hyrë në borxh. Krahas kredisë së rëndë që rëndonte mbi të, Vila kërkonte të shtonte edhe njëqind milion lekë të tjera si investim. Ai s’i kishte.

 

Ishte i papunë në kuptimin klasik të fjalës – siç thuhej nëpër gojë të njerëzve – punonte sa andej-këndej, si mekanik i lëvizshëm, nga një makinë te tjetra, nga një klient te tjetri, pa ndonjë qëndrueshmëri. Familja duhej siguruar. Vila duhej restauruar. Dhe pastaj, ai duhej të rikthente pronat e tjera – të gjitha të uzurpuara, të humbura në vite, në heshtje, në një drejtësi që s’mund ta quaje më të tillë.

Gjithçka bëhej me lekë dhe me dhëmbë të shtrënguar ndaj një drejtësie që herë shfaqej, herë fshihej në tym. Lufta për vilën blu ishte përfunduar me sukses. Ajo nuk ishte më thjesht një ndërtesë. Ishte simboli i një kohe të harruar, i një premtimi. Por tani fillonte pjesa më e vështirë: ta mbante atë në këmbë, ta gjallëronte, ta kthente në një qendër të jetës, në një strehë ku do të ringjallej jo vetëm kujtesa e Bekës, por edhe figura e asaj çka përfaqësonte ai vetë.

Sepse ai e ndiente që në këtë rrugëtim nuk po ndërtonte vetëm një të tashme të re – po rindërtonte krenarinë e parë të një milioneri shqiptar që kishte rënë jo nga faji i tij, por nga harresa dhe nga një epokë që u përpoq të fshinte gjithçka.

“Ti nuk je vetëm një trashëgimtar. Ti je dëshmitari i fundit.”

Këto fjalë, të shkruara me një dorë të panjohur,

vazhdonin t’i tingëllonin në mendje Armendit. Letra

 

nuk kishte firmë, as datë, por boja ende e njomë i jepte një ndjesi ngutjeje, si një thirrje që s’toleronte vonesë. E rilexoi për herë të dytë. Pastaj për të tretën. Sikur donte të bindte veten që nuk po shikonte ëndërr, apo po i ikte mendja. Dëshmitar i fundit i kujt? I një historie të harruar? I një sekreti familjar të varrosur mes gurëve të asaj vile të rrënuar?Apo çfarë?  S’e di mirë çdo më thënë kjo tip letre. Apo është një paralajmërim për çfarë do të më ndodhë. Apo është për vilën Osee…S’di nëse e gjeta, por mendoj që është

Vila, pikërisht ajo. Paralajmëron dhe rri… e heshtur, e ngritur në majë të kodrës, me grilat e dritareve të varura si qepalla të lodhura. Dikur kishte qenë e gjyshit, pastaj e babait, tani e tij. Por bashkë me të, i kishte rënë për pjesë edhe një barrë e rëndë – ajo fjali – ai fat që nuk e kishte kërkuar kurrë.

Borxhet ishin grumbulluar. Muret ishin lagur, çatia gati për të rënë, shumë, gjëra të papaguara. Ai nuk kishte as para, as fuqi për t’u përballur me të gjitha këto. Por nuk mund të ikte. Jo tani. Jo pas asaj letre.

Atëherë mori një vendim. Një ide që më parë ishte vetëm një mendim i turbullt, u kthye në qëllim të qartë. Do të largohej. Do të merrte vizë për në Itali. Do të punonte një vit, dy nëse ishte nevoja. Do të lante pjata, do të mblidhte ullinj, s’kishte rëndësi. Mjaftonte

 

të fitonte aq sa për të larë borxhet, për të ringjallur

vilën – dhe mbi të gjitha, për të zbuluar të vërtetën. Sepse tani, një gjë ishte e sigurt: nuk bëhej më fjalë vetëm për një trashëgimi materiale. Kishte diçka më shumë. Një kujtesë. Një e vërtetë që nuk duhej të humbiste. Dhe ai ishte ruajtësi i fundit i saj.

Nëse ishte vërtet i fundit, atëherë duhej të ruhej. Duhej të mendonte me qetësi, me zgjuarsi, për vazhdimin e jetës së mbiemrit të tij. Ose, ndoshta, të ruante të gjallë kujtimet e gjyshit. Ndoshta, pas mesazhit anonim fshihej një dëshirë më e thellë: që ai, Armendi, të bëhej si gjyshi — I zoti, me emër, një burrë që lë gjurmë.

 

Por, si mund ta dinte me siguri? Si mund të vendoste për jetën e tij vetëm mbi një fjali të shkruar pa emër? Dhe megjithatë, ajo fjali i kishte trazuar gjithçka brenda vetes. Si një gur i hedhur në ujë, që krijon rrethe të pafundme, edhe ajo thirrje e papritur kishte zgjuar te Armendi diçka të fjetur: një ndjenjë përgjegjësie që nuk e kishte ndier kurrë më parë. Ai s’po vendoste dot. Ishte në një udhëkryq. Midis ikjes dhe qëndrimit. Midis harrimit dhe kujtimit. Midis një jete që duhej rindërtuar dhe një trashëgimie që kërkonte mbrojtje. Në fund, në heshtje, pranoi se ndoshta rruga e vetme për ta kuptuar ishte ta ndiqte. Të nisej.

Vendosi të bisedonte me Ndriçimin gjatë një loje

 

bilardoje.

Në një moment të qetë, teksa topat rrëshqisnin ngadalë mbi gjelbërimin e tryezës, Armendi ngriti kokën dhe tha:

• A do të ishe dakord që të iki për një vit në Romë? Të gjej punë si mekanik, elektroauto, ose çfarë të jetë… Veç të punoj, të laj borxhet dhe të bëj ca lekë që ta rregulloj vilën. Po rrënohet dita-ditës, nga koha dhe nga mungesa e çdo investimi…

Ndriçimi nuk foli menjëherë. Mbylli njërin sy dhe goditi topin e kuq, që përplasi dy të tjerë dhe përfunduan në qoshe. Pastaj u kthye nga Armendi dhe tha me një zë të ulët, thuajse si një mendim i fjetur:

• Mbase ke të drejtë. Po të jetë e vetmja .. (Pauzë.)
• E pra, unë them Merr atë vizën italiane. Bli biletën dhe nisu. Shko në Tokën e Premtuar.

 

Në sytë e Ndriçimit nuk kishte as ironi, as entuziazëm. Vetëm një farë pëlqimi të heshtur, si miratimi që i jepet një miu që arrin më në fund ta gjejë daljen nga labirinti.

 

E nesërmja e gjeti Armendin përballë një faqeje bosh letre. Ishte koha të shkruante arsyet e largimit. Por në të vërtetë, brenda vetes, ai ndjente se nuk po largohej

 

vetëm për para. Po nisej për të rikthyer diçka më të thellë — një kujtim, një amanet, një të vërtetë që askush tjetër nuk do ta gjente nëse ai nuk kthehej.

 

Ai nuk priti gjatë. Vendimi ishte marrë tashmë. Të nesërmen në mëngjes, mori trenin e parë për në kryeqytet. U drejtua menjëherë te një zyrtar i Ministrisë së Jashtme, për të cilin kishte dëgjuar se “rregullonte punë”. Sami Lega quhej.

Ora kishte kaluar pak mbi dhjetë kur u ngjit përmes shkallëve të errëta të ndërtesës së vjetër. Në korridorin e ngushtë ndjehej një erë letre të mykur dhe duhan i vjetruar. I ra lehtë derës me grusht, tri herë.

• Kush është? — dëgjohej një zë pas derës.
• Armend Podgorica jam. Kam ardhur .. sipas marrëveshjes.

Një heshtje e shkurtër. Pastaj dera u hap pak dhe një sy e pa me kujdes.

Zyrtari ishte i veshur si gjithmonë, me një këmishë gri të zbehur dhe pantallona të hekurosura mirë. Nuk foli. I bëri shenjë të hynte brenda.

• Erdhe në kohë, — tha shkurt. — S’më pëlqejnë ata që vonohen. “Armendi nuk zgjati shumë muhabet, por ia drejtoi atij pasaportën e re të kuqe, që regjimi sapo ia kishte dhënë popullit për të udhëtuar jashtë Shqipërisë.”

 

 

 

Vetë Ai ishte i veshur me kostum blu dhe këmishë të bardhë, gjë që reflektonte mbi sytë e drejtorit dhe në xhamin e qelqtë të tavolinës së tij.

Armendi ishte nervoz, por nuk e dha veten. Rregulloi pak jakën e këmishës, mori drejtimin dhe tha:– Dua të shkoj në Romë të punoj një vit, sepse kam borxhe dhe kam nevojë për para. Sipas marrëveshjes, në pasaportë kam një mijë e pesëqind dollarë. Dua vizë gjashtëmujore, zotëri.

Drejtori nuk foli menjëherë. E mori pasaportën, e hapi ngadalë, dhe filloi ta shfletonte me kujdes, sikur kërkonte ndonjë gabim apo mangësi. Pastaj ngriti kokën, e shikoi Armendin drejt në sy dhe tha:

• E kupton çfarë po kërkon? Të shkosh në Romë? Një vit? Nuk është kaq e lehtë sa mendon.

Armendi nuk uli sytë. Ishte përgatitur për këtë moment. Kishte kohë që mendonte vetëm për të, që nga dita kur mori vesh se mund të aplikonte për vizë. Ai u përpoq të ruante qetësinë:

• E kuptoj shumë mirë. Dua të punoj ndershëm. Nuk kam qëllim të qëndroj përgjithmonë. Vetëm të shlyej borxhet. Pastaj do të kthehem. Drejtori ngriti vetullat dhe buzëqeshi me ironi: – Të gjithë kështu thonë, Armend. Të gjithë. Por ti dukesh djalë i rregullt… Le të shohim.

 

Ai shtypi një buton mbi tavolinë dhe pas pak u hap dera. Hyri një punonjës me dosje në dorë.

• Çoje këtë tek sektori përkatës. Le të përgatisin dokumentet dhe të përgatitin dosjen për amabasadë. Armendi mori frymë thellë. E dinte që ende asgjë nuk ishte e sigurt. Por të paktën hapi i parë ishte hedhur. Pasi doli nga zyra e drejtorit, Armendi e ndjeu se duart i ishin I fshiu me pëllëmbët e xhaketës dhe mori frymë thellë. Korridori i gjatë i ndërtesës shtetërore dukej edhe më i ftohtë, më i gjatë, më i largët. Hapat i binin të rëndë, sikur në çdo hap po mbante mbi supe një gur pritjeje.

Në mendje i vërtitej një zë: “A do ma japin vizën? A do më lejojnë të iki?” E dinte mirë se çdo gjë varej nga vullneti i një ose disa zyrtarëve, që shpesh vepronin pa asnjë logjikë tjetër përveç frikës dhe urdhrit të padukshëm.

Kur doli jashtë, dielli ia verboi sytë për një çast. U ndal te shkallët dhe ndezi një cigare. Njerëz të tjerë prisnin radhën për të hyrë brenda, shumica me fletë në duar, pasaporta, dëshmi, ndonjë fotografi e përgatitur për viza. Të gjithë me fytyra të tërhequra, të lodhur nga pritja, nga shpresa dhe nga frika që nuk thuhej me zë. Një burrë rreth të pesëdhjetave, me flokë të rralluar dhe çantë krahu, iu afrua me një përshëndetje:

• E more përgjigjen, djalë?

 

Armendi tundi kokën:

• Jo ende. Më thanë të

Burri psherëtiu dhe pa drejt ndërtesës, pastaj shtoi:

• S’është puna që Puna është se shpesh presim kot.

Pastaj u largua ngadalë, pa thënë më asnjë fjalë. Armendi qëndroi edhe pak aty. Pastaj hodhi cigaren, e shkelmoi me këpucë dhe mori rrugën drejt shtëpisë. Kishte shumë për të menduar, por mbi të gjitha, duhej të priste. Në këtë vend, gjithçka niste e mbaronte me pritjen si në ferr. Të gjitha punët në Shqipëri janë me kokë poshtë, d.m.th. mbrapsht. Vend i mallkuar. Vend që e pushtuan të gjithë. Popull vëllavrasës si ky yni, askund nuk ka.

Kaluan tre javë. Çdo mëngjes, Armendi shkonte në zyrën e emigracionit, hipte shkallët, pyeste në sportel, dhe merrte të njëjtin përgjigje:

• Ende nuk ka dalë përgjigjja. Prisni edhe pak. Ato fjalë u bënë si një refren i përditshëm. Në shtëpi, nëna e priste me sy të lodhur, duke e parë nga dera sa herë dëgjonte hapa.– E more vizën, bir?– Jo, nënë. Nuk ka dalë ende.

Ajo nuk fliste më. Kthehej në punët e saj të heshtura,

duke menduar se djali i saj mund të mos ikte kurrë.

 

Më në fund, një të hënë në mëngjes, teksa qëndronte

 

sërish në radhë, një zyrtar me kostum gri dhe flokë të

krehur prapa, doli në korridor dhe thirri:

 

– Armend Podgorica!

Zemra iu drodh. U ngrit menjëherë dhe iu afrua. Zyrtari i zgjati një zarf. Ai e hapi aty për aty, me duar që i dridheshin.

Brenda pashaportës së kuqe ishte një letër e shtypur, me vulë. Aty ai lexoi: Data kur fillon dhe mbaron viza “Aplikimi juaj për vizë gjashtëmujore për arsye punësimi në territorin e Republikës Italiane, konkretisht në qytetin e Romës, është miratuar…”

Ai nuk lexoi më tej. E ktheu letrën, pa vulën si për t’u siguruar që nuk po ëndërronte.

Zyrtari vështroi reagimin e tij dhe tha me ton zyrtar: E morët vizën Sukese! Ikni, mos qëndroni më këtu! E përsëriti prapë ai. Mos vononi. Se shohin dhe tjerët. Këtu nuk bëhet më asgjë. S’keni asnjë punë më këtu zotëri, tha ai prapë.

Armendi tundte kokën, pa mundur të nxjerrë fjalë. Pastaj, kur doli në rrugë, nisi të ecte shpejt, si të mos kishte peshë. Ecte pa ndalur, pa e ditur mirë ku po shkonte, vetëm me një gjë në kokë: “Po iki… më në fund po iki.”

Në darkë, ai u takua me Çimin te bilardoja e lagjes.

 

Aty ishte gjithmonë zhurmë, dritë e zbehtë dhe tym cigare që ngjitej drejt llambave të verdha. Ata bënë një lojë bilardoje dhe, si zakonisht, biseduan me zë të ulët, të përmbajtur, si njerëz që e dinë se çdo fjalë e thënë më shumë mund të përplaset diku tjetër.

• E mora, – tha Armendi më në fund, pa e parë në
• Të enjten. Ik…

Çimi ndaloi për një çast, shikoi topat e bilardos si t’i kishte harruar për çfarë shërbenin, pastaj tha:

• E dija që do ta Nuk mund të të ndalonin. Po Ermira? Do t’i thuash vetë, apo do ta marrë vesh nga lagjja?

Armendi uli kokën. Ajo ishte pjesa më e vështirë. Më e vështirë se dokumentet, radhët e gjata, frika e refuzimit.

• Duhet t’ia them vetë, – tha ai. – Nuk dua ta mësojë nga të tjerët. Po nuk e di si ta bëj… Si i thuhet një vajze që e do, që po ikën dhe nuk di a do kthehesh më?

Çimi e shtyu topin e kuq në cep të tavolinës dhe pa si u rrotullua për një moment mbi gjelbërimin e zbehtë të qilimit.E ra në gropën e bilardos në cep Ai pasi e pa që guri iku brëmda ,ngriti kokën nga shënjestra e stekës E tha

 

• I thuhet drejt. Se është më mirë dhimbja e vërtetë, sesa një gënjeshtër e Ajo do të kuptojë. Do të

 

vuajë, po do të kuptojë.

Armendi s’mundi të thoshte gjë. Vetëm pa tavolinën, sikur aty të gjente një përgjigje.

• Nesër do t’i flas, – tha pas – Duhet t’i flas. Para

se të jetë vonë.

Ata mbaruan lojën në heshtje. Topi kishte ndalur mbi tapetin e lagësht të fushës së bilardos, por mendimet e tyre nuk pushonin. Me hapat e ngadaltë të një mbrëmjeje të zymtë, u drejtuan drejt lokalit të vogël afër rrugës, jo larg shtëpisë së Nilajit. Kishte kohë që nuk ishin ulur aty. Tani, gjithçka dukej ndryshe, si e zbehur, si një kujtim që nuk e mbante më ngrohtësinë e së kaluarës.

Armendi u ul pranë dritares, duke parë dritat e rrugës që pasqyroheshin mbi gotën e ujit. Fryma i rëndohej. Përsëriti me vete, si një lutje që askush nuk e dëgjonte:

— Të ishte ajo gjallë… do më shpëtonte…

Nilaja kishte qenë zëri i arsyes, forca e qetë që dinte t’i jepte formë kaosit. Po të ishte gjallë, ajo do të fliste me Ermirën. Me fjalët e saj të thjeshta e bindëse, do ta qetësonte. Do t’i thoshte se një vit nuk është asgjë kur dashuria është e vërtetë. Se pritja mund të jetë edhe një dëshmi dashurie. Do t’i shpjegonte se ai nuk po ikte për të ikur, por sepse duhej — sepse borxhet duhej të shlyheshin, se pasuritë e familjes duheshin vënë në punë, se jeta nuk mund të ndërtohej mbi premtime

 

boshe dhe ëndrra pa baza.

— Nilaja… — pëshpëriti ai, si për të sjellë emrin e saj në realitetin që po i rrëshqiste nga duart.

Në mungesën e saj, gjithçka dukej më e ftohtë. Fjalët e tij nuk kishin më peshën që dikur kishin. Ermira nuk e kuptonte. Nuk donte ta kuptonte. Dhe ai s’mund të bënte më asgjë, përveçse të largohej. Emigrimi ishte e vetmja rrugë. Italia – një tokë e premtuar që tashmë nuk kishte më as shkëlqimin e fantazisë, as sigurinë e një zgjidhjeje. Vetëm një domosdoshmëri. Një dalje. Një arratisje nga një realitet që nuk falte më.

Sikur të ishte gjallë Nilaj… Ajo do të fliste me zë të ulët, me qetësi, me atë mënyrën e saj që të vinte në mend të kujtoje gjërat që kishe harruar se ekzistonin. Do t’i tregonte Ermirës gjithçka që ai s’mund të thoshte dot, do t’ia mbushte zemrën me besim.Por ajo nuk ishte më. Dhe me të, kishte vdekur edhe një mundësi që tashmë nuk do të rikthehej.

 

 

 

 

 

 

ZËRI I MUNGUAR

 

Lokali kishte një heshtje që e përthithte zërin e gotave dhe zhurmat e largëta të makinave. Armendi i rrinte kafesë përpara sikur ajo të mbante ndonjë përgjigje. Ishte nata e tretë radhazi që e vizitonte atë vend, dhe çdo herë në të njëjtin orar. Njerëzit që vinin aty ishin zakonisht të njëjtit. Të qetë. Të lodhur. Të pambrojtur. Ai ndiente se po bëhej njëri prej tyre.

E kujtonte Nilajën në qoshen e sallonit, me fjalët e saj të kursyera dhe të mençura. Nuk i duhej shumë për të bindur dikë. E kishte atë aftësi të rrallë për t’i folur tjetrit pa e sulmuar, për ta kuptuar pa e rrëzuar. Po të ishte ende aty, do të merrte për dore Ermirën dhe do t’i thoshte: “Mos ki frikë. Ai do kthehet. Ky është vetëm një kthim pas, për një kërcim më të lartë.”më vonë

Por ajo nuk ishte më. Dhe ai nuk kishte më asnjë fjalë

që të mund të mbante pesha të tilla.

Çdo ditë që kalonte, Ermira do të ftohej më shumë.

 

Kishte një tension të pashprehur në zërin e saj, në shikimin e saj, në ato heshtje që ndodhnin në mes të fjalive. Ai i kishte premtuar shumë — një jetë bashkë, një strehë, një fillim të ri. Por jeta nuk dëgjonte premtime. Jeta kërkonte zgjidhje.

— A do presë, Ermira ? — pyeti veten. — A do të më presë vërtet? Në murin përballë, një fotografi e vjetër e lagjes së vjetër e kthente vështrimin nga vitet kur gjithçka ishte më e thjeshtë. Kur njerëzit nuk ishin të ndarë nga detyrime të mëdha, por vetëm nga mospërputhje të vogla të kohës. Por tani koha nuk ishte më e tyre.

Mendja i shkoi te letra që kishte nisur ta shkruante, por e kishte grisur. “Ermira, më duhet të iki… Jo për të të lënë, por për të pasur një ditë mundësinë të të kthehem siç e meriton…“ Fjalët i dukeshin të dobëta. Të paplota. Si shenja rëre mbi një dëborë që shkrinte. Do ikte. Do nisej për Itali. Një vizë pune, një pritje në ndonjë qytet me emër të vështirë për t’u shqiptuar. Do punonte. Do dërgonte para. Do dërgonte fjalë fitorjeje . Do dërgonte durim.

Por ajo çfarë nuk mund të dërgonte, ishteDashuria Ajo në mungesë zbehet Dhe iu kujtua Nilaja.fjalët e sajë për dashurinë në largësi, për mungesën mes tyre

Dhe ajo mungesë do ta ndiqte kudo që të shkonte.

 

“Kur zemrat ndahen nga sytë, kujtimi lufton me harresën — dhe dashuria, në heshtje, pyet nëse largësia është provë apo mbarim.

Larg syve, por jo larg shpirtit — nëse është dashuri, ajo pret dhe nuk venitet.”

Ai vendosi t’i tregonte Ermirës vizën dhe arsyen pse do të ikte për një kohë të shkurtër, dhe se ai e donte ashtu si më parë. Dashuria e tyre është dhe do të jetë njësoj. Vetëm kërkoi që ajo të betohej se do ta priste. Ajo kishte besë dhe ishte një femër shumë e zgjuar dhe fisnike Ai nuk humbi kohë por e thirri te vendi takimit të dikurshëm Ai ishte porti i vjetër.

Porti i vjetër kishte një heshtje të çuditshme atë mbrëmje. Dritat zverdheshin mbi sipërfaqen e ujit, si kujtime të zbehura që nuk kishin vend tjetër veç detit. Armendi qëndronte i mbështetur pas një shtylle të ndryshkur ndriçimi. Zemra i rrihte me ritmin e një largimi që nuk e dëshironte, por që koha e kishte bërë të domosdoshëm.

 

Armendi rrinte pak më tutje, duart në xhepa, sytë drejt vijës së horizontit. Kishte zgjedhur të mos fliste. E njihte Ermirën e tij më mirë se kushdo dhe e dinte që ajo kishte nevojë te dinte të vërtetën

Hapat e Ermirës ndiheshin përmes gurëve të lagur. Armendi e ktheu kokën dhe sytë e tij u përplasën

 

me të sajët – sytë e një dashurie që kishte kaluar shumëçka, por ende nuk e kishte kaluar gjithçka.

-E dija që ishe këtu, — tha ajo me një zë që përpiqej të mos dridhej.

• Dhe unë e dija që do vije, — iu përgjigj

Ai iu afrua ngadalë, si dikush që i afrohet një të vërtete të madhe. Nga xhepi nxori një pashaportë të kuqe. Ishte letra e vizës. Dokumenti që do ta largonte përkohësisht, por që i rëndonte në dorë si një dënim i heshtur.

• Kam marrë vizën, Do iki. Për një kohë të shkurtër ”Nuk desha të bëhej rrëmujë tek shtëpia jonë, sepse nuk e dija si do reagoje. Prandaj të thirra këtu, zemra ime.” — tha ai. Por para se të iki, dua që të dish diçka: Ajo hapi sytë dhe nuk foli. Sytë iu mbushën me lot, por nuk nxori zë Armendi e dinte se ajo nuk do pajtohej me këtë ngjarje dhe vazhdoi: Dashuria ime për ty nuk ka ndryshuar. Vetëm vendi po ndryshon, jo ndjenjat.

Ajo nuk foli. Vetëm e shikonte, si dikush që numëron sekondat që i ndajnë nga mungesa. Nuk bëri asnjë levizje vetëm shikonte me lot në sy. Ai e puthi përsëri në buzë. Ajo nuk reagoi. Ky gjithë frikë i tha:

— Nuk të kërkoj të më premtosh thjesht me fjalë. Të kërkoj të më besosh. Të më presësh. Të mbetesh ajo që je: forca ime, fryma ime e kthimit.

 

Armendi i, i heshtur, u afrua. E pa Ermirën në sy dhe  tha:

• Kam parë shumë dashuri që janë fikur përpara se të merrnin Por dashuria juaj, juaja është e pashpjegueshme. Dhe unë besoj në të. Po ashtu duhet të besoni edhe ju.

Ermira bëri një hap përpara. Ia zgjati dorën Armendit dhe tha:

• Ngri pak ballin, të shoh në

Ajo i kaloi pëllëmbën lehtë mbi flokët, duke ia çuar

përpjetë ballit, dhe shtoi me zë të ulët:

• .. E di që nuk më pëlqen kjo histori, por nuk kam ç’farë të bëj. E di që duhet para për t’i kthyer gjërat siç ishin dikur… dhe e di që do të vuaj për ty. Sytë i mbushën lotët dhe lotët filluan t’i rrëshqisnin faqeve. Zëri i saj u drodh:
• Por martesa është e vështirë, Armend. Nuk është vetëm lule dhe puthje. Është edhe vuajtje… edhe sakrificë. Fëmijë që duhen rritur, burrë që duhet mbajtur, shtëpi që s’jeton vetë. Burri im do bëhet kont si gjyshi vet Eparandjej, Vetëm kurr nuk do dorëzohemi .

E tha këtë duke qarë, por në zërin e saj kishte vendosmëri. Lotët ishin për shkak të dashurisë, jo për mungesë force. Pastaj u kthye dhe tha— Betohem.

 

Do të të pres. Në këtë port, në këtë vend. Dashuria jonë nuk është një përjetim që ndalet me distancën. Është një rrugë pa kthim. Dhe unë jam e jotja në çdo hap të saj.

Armendi e përqafoi fort, ndërsa fjalët e tij u shndërruan në një pëshpëritje të thjeshtë, të qartë, të përjetshme:

• Do të kthehem. Dhe kur të kthehem, ne do të jemi më të fortë se kurrë.

Dhe ndërsa nata zbriste mbi port, tri hijet qëndronin pranë njëri-tjetrit. Aty erdhi si hije edhe Nilaj. Ecja i dukej e gëzuar, por edhe e mërzitur. Dukej e tërhequr mes dy ndjenjave që s’e linin të qetë. E kishte kuptuar atë që të gjitha grate janë njësoj, herët a vonë ato tradhëtojnë: Të gjithë e dinë që betimet e grave nuk zgjasin shumë. Asgjë në këtë jetë s’është e jotja. Të gjitha janë një mashtrim i përkohshëm, që jeta në tokë të dhuron. Aq ma shumë ku bëhet fjalë për gratë. Ato në përgjithësi që në fillim të jetës ishin të pabesa …

Aty erdhi si hije edhe Nilaj. Ecja i ishte e lehtë, por brenda vetes mbante një peshë që nuk e fshihnin dot as buzëqeshja e zbehtë, as përpjekja për të dukur e qetë. Ishte një përzierje e çuditshme mes gëzimit dhe mërzisë. Dhe ajo, ashtu si shumë të tjera para saj, e dinte tashmë të vërtetën e heshtur që fshihej në fund

 

të shumë historive dashurie:

Betimi i grave është i butë si fjalët e tyre, i ngrohtë si prekjet, por nuk është gjithmonë i përjetshëm. Gratë betohen me zemër, por zemra e tyre ndryshon – ndonjëherë nga dhimbja, ndonjëherë nga vetmia, ndonjëherë nga dikush tjetër që vjen në kohën e gabuar.

Tradhtia nuk ndodh gjithmonë me qëllim. Ndonjëherë ajo lind si një shpresë e re, si një nevojë për t’u ndjerë gjallë, si një hakmarrje ndaj një burri që nuk dëgjoi, nuk pa, nuk e deshi mjaftueshëm. Por gjithsesi, një betim i thyer mbetet një plagë — për të dy.

 

Nilaj e dinte këtë. E kishte parë nëna e saj, motra, shoqet. Dhe tani… ndjente se po e përjetonte edhe vetë.

 

 

“Tradhtia që vjen e veshur me petkun e rinisë, nuk është tjetër veçse një kujtesë e bukur e një dhimbjeje të vjetër.”

 

Nilaj s’po ikte. Nuk i pëlqeu betimi i Ermirës.

Thjesht rrinte pezull në një qoshe të hapësirës, ku drita nuk arrinte kurrë të mbërrinte plotësisht.

 

• “Tradhtia që vjen e veshur me petkun e rinisë,” foli ajo ngadalë, me një zë që dukej se vinte nga një kohë tjetër, “nuk është tjetër veçse një kujtesë e bukur e një dhimbjeje të vjetër.”

Armendi nuk mundi të fliste. Ato fjalë nuk ishin akuzë, por as falje. Ishin një të vërtetë që vinte nga larg, me erën e asaj çfarë ishte thyer përgjithmonë.

• “Nuk e kuptova atëherë,” vijoi ajo, “që dashuria s’është thjesht ndjenjë. Është edhe durim. Është edhe mungesë. Edhe frikë. Dhe kur ikëm… E lamë bosh atë që mund të ishte shpëtimi ynë.”

Ajo buzëqeshi lehtë, si të donte të thoshte “tani e di”, dhe u tret në ajër, duke lënë pas vetëm një ndjesi ftohtësie — dhe një fjali që do t’i mbetej përjetë në mendje.

Betim grash.

 

 

 

 

 

 

 

RIKTHIMI

 

Para se të nisej, Beneti i dorëzoi Armendit një copë letër me një adresë të shkruar me kujdes.

 

• Kjo është adresa e një pronari të madh elektronikesh dhe pajisjesh elektromagnetike në Romë, — i tha. — Babai im ka qenë mik i ngushtë i Që ta dish, më ka borxh shumë.

Armendi mori letrën dhe e futi në xhep.

• Do ta telefonosh sapo të zbresësh në aeroportin e Romës. Ji i sigurt, ai do të të marrë në punë dhe do të të mbajë mirë.

Në atë çast, ai përqafoi të atin fort, sikur t’i linte një pjesë të shpirtit në atë përqafim. Pastaj vazhduan të flasin, teksa valixhja qëndronte gati pranë derës.

• Vendosëm ta lëmë Vilën Blu me qira, — i tha babait ai. — Ndoshta ndonjë hotel, a ndonjë ndërmarrje shtetërore do të jetë i interesuar. Ju do të ktheheni në

 

shtëpinë tonë të vjetër — në dhomën dhe kuzhinën tënde. Sa të vij unë. Dakord baba?

• Kjo do të jetë vetëm përkohësisht, derisa të kthehem unë. Do t’ju dërgoj para çdo fund muaji. Do të jetoni mirë dhe do të fillojmë të paguajmë borxhet, pak nga pak, — tha Armendi.

Babai buzëqeshi dhe e përqafoi sërish. Por nuk mund të rrinte pa e ngacmuar me një shqetësim të fshehtë.

• Po si do ta lësh gruan vetëm, mor bir? — foli ngadalë — Ajo është e re, e bukur… Nuk mund të rrijë vetëm me një fëmijë dhe me mua. Djali yt po rritet, ai ka nevojë për babanë. Unë jam gjyshi, jo babai, bir…

 

Armendi heshti për një çast. E dinte që kishte të drejtë, por kishte bërë një zgjedhje. Do të largohej për një qëllim më të madh.

• Mos rri gjatë, — i tha i — Ermirën do ta vëzhgoj unë… Edhe pse ajo është betuar për besnikëri… Pastaj zëri i tij u ngurtësua, dhe e ndërpreu fjalën E foli me ton të prerë:
• Ah mor bir, ajo është racë tjetër… racë e ulët, klasë punëtore. Skllevërit, sa do të lirë të jenë, skllevër mbeten. Racat e ulëta, sado lart të ngjiten, përfundojnë aty ku ishin. S’janë për ne ajo familje, bir… Ti veç për bukurinë e more…A more bir. Po bën si gjyshi yt. Origjinal ke bërë more djali Edhe ai mori Asijen

 

se ishte e bukur. Nuk pyeti nga vjen dhe kë kishte baba….Bukuria është e përkohëshme more djalë. Do ta provosh vetë këtë thënie. Rraca bir ka rëndësi. Rraca e mirë të bën krenar kudo që të jesh dhe jo ajo e klasës punëtore. Mbaje mend këtë …

Armendi uli kokën. Nuk ishte hera e parë që dëgjonte këto fjalë, por tani nuk kishte më kohë për të kundërshtuar.

• Shpresoj të gaboj, — u zbut babai. — Shpresoj Ermira të jetë si sulltaneshë, jo si skllave…
• Shpresojmë, baba, — tha Armendi me një zë të humbur. — Nuk do të rri shumë. Do të kthehem, do të restauruar Vilën, do të marr fabrikën e birrës në Korçë, edhe atë të duhanit… Gjithë pasurinë tonë do ta rikthejmë.
• Amin, — tha Beneti duke ngritur — Zoti përpara, ti pas Tij. Njeriu nuk e zgjedh racën me të cilën lind, por zgjedh çfarë lartësie njerëzore arrin brenda saj. Racat ndajnë trupin, por jo shpirtin — e vërteta e njeriut fillon aty ku mbaron paragjykimi.” Beneti hodhi sytë nga dritarja. Qielli i mëngjesit ishte i zbehtë, si një premtim i dyshimtë. Ai foli pa e parë në sy të birin:
• Dëgjo, unë nuk jam racist, por jetën e kam parë nga afër, bir… Dhe jeta më ka mësuar se racat nuk bashkohen dot si uji me Mund të duken një për

 

pak kohë, por kur i le të qetësohen, ndahen vetvetiu. Armendi u ngrys. E ndjeu peshën e atyre fjalëve, si një qymyr i ftohtë mbi gjoks.

• Baba, njeriu nuk është racë. Është vullnet. Është zgjedhje. Ermira më do, e unë e dua. A nuk mjafton kjo?
• E di ç’është dashuria, bir? — tha Beneti me një zë që sa vinte e — Është zjarr që digjet shpejt. Pastaj vjen jeta. Vjen uria, vjen borxhi, vjen fëmija që qan natën… E aty zbulohet kush është për ty, e kush është vetëm një ëndërr me sy hapur.
• Do t’i qëndroj pranë, — tha Armendi i
• Nëse ajo bie, do e mbaj unë. Nëse unë bie, do më mbajë ajo.

Beneti heshti për një çast. E shikoi të birin me një përzierje krenarie dhe frike. Sikur donte t’i thoshte: “Mos e beso kaq shumë njeriun.” Por në vend të kësaj, tha:

• Po shpresoj të kesh të drejtë, mor Të lutem, mos e humb veten rrugëve të huaja. Mos harro kush je.

Armendi i hodhi krahun supit.

• Nuk harroj. Por dua të bëhem dikushi që ti nuk pate mundësi të ishe.Do bëj atë që nisi gjyshi im Perandorinë e podgoricëve. Ajo do kthehet si dikur Bonoparti baba……

 

Beneti u step. Lotët iu ngjitën në sytë e lodhur, por nuk i la të bien. Ai vetëm e përqafoi fort, duke i pëshpëritur në vesh:

• Zoti me ty, Ai iku …..?

 

 

 

 

 

 

 

ROMA, PASDITE E VONË

 

Dy ditë pas bisedës së fundit me të atin, Armendi u largua nga Rinasi pa zhurmë, me një valixhe të vogël dhe një peshë të madhe në kraharor. Fluturimi me Air Italia ishte i qetë, por mendja e tij fluturonte më shpejt se aeroplani — drejt së panjohurës, drejt një jete të re, larg gurëve të shtëpisë dhe frymës së atit që e ndiqte si hije.

Aeroplani u ul në Aeroportin “Leonardo da Vinci” në Fiumicino, një ndër më të mëdhenjtë në Evropë. Terminalet shkëlqenin nën dritën e artë të pasdites. Ajri kishte aromën e metaleve, kafesë së fortë italiane dhe një nxitim të heshtur që vetëm qytetet e mëdha e njohin. Zhurma e valixheve, altoparlantët që shpallnin fluturimet, policët e kufirit me sy të mësuar — çdo gjë fliste me një gjuhë tjetër.

Kur doli jashtë, ndjeu për herë të parë aromën e Romës: një përzierje guri të vjetër, pluhuri të butë dhe lulesh

 

të paemërta. Qielli ishte i dendur, si një pëlhurë e ngrohtë mbi qytet. Makinat kalonin me nxitim, ndërsa taksitë e verdhë prisnin me dyert gjysmëhapura.

 

Roma nuk e përshëndeti me fjalë — por me madhështinë e saj të heshtur. Nga larg ndjehej pulsi i qytetit antik që frymonte në mes të shekujve. Kishte diçka të pavdekshme në mënyrën si drita binte mbi ndërtesat, si zërat përziheshin në ajër, si gjithçka ishte e lashtë dhe e re në të njëjtën kohë.

Armendi ndaloi për një çast. E dinte që nuk ishte thjesht në një tjetër qytet. Ishte në një kapitull të ri. Dhe kapitujt e rinj nuk nisin me zhurmë — por me frymë.

Ai hapi telefonin dhe kërkoi numrin që i kishte dhënë i ati.

Tani, gjithçka varej prej tij.

Ai mori një taksi që e pa afër tij dhe u fut direkt në të. Ai nuk foli fare, por ia bëri me dorë “Nisu!” dhe vuri syzet e errëta të diellit që të dukej më zotëri, jo emigrant. Pasi u rehatua dhe njëherë në sediljen e pasme, ktheu shikimin nga dritarja. Ishte veshur sportiv, sikur po shkonte në piknik dhe jo jashtë atdheut.

Taksia u nis butë nga aeroporti, duke përshkuar rrugët e gjera drejt zemrës së qytetit. Shoferi, një burrë i heshtur me sy të zgjuar, i hodhi një vështrim të

 

shkurtër në pasqyrë.

• Ku do shkojmë, zoti im?
• Te Fontana di Trevi, pastaj diku te Dua ta ndjej pak qytetin… përpara se të nisi nga puna, — tha Armendi, me një zë që përpiqej të tingëllonte i sigurt, edhe pse gjithçka rreth tij ishte e re. Ai u bind dhe filloi të ecte. Shoferi nuk foli më vetëm zbatoi urdhërat.

 

Qyteti kalonte përpara syve si një film i heshtur me dritë pasditeje. Rrugicat e ngushta, motorët që kalonin nëpër trafik si bleta, nënat me fëmijë që kalonin rrugën. Gjithkund ndërtesa me gurë të verdhë, me fasada që mbanin mbi vete kohën, por nuk e ndjenin peshën e saj.

Fontana di Trevi u shfaq befas si një mrekulli që doli nga guri. Uji i kristaltë derdhej mbi mermerin e bardhë, ndërsa turma njerëzish rrinin përreth me sytë mbushur. Disa hidhnin monedha me shpresë, të tjerë fotografoheshin, por Armendi vetëm qëndroi pak më larg dhe e soditi.

Aty ndjeu për herë të parë një lloj qetësie — si një zë që i thoshte: Këtu mund të jesh dikushi, nëse nuk harron kush je.

Më pas taksia u kthye drejt Kapitolit, aty ku historia dhe pushteti takohen në heshtje. Sheshi i projektuar nga Michelangelo i shfaqej si një skenë e ngrirë mes

 

qiellit dhe kohës. Nga lart, Roma shtrihej si një gjuhë e lashtë që priste të lexohej sërish.

• Qytet i bukur, apo jo? — foli shoferi më në fund, duke parë në pasqyrë.
• Shumë i bukur. Por ka një lloj trishtimi brenda madhështisë së tij, — tha Armendi me mendje të

 

• Ashtu është, — buzëqeshi shoferi. — Roma gjithmonë të kujton se edhe perandorët iu desh të largoheshin një ditë. Ata të dy qeshën. Shoferi e kuptoi që ky ishte i Dhe nuk komentoi më shumë. Vetëm e shikonte nga pasqyra e mesit me shumë vëmendje. Armendi iu duk si njeri shumë i pasur dhe shumë i zgjuar.

Taksia vazhdoi më tej, drejt Piazza Navona, Koloseut, e rrugëve ku muzika rrugore përzihej me zhurmën e epokave. Për një moment, Armendi ndjeu se ishte vetëm një pikë në oqeanin e historisë.

Ai i tha vazhdo: “Ec se dua t’i shikoj të gjitha!”

Shoferi hapi sytë Tashi po i duket si akrkelog, apo çfarë? Pasagjeri misterioz që fliste bukur italisht. S’merresh vesh se kush është.

Ata ecën dhe nuk folën më.

Taksia u fut ngadalë në rrugët qëndrore të Via del Corso, një nga arteriet më të famshme të Romës. Në

 

të dyja anët e rrugës, ndërtesat ngjanin si libra të mëdhenj të gurta, me dritare të mëdha dhe ballkone prej hekuri të farkëtuar. Fasadat me ngjyrë okër dhe të kuqe të zbehtë, me gjurmë kohe dhe pluhuri të shekujve, ngjanin si fytyra të mençura që e vrojtonin kalimtarin pa folur.

 

Armendi i ngulte sytë mbi çdo hollësi — qemerët elegantë, portat e mëdha me stema familjesh të harruara, statujat në qoshet e ndërtesave që ngjanin sikur do flisnin. Rruga u hap më tej në Piazza Venezia, ku ndërtesa gjigante e bardhë e Altare della Patria — altari i atdheut — ngrihej si një kor i gurit të bardhë. Skulpturat e kuajve prej bronzi, statuja e Viktor Emanuelit II, dhe shkallët që ngjiteshin drejt qiellit e bënin këtë vend të dukej më shumë si një ëndërr monumentale sesa si pjesë e një qyteti të gjallë.

 

Pastaj erdhi Via dei Fori Imperiali, rruga që lidh të kaluarën me të tashmen. Në njërën anë qëndronin rrënojat e Forumit Roman, me kolonat që ngriheshin drejt qiellit si gishta perandorësh të harruar. Në tjetrën anë, ndërtesat moderne jetonin në heshtje, pa e prishur madhështinë e të kaluarës. E gjithë rruga dukej si një muze i hapur nën dritën e artë të pasdites. Më tej, taksia kaloi përmes Via Veneto, rrugës së

 

famshme për jetën e saj elegante, ku hotelet luksoze dhe kafetë me veranda ishin mbushur me njerëz të veshur me finesë. Fasadat prej mermeri, dritaret me perde të mëndafshta dhe hyrjet me tapet të kuq dëshmonin për një Romë tjetër — atë të artit, kinemasë, dhe aristokracisë së dikurshme.

 

Nga dritarja e hapur hynte aroma e kafesë së fortë dhe parfumit të kalimtarëve. Roma nuk ishte thjesht qytet: ishte një përzierje e gjallë e kohërave —Një mozaik ku çdo gur kishte një histori, çdo dritare një kujtim, dhe çdo gur trotuari një hije të lashtë.

 

Armendi mbështeti kokën pas sediljes dhe tha me vete:

“Ky qytet të merr në heshtje, të mbështjell si mantel dhe të thotë: mëso nga unë, por mos më kopjo. Krijo rrugën tënde.”

 

Ai ukujtua se duhëj të pinte një kafe në Romë Të zbatonte ritualin që i tha babai para se të nisëj Ai tha Edhe Beka për herë të parë në Romë piu kafe te

,… kafja që s’po i kujtohëj atë ditë Benetit Armendi e kujtoi si thënëje dhe për ta prishur tersin.. Vendosi të ndalonte.

Armendi i kërkoi shoferit të ndalonte diku ku mund

 

të pinte një kafe dhe të merrte frymë nga gjithë ajo madhështi që e kishte përfshirë. Taksia ndaloi butë në një qoshe pranë Piazza Navona, dhe shoferi i tha:

• Ja ku është një vend i mirë, Caffè della Pace. E vjetër, e famshëme, dhe me shpirt romak të vërtetë. Po, po taman,- tha ai. – Si e gjeti Zoti dhe jo unë…. Këtu ka pirë kafe gjyshi im dikur.- Iu shpreh ai shoferit italisht. Ai hapi sytë dhe u habit nga rastësia e bukur, rastësia e Zotit.

 

Armendi zbriti, hodhi sytë nga jashtë. Caffè della Pace ishte një kafene e vogël, por elegante, me fasadë prej guri të errët, e mbuluar pjesërisht nga hardhi jeshile. Tavolinat jashtë ishin të vendosura mbi kalldrëm, ndërsa brenda dritaret ishin të larta, me perde të holla dhe tavane të zbukuruara me piktura të zbehta.

U ul në një tavolinë anësore, aty ku dielli i mbrëmjes binte butë mbi filxhanët dhe gotat. Kamerieri, një burrë i hollë me jelek të zi dhe buzëqeshje të lodhur, iu afrua:

• Buonasera, signore. Cosa desidera?
• Një espresso… e fortë, — tha Armendi në italishten që e kishte mësuar nga librat e vjetër. Fjalorët italisht –shqip të Nilajit hynë në punë ……….

Për disa minuta nuk foli. Vështroi sheshin, njerëzit,

dhe më pas, kafja e sjellë u bë pretekst për të pushuar

 

mendjen. Ndjeu se në atë vend, në atë qoshe romake të harruar mes rrugëve të përjetshme. Ka pirë dikur gjyshi i tij, Beka.

-Ej, Romë e bukur. Konti u kthye,- gati nuk foli më zë.

Pastaj uli kokën me flokët e zeza sterrë. Edhe me sytë blu që i binin në sy të krejt femrave të rrugës, si edhe atyre që po pinin kafe në atë orë në lokal. Ai dukej si një top –model gjerman, apo ku ta di unë. Ishte perendimor në të gjitha veprimet dhe sjelljet e kjo meritë i përkiste Nilajit.

Armendi e mori ngadalë filxhanin në dorë dhe piu gllënjkën e parë të espressos, ndërsa shikimi i tij shëtiste mbi kalldrëmin e vjetër të sheshit. Zhurmat e buta të Romës i vinin si një melodi e largët — zërat e turistëve, kërcitja e filxhanëve, fëshfërima e lehtë e gjetheve. Për herë të parë pas shumë muajsh, ndjeu një qetësi të thellë brenda vetes, një qetësi që vinte jo nga pushimi, por nga qëllimi.

 

“Ja ku jam,” mendoi. “Në zemër të një qyteti që nuk më njeh, por që më mirëpret si të isha pjesë e tij. Roma nuk pyet kush je — ajo të vë përballë vetes dhe të thotë: Tregomë veten, dhe unë do ta shoh nëse meriton të rrish.”

U kujtua për adresën që ia kishte dhënë Beneti para se

 

të nisej. Ishte Një apartament me qira, jo shumë larg nga fabrika e mikut të gjyshit të tij — Një burrë që dikur kishte qenë një ndër mjeshtrat e parë të pajisjeve elektronike në Itali. Aty ku ishte vendosur ta fillonte përkohësisht jetën e tij.

Lagjja quhej Garbatella — një zonë e vjetër, por plot shpirt komuniteti. Ishte vendi ku jetonin romakët e vërtetë, me ballkone të ngarkuar me rroba që thaheshin në diell dhe fëmijë që luanin në rrugica.

Rruga quhej Via Giovanni da Capistrano. Apartamenti ishte në katin e dytë të një ndërtese me tulla të kuqe, me një hyrje të vogël të mbuluar nga bimë kacavjerrëse dhe një oborr të përbashkët ku çdo mëngjes ndiheshin aromat    e    kafeve    të    fqinjëve. “Do filloj këtu,” mendoi. “Do punoj, do paguaj borxhet, do çoj para në shtëpi. E më pas… do të kthehem me kokën lart.”

E mbylli sytë për pak çaste. Ndoshta nuk ishte ende sulltan, por as më skllav s’e ndjente veten. Në atë qoshe të Romës, me një kafe të hidhur përpara dhe shpresën që përvëlonte në kraharor, Armendi e ndjeu që jeta po i jepte një mundësi të dytë.

Pasi mbaroi kafen, Armendi pagoi me Lira italiane ishte një prerje e re. E pa prishur nga përdorimi. E falënderoi kamerierin dhe doli nga Caffè della Pace me një ndjenjë përkushtimi të qetë. Rrugës për në

 

Garbatella, në taksi, mendonte për gjithçka që duhej të përballonte. Dielli i Romës kishte filluar të ulej mbi qytetin e përjetshëm, duke i dhënë fasadave ngjyrën e artë të shpresës.

 

Shoferi ndaloi para ndërtesës në Via Giovanni da Capistrano, nr. 17.

 

• Ja ku është, — tha ai. — Zona është e qetë. Këtu banon më shumë klasa punëtore e vjetër, por janë njerëz të mirë. Fat të mbarë, mik. Ai e pagoi shoferin aq sa tha ai Nuk ia mori as Shoferi u kënaq

dhe u largua duke u përkulur para tij.

Ai s’e diti mbase që jam shqiptar, qeshi ai më vete Harrova t’i them pra, nënqeshi përsëri ai.

Armendi zbriti dhe mori frymë thellë. Ndërtesa kishte dritare të vogla me perde të bardha, të pastra, dhe një derë të vjetër prej druri, që lëshonte një kërcitje të lehtë kur u hap. Brenda, një korridor i ngushtë dhe i freskët çonte drejt shkallëve. Një plakë me sy të mëdhenj e përshëndeti nga kati i parë pa folur — vetëm me një tundje koke.

Apartamenti ishte modest. Një dhomë gjumi, një sallon i vogël me kuzhinë të hapur dhe një ballkon i ngushtë që shikonte nga një kopsht i përbashkët. Por ishte i pastër. Në frigorifer, dikush kishte lënë një

 

shishe ujë dhe një copë letre:

“Mirë se erdhe, Armend! Jemi miq të mikut të gjyshit. Kur të jesh gati, hajde në fabrikë. Adresa është Via Ostiense 147. Fabrika quhet ElettroMagni. Do të presim.”

 

Nënshkrimi ishte vetëm një emër: G. Magni.

 

Armendi u ul në krevat, hodhi sytë nga letra, dhe ndjeu një nxehtësi në gjoks. Kishte ardhur pa shumë gjëra më vete, pa rroba ndërrimi etj— Vetëm me një çantë e me kujtime të ngarkuara dhe një premtim për të përmbushur.

 

“Nesër do të shkoj atje,” tha me vete. “Për veten time, për babain, për djalin tim.”

Në atë natë të parë në Romë, zëri i qytetit vinte i zbutur përmes dritares gjysmëhapur. E megjithatë, ai nuk ndjehej i huaj. Ishte I huaj, por më në fund, po fillonte ta ndërtonte vendin e vet.

 

Enesërmja ,ditë e re

 

Dita tjetër nisi me një agim të heshtur. Në Garbatella, drita zbardhonte ballkonet e rrënuar, ndërsa gratë e lagjes rregullonin lulet ose thërrisnin fëmijët me emra

 

të lashtë romakë. Armendi u vesh me rrobat më të mira që kishte — Një këmishë blu e hekurosur mirë dhe pantallona gri. Hodhi sytë në pasqyrë dhe u përpoq të shihte veten si punëtor të denjë, si burrë të vendosur.

 

Në orën tetë e gjysmë, mbërriti te Via Ostiense 147, një zonë industriale e vjetër e Romës, afër Gazometro-s dhe afër bregut të lumit Tiber. Në fund të një rruge të heshtur që çonte drejt një ndërtese prej betoni dhe xhami, një tabelë e thjeshtë tregonte:

 

ELETTROMAGNI — Sistemi elektronik & valë elektromagnetike

1. MAGNI, Drejtor teknik

 

Hyri në oborrin e fabrikës, ku dëgjohej zhurma ritmike e një gjeneratori dhe një kollë e thatë nga brenda. Një burrë rreth të gjashtëdhjetave, me flokë të bardhë dhe sy të qartë, doli nga dera kryesore. Kishte në dorë një dosje dhe një buzëqeshje që fshihte përvojë dhe dyshim njëkohësisht.

• Ti duhet të jesh I biri i Benetit dhe nipi i… Bekës, apo jo?
• Po, zotëri, unë Faleminderit që më pritët.
• Nuk është nevoja për falënderime, — tha Magni duke shtrënguar dorën e tij. — Babai yt dhe gjyshi yt

 

kanë bërë shumë për ne në kohë të vështira. Ne nuk harrojmë.

Hodhi sytë mbi djaloshin që kishte përballë. Kishte diçka në shikimin e tij — Një lloj kokëfortësie që të vinte nga vuajtja dhe përgjegjësia e hershme.për jetën

— Do fillosh nga punët teknike, te pjesa e kabllove dhe sinjalistikës. Nëse ia del, do të kalosh në projektim. Ne këtu nuk i falim gabimet, por i shpërblejmë të zotët. Merre uniformën. Fillon sot.

Armendi mori uniformën blu dhe helmetën. Ndjeu një lloj krenarie, edhe pse ishte vetëm hapi i parë. Ai nuk e njihte ende Romën, por tani dinte një gjë: Ky qytet nuk të jepte asgjë pa luftë, por të ofronte gjithçka nëse i qëndroje besnik.

 

Në fund të ditës, kur dielli perëndonte mbi rrënojat e Ostia-s dhe fabrika mbylli portat, Armendi doli në rrugë me muskujt e lodhur, por me shpirtin më të lehtë. E dinte: rruga ishte e gjatë, por ai kishte filluar të ecë. Mbrëmjen e parë pas punës, Armendi u kthye në banesën e tij në Garbatella me duart e pluhurosura, por me zemrën plot. Pasi u la dhe hëngri diçka të thjeshtë që kishte blerë në një dyqan lagjeje, U ul te tavolina dhe mori një letër. Ishte hera e parë që po i shkruante Ermirës që kur ishte larguar.

 

E dashur Ermira,

 

Nuk e di si t’i filloj këto rreshta. Ndoshta nga heshtja jonë, apo nga pamundësia për të përqafuar djalin çdo mëngjes. Më mungoni të dy. Të më mungoni është pak — Mungesa juaj më vret.

Roma është qytet i madh, i zhurmshëm, i bukur. Të çuditshëm janë njerëzit këtu: Të zënë, por me kohë për një kafe të gjatë; Të huaj, por që të buzëqeshin. Sot fillova punën në një fabrikë të madhe elektronikash — mik i gjyshit tonë. Të kujtohet gjyshi Bekë? Ai na mbante gjithmonë pranë radios. E çuditshme si vjen jeta: tani po punoj me sinjale dhe valë elektromagnetike.

 

Kam një dhomë të vogël, por mjafton. Me një ballkon nga ku shoh jetën e thjeshtë të njerëzve që kanë parë shumë, si unë. Nuk kam luks, por kam shpresë. Dhe kam një premtim për veten: Që një ditë t’ju rikthej atë që ju hoqa — sigurinë, mbrojtjen, dashurinë.

Më beso, Ermira, çdo kabllo që lidh sot, është një gur drejt kthimit tim. Mos u frikëso nga distanca. Ajo është vetëm hapësirë. Dashuria është më e fortë. Edhe nëse më ke mallkuar ndonjëherë, mos u ndje keq — unë të kam dashur çdo ditë.

Puthje djalit tonë. Thuaji se babai i tij po punon për të — që një ditë ai të ketë diçka më shumë se vetëm

 

kujtime.

 

Me mall e dhimbje, Armendi

Në fund, ai e mbylli letrën e vendosi në zarf dhe shkroi adresën. Do ta postonte në mëngjes…..Jeta vazhdoi e qetë në dy anët e Adriatikut. Armendi shkonte në punë. Ishte korrekt dhe shumë punëtorë.

Pas pak ditësh, kur ndenji sërish vetëm në mbrëmje, nën dritën e zbehtë të llambës që varej në dhomën e thjeshtë me mobilje të përdorura, Armendi u ul dhe i shkroi një tjetër letër Ermirës. Ishte lodhur, por mendimet për të dhe për djalin i jepnin forcë.

 

E dashur Ermira,

Sot ishte dita e pestë e punës. Duart më janë bërë si të babait kur punonte në kantier: të ashpra, por të ndershme. Kam nisur të mësohem me makinërinë e saldimit të kabllove. Inxhinieri Magni më vëzhgon me sy të rreptë, por ndiej që ka një farë respekti. Dje më tha: “Ti nuk je italian, por punon më mirë se shumë këtu.” Qesha me të, por brenda vetes ndjeva një grimcë krenarie. Jo për vete, por për ju — për ty dhe për djalin tonë.

Roma është e madhe, por nganjëherë ndjehem i vogël brenda saj. Rrugët janë të ngrohta në mëngjes, sidomos kur kaloj nga Via Appia Antica, aty ku

 

kalonin legjionet romake. Sot në pauzë piva një kafe te Bar dei Sogni, aty afër fabrikës. E kam marrë zakon të ulem vetëm, të shkruaj ca shënime në një bllok të vogël dhe të mendoj për jetën.

Ermira, e di që je e lodhur. E di që nuk është e lehtë të rrish vetëm me një fëmijë dhe një plak të heshtur si babai im. Por ki durim. Paratë e para do t’i dërgoj fundjavën që vjen. Nuk janë shumë, por do paguani dritat, bukën, ndoshta dhe një palë këpucë të reja për djalin. I thua që babai i tij është mirë dhe punon si burrë.

 

Unë nuk jam më ai djaloshi që iku me lot në sy nga vila blu. Jam burrë tani. Një burrë që rindërton jetën nga gurët e thyer të së shkuarës.

 

Mos më harro

 

Me mall e nderim, Armendi

 

 

Armendi dërgonte letra çdo javë asaj. Ai e dashuronte. Ermira ia kthente më rrallë përgjigjet, gjë që kishte rënë në sy të tij, por nuk foli askund.

Jeta vazhdonte si një lumë i qetë. Kudo njësoj: me

 

dhimbje, me vuajtje, me gëzime dhe fitore. Dikush humbet, dikush fiton — ligji i natyrës.

Megjithëse ndjente boshllëk në çdo fjalë që nuk merrte

nga ajo, Armendi nuk reshti së shkruari.

Shpresonte që, diku thellë, ajo i lexonte letrat me kujdes dhe i ruante.

Ndoshta heshtja e saj nuk ishte refuzim, por një lloj pritjeje… një mbrojtje e brendshme.

 

Ai filloi të mësonte të pranonte — jo çdo dashuri kthehet me të njëjtën forcë. Por kjo nuk e bëri më të dobët, përkundrazi: E bëri më të qartë në ndjenjat e tij, sepse ndonjëherë, vetë akti i dashurisë është mjaftueshëm i bukur, edhe kur nuk merr përgjigje.

Ai vetëm punonte.

 

Pas një viti të gjatë në Romë, me net të ftohta dhe ditë të lodhshme pune, Armendi kishte ruajtur vetëm një gjë të shenjtë: korrespondencën me Ermirën. Ai i shkruante rregullisht, letra të ndjera, të mbushura me dashuri, shpresë dhe ëndrra për t’u bashkuar sërish. Ajo përgjigjej në fillim, me fjalë të ëmbla, me lajme për djalin e vogël që rritej, për lulet në ballkon, për zogjtë që këndonin mbi çatinë e shtëpisë së tyre të vjetër.

Por me kalimin e kohës, diçka ndryshoi.

Letrat e saj filluan të vinin gjithnjë e më rrallë.

 

Një muaj pa përgjigje. Pastaj dy. Pastaj një letër e shkurtër, vetëm dy rreshta. Pa përshëndetje, pa ndjesi. Ai ndjeu një boshllëk të frikshëm. Diçka nuk shkonte. Një natë të vonë, ndërsa pinte një kafe të fortë tek Bar Arco Romano, me dorën që i dridhej mbi tavolinë, mori guximin dhe i shkroi babait një letër të thjeshtë: Babi,

Të lutem, më thuaj të vërtetën.

Çfarë po ndodh me Ermirën? Pse nuk më shkruan më? Si është djali?

Mos më fsheh asgjë. Unë jam burrë. Mund ta përballoj. Vetëm mos më lër në errësirë.

 

Armendi

 

Babai u përgjigj pas dy javësh. Në letër kishte fjalë të kujdesshme, por në mes rreshtave lexohej e vërteta që ai nuk donte ta thoshte:

 

Bir,

 

Ermira është mirë. Ka filluar punë me orë të zgjatura në çerdhe. Lodhet shumë, s’ka kohë të shkruajë. Djali është rritur, do shumë kujdes. Ajo ndonjëherë është e mërzitur, por i ka hyrë jetës.

Unë e ndihmoj sa mundem, por nuk jam babai i tij.

 

E di ti që nuk është njësoj. Të presim të kthehesh.

Mos i nxjerr konkluzionet para kohe.

Babai yt

Letra nuk tha asgjë… por nënkuptoi gjithçka. Në netët që pasuan,  Armendi filloi të flinte më pak. Sytë i mbante hapur drejt tavanit të bardhë, ku imagjinonte fjalë që nuk po i shkruheshin më. A e kishte humbur Ermirën? Apo ajo ishte ende aty, por jo më për të?

 

Një telefonatë

 

Një mbrëmje e vonë, kur Romës i kishte rënë një qetësi e rëndë, dhe vetmia i varej Armendit mbi supe si një mantel plumbi, telefoni ra.

Ai e hapi me një ndjesi të keqe në stomak.

Zëri i babait, i ngadalshëm dhe i trishtuar, u dëgjua në anën tjetër të linjës.

• Armend… më dëgjon mirë, bir?
• Po, babi. Jam duke të dëgjuar. Çfarë ka ndodhur? Të ndodhi gjë? Djali është mirë?
• Djali është mirë. Po Por unë… unë duhet të të them diçka që nuk do ta doja kurrë të ta thosha kështu, me telefon.

 

• Çfarë ka ndodhur, më thuaj?
• E kam parë Ermirën. Vetë. Me sytë e

Një heshtje e rëndë ra në linjë. Vetëm frymëmarrja e thellë e Benetit dhe pulsi që i trokiste në veshë Armendit.

• Çfarë pe? — pyeti ai me zë të
• Po puthte dikë tjetër. Në stolat e parkut, aty te kodrat pranë çerdhes.

Armendit i iku ngjyra nga fytyra. Zëri i babait vazhdoi, i trishtuar:

• Në fillim nuk doja ta Ajo kishte kohë që sillej keq me ne. Me nënën tënde nuk fliste fare. Ishte bërë e ashpër, e ftohtë, e largët. E ndjeja që diçka kishte ndryshuar, por nuk doja të ndërhyja. Por ajo natë… më vrau. Ishte me një burrë të panjohur, më i vjetër se ajo. Po qeshnin, dhe pastaj… u puthën. Jo si njerëz që e bëjnë nga momenti, por si të dashuruar që e kishin bërë shumë herë më parë.

Armendit iu tha goja.

Iu drodh dora mbi telefon. Donte të fliste, të bërtiste, të mohonte gjithçka. Por nuk mundi. Vetëm një fjalë i doli nga buzët:

• Je i sigurt?
• Po, U binda vetë. Më fal që s’të thashë më herët. Doja të besoja se ishte vetëm një krizë. Por nuk është më krizë. Ajo s’është më ajo që njohe.

 

Armendi mbylli sytë dhe pa para vetes një vit sakrifice, vetmie, pune, shprese… që tani po shuhej si një cigare në baltë. E gjitha për një grua që e kishte harruar.

• Të faleminderit, babi… Të dua!
• Edhe unë, Jemi me ty. Mos u dorëzo. Por mos e mashtro më veten.

Pastaj linja u mbyll.

Natën e asaj telefonate, Armendi nuk fjeti. Ai doli nga apartamenti i tij i vogël në Trastevere dhe eci gjatë buzë lumit Tevere, nën dritat e zbehta të Romës. Një burrë i vetëm, në një qytet të huaj, me një zemër të thyer dhe me një të vërtetë që nuk mund ta shmangte më.

 

Armendi u kthye në apartament në orët e para të mëngjesit. Pa folur, hapi një shishe verë të lirë italiane që e mbante në qoshe të kuzhinës. Nuk e kishte prekur kurrë më parë. Sot, e ndjeu që duhej.

 

Ai mbushi një gotë dhe piu ngadalë, duke parë nga dritarja ku rruga lagjej nga dritat e errëta të Romës së natës. Vështrimi i tij ishte bosh. Mendja, në Shqipëri.

Zemra, në copëza.mashtrimi

“Si mund të prishej gjithçka kaq lehtë?” – Pyeti veten. Ai kishte ardhur në Romë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për ta. Kishte punuar si një kalë,

 

kishte sakrifikuar çdo moment lumturie për një ëndërr të përbashkët. Por tani… ëndrra ishte e vetme. Ishte vetëm e tij.

E piu edhe një gotë. Dhe një tjetër. Jo për të harruar.

Për të kuptuar.

Për të mos shpërthyer.

“Mos ndoshta ajo kurrë s’ishte imja?” – Pyeste veten. Ai e kishte dashur si një besimtar që lutet. Si një njeri që nuk kërkon asgjë në kthim, përveç dashurisë së sinqertë.

Por ajo… ajo kishte zgjedhur një rrugë tjetër.

Në atë natë romake, mes gotash të ngadalta dhe mendimesh të thella, Armendi nuk u bë më i dobët. U bë më i qartë. Ai e kuptoi që rruga e tij tashmë nuk ishte më për të tjerët. Duhej ta ndërtonte për veten.

 

Koha për t’u kthyer.”

 

Pas dy javësh heshtjeje, përplasjesh të brendshme dhe netësh pa gjumë, Armendi mori vendimin. E kishte pirë fundin e zhgënjimit. Nuk kishte më arsye për të qëndruar në Romë. Shtëpia që kishte marrë me qira në Trastevere, i dukej tani bosh, e huaj. Fabrika ku punonte – pa kuptim.

 

Fluturimi drejt Tiranës ishte i qetë, por mendimet jo. Ai nuk dinte se çfarë do të gjente. As në shtëpi, as në zemrën e tij. Por një gjë ishte e sigurt – nuk do të fshihej më pas premtimeve boshe.

Kur avioni zbriti në Aeroportin e Rinasit, ajri i ngrohtë shqiptar e përplasi si një kujtim i thellë. E dinte që nuk do të ndalej në Tiranë. E mori menjëherë një makinë dhe u nis drejt Durrësit. I duhej të shihte detin. I duhej të ndjente tokën, valët, të merrte frymë thellë me kripën që e kishte rritur.

 

Në Durrës mbërriti në mbrëmje.

 

Qyteti ishte i gjallë. Fëmijë që luanin në rrugica, të rinj që ecnin buzë detit dhe zhurma e largët e dallgëve që thyheshin në betonin e kalatës.

 

U ul në një kafene buzë detit, tek “Rafaelo”. E njihte dikur. Tani ishte bërë më moderne, por ende kishte atë shijen shqiptare – Shërbim i ngrohtë, kafe e fortë, njerëz që flisnin me zë të lartë.

 

E porositi një espresso të thjeshtë, pa sheqer.

“Po kthehem në fillim… por nuk jam më i njëjti,” mendoi.Përballë tij ishte deti. I madh, i pakufishëm, i qetë por i rrezikshëm. Si vetë jeta.

 

– U ktheva, baba….

Pasi mbaroi kafen, Armendi mori rrugën drejt shtëpisë. Ecte ngadalë, rrugët e Durrësit i dukeshin të ngushta, por të njohura. Çdo hap kishte një kujtim. Çdo kthesë, një plagë të mbyllur.

Kur mbërriti, dera e oborrit ishte hapur. E ndjeu menjëherë që babai po e priste. Ai nuk e kishte lajmëruar për kthimin.

Beneti ishte ulur në verandë, me një xhaketë të vjetër mbi supe dhe cigaren që tymosej ngadalë. Sytë e tij u ngrenë me ngadalë dhe e panë djalin që afrohej.

• U ktheve… – tha qetë ai pa u ngritur në këmbë.
• U ktheva,

Beneti shoi cigaren, pastaj u ngrit. Ata nuk folën për pak çaste. Pastaj u përqafuan, një përqafim burrash që s’kishin nevojë për shumë fjalë.

• E dija që do vije, – tha – Ti s’je nga ata që ikin për gjithmonë. Je rritur me rrënjë të thella, jo me ëndrra që i merr era.
• Po Ermira? – pyeti Armendi, me zë të ulët. Beneti uli kokën.
• Ka Me atë djalin. S’e pashë më. As fjalë s’la. Djali yt është me mua. Çdo natë më pyet kur do kthehesh. Armendit iu mbushën sytë me lot, por nuk qau. E kishte derdhur dhimbjen në heshtje tashmë.
• Do e rris vetë. Do jem baba e nënë për të. Tha Armendi

 

qetë dhe më sy që nxirnin pak lot. S’ka më kohë për pikëllime baba. Ajo bëri zgjedhjen. Tani do të vuajë pasojat…Shumë shpejt do pendohet, por do të jetë shumë vonë.- Kaq foli ai.

Beneti e pa drejt në sy.

– E ke gjakun tim, more bir. S’na thyen dashnia, s’na zhbëjnë tradhtitë. Na bëjnë më të fortë.

Pas disa ditësh në heshtje dhe përkujdesje për djalin, Armendi mori vesh nga një mik i vjetër se Ermira ishte kthyer në qytet për disa ditë, për të marrë disa dokumente. Jetonte tashmë në Tiranë, me një burrë tjetër, por ende nuk ishte divorcuar zyrtarisht.

Ai nuk mund të rronte pa u përballur me të. E meritonte të dëgjonte të vërtetën nga goja e saj, jo nga shikimet e të tjerëve.

 

E takoi në një lokal pranë stacionit të trenit në Durrës. Ermira erdhi me syze të errëta dhe flokë të kapur. E bukur, por e ftohtë. Sytë i kishte të zbrazët. Ai e priti në heshtje, dhe vetëm kur ajo u ul, foli:

• Nuk do ta zgjas. Vetëm dua të më thuash: Pse? Pse kështu, pa një fjalë? Ku shkoi gjithë ai betim. Gjithë ajo gjoja dashuri. Të gjitha që folëm dhe përjetuam bashkë?

Ajo e uli kokën. Pastaj, pa emocione në zë, tha:– Nuk të dua më, Armend. Nuk është faji yt. As i imi. Ndodhi.

 

U lodha duke qenë dikush që nuk isha. Më mungonte liria. Më mungonte jeta që s’e bëra dot me ty.

• Po djali? Ai çfarë ishte? Një pengesë për lirinë tënde? Ajo U pa që fjalët e tij e shkundën disi. Por nuk reagoi.
• Ti nuk e meriton atë fëmijë, – vazhdoi – Ai do të rritet me dashuri, jo me mungesë. Me nder, jo me mashtrim. Ai s’ka më nënë, ka vetem baba. Ai të përbuz, sepse e ka marrë vesh gjithë historinë. Ka marrë vesh të vërtetën. Faji qe imi që rashë në dashuri me një rracë të ulët si ti. Rracë tradhtarësh të pabesë. Nuk do të vras, rri e qetë. Ti meriton atë llum nga të mora. Atje rri. Zhduku një herë e mirë nga jeta ime!

Unë tashmë jam njeri i pasur dhe paguajta për rikonstruksionin e vilës. Të gjitha po t’i marr. Edhe në Romë kam blerë shtëpi. Do ishe dhe ti aty, por Ti tashmë je e shkuara. Tani largohu!-  Dhe u ngrit në këmbë për të ikur.

-Një lutje kam, – tha ajo.- E di kam gabuar. Koha do ta tregojë, se pse dhe si ndodhi.

Ai nuk ktheu më asnjë fjalë.

Ishte fundi. Por ishte një fund që duhej të ndodhte. Zoti vepron ashtu si duhet nuk gabon kurrë, iu kujtuan fjalët e Nilajit thënë atij “Dikur Zoti ta hoqi atë që ishte e tepërt bir ..”

 

– Shiko,- i tha ai.- Ky është takimi i fundit bashkë. Mbaroi.

Armendi qëndroi i ftohtë dhe i prerë. Pasi ajo heshti, me zërin e tij të ulët por të mbushur me përçmim, tha: – Do marrësh rrobat e tua. Fustanet. Çdo gjë që të kujton ty. Disa prej tyre do t’i djeg. Nuk dua të mbetet asnjë shenjë nga ti në jetën time. As erë, as hije, as kujtim. Ti je një tradhtare e ndyrë. Je sllavi që deshe të fshiheshe nën emrin e një gruaje shqiptare. Por s’të mban asnjë tokë që ta njeh nderin. Je një e poshtër kaq

Ermira nisi të dridhej, fytyra iu zbardh.

• Armend, unë…
• Mos fol. E ke të ndaluar të afrohesh te vila dhe shtëpia ime. Mos e guxo të shfaqesh para prindërve të mi. Para djalit.

Ai nxori nga xhepi një letër, e palosur.

• Kjo është deklarata që do firmosësh. E lexon vetë. E di çfarë përmban. Më pas do largohesh. Djalin mund ta përqafosh për herë të Pastaj do të jesh vetëm një hije në kujtimin e tij. Unë do kujdesem që ai të rritet i fortë dhe i pastër, pa njollën tënde.

Ajo nisi të qajë, por s’kishte më vend për mëshirë. Ai i tregoi rrugën

• Mbylle derën pas vetes. Dhe mos e hap më kurrë. Ajo doli në heshtje.

 

Të nesërmen, Armendi ndezi një zjarr të vogël në oborr. I hodhi aty disa prej fustaneve të saj, ca letra të vjetra dhe kujtime të ftohta. Pranë tij, djali i vogël e shikonte me sy të qetë. Ai u ul në gjunjë dhe i tha:

 

• Ne do nisim nga e Vetëm ti dhe unë. Dhe s’na mungon askush. Babi është këtu. Dhe s’do të largohet më kurrë.

Koha për të ikur s’e mban asgjë më këtu.

Armendi mori familjen e tij dhe u largua nga Shqipëria. Vila blu u restaurua me përkushtim, me gurët e vjetër që mbanin në vetvete historinë e një gjenerate të tërë.

• Por nuk e mbante më shpirtin e tyre. Ishte bërë e bukur si kurrë më parë, por bosh në zemër. Fabrika e birrës në Korçë ishte në proces privatizimi, dhe ai kishte filluar negociatat për ta marrë nën emrin e familjes. Ishte një akt simbolik: Të rikthente dinjitetin dhe pasurinë që u ishte mohuar dikur.

 

Në Itali, Armendi kishte fituar leje qëndrimi, dhe falë ndihmës së mikut të gjyshit, kishte ngritur themelet e një biznesi të ri – Një bar restorant që për pak kohë do të kthehej në vendtakim të njohur për komunitetin. Fitimet e para nuk vonuan të vinin. Ai bleu edhe disa bar-restorante në Durrës dhe më pas privatizoi një hotel në qendër të qytetit. Një trashëgimi moderne

 

për një familje të vjetër.

 

Por Durrësi nuk ishte më ai i dikurshmi. Qyteti i dashurive të humbura, i pritjeve të kota, dhe i fjalëve të pambajtura, nuk mund ta mbante më pranë. As vila blu, e ndërtuar në vitin 1944, në ditën e lindjes së gjyshes Asia. Njerëzit thoshin se ajo vilë u mallkua qysh në fillim – Jo për shkak të mureve, por për fatin që ndalonte çdo njeri brenda saj të ishte vërtet i lumtur.

 

Tani, familja Podgorica po rilindte, si dikur – por me një dashuri të re, të pastër, të përzgjedhur. Një dashuri të rracës aristokrate, siç i takonte gjakut dhe historisë së tyre. Një histori që kishte përjetuar rënien dhe po ngjitej sërish, më e urtë, më e mençur dhe më krenare. Armendi hipi në tragetin që po lundronte ngadalë larg bregut të Durrësit. Deti para tij ishte i pafund, me valë të mëdha që kërcisnin si engjëjt që fluturonin nën diellin e fundit të ditës. Hëna po ngjitej ngadalë në horizont, duke përshëndetur largimin e tij nga vendi ku kishte kaluar pjesën më të dhimbshme të jetës.

 

“Nuk mund të harroj betimin e grave… Plaken Nilaj Në errësirën e natës, Armendi qëndroi i heshtur, duke parë ujërat që përqafonin tragetin. Një zë i brendshëm u ngrit në mendjen e tij, një dialog me vetveten, i

 

ngarkuar me atë që kishte marrë me vete dhe atë që kishte lënë pas. Kishte të drejtë. Jo të gjitha janë tradhtare, por shumica. Ligj natyre, mbase. E kuptoj tani pse dashuritë tona u shndërruan në hije të së shkuarës. Ermirën e lashë aty, në llumin e një bote që s’e donte. Ajo s’mund të ishte më shumë se ajo që ishte… Një rreze që u fik mes terrin e tradhtisë dhe ftohtësisë. Por, a është ajo fajtore? Apo jeta na detyron të zgjedhim rrugë që nuk i duam?”

 

Deti u bë i heshtur rreth tragetit, por në zemrën e Armendit valëronin akoma shpresat dhe plagët e një historie që po mbyllej me dhimbje.

Deti i pafund përpara tij, dritat e Durrësit po shuheshin ngadalë në sfond, duke bërë lamtumirën e qytetit që dikur quante shtëpi. Një zë i brendshëm, i rëndë dhe i thellë, tha me vete:

“Betimi i grave është si deti — i thellë dhe i paqartë. Disa valë shfaqen të qeta, por nën sipërfaqe fshihet furtuna. Në fund, dashuritë janë betime që shpesh thyhen nga ligjet e natyrës dhe njerëzve.”

Ai u kthye për një çast të fundit nga qyteti që po largohej, dhe në zemër mbajti fjalët e tij të fundit: “Lamtumirë, qyteti im. Desha të pushtoja botën, por ti më braktise. Tani jam vetëm një lundërtar në dete

 

të huaja, duke kërkuar qetësi në një botë që më ka harruar.”

“Sa mirë që ia mora unazën e gjyshes,” mendoi me dhimbje dhe vendosmëri Armendi, teksa anija shkëputej gjithnjë e më shumë nga brigjet e Durrësit. “Ajo dorë tradhtare nuk meriton asgjë. As hakmarrje, as mëshirë. Nuk do ta ndjek, nuk do ta lëndoj, por as nuk do ta fal.”

Ai ngriti dorën, vështroi unazën e vjetër, të trashëguar brez pas brezi, dhe pëshpëriti:

“Unaza e pendesës do ta shoqërojë deri në varr. Ky është dënimi më i madh.”

Pastaj uli sytë dhe mendoi me qetësi:

“Unë do të gjej dashuri tjetër… Zoti e di. Por më shumë se gjithçka dua birin tim. Dua familjen time. Dhe një jetë të ndërtuar mbi dinjitet, jo mbi gënjeshtra.” Tradhtia e një gruaje që e deshe është si thyerja e heshtur e një pasqyre të shenjtë — nuk të pret më vetem aty, por vetëm copa që të presin. E megjithatë, era e re e detit fshin kujtimet dhe ndoshta engjëjt e mi do më sjellin një dashuri të re… Por plagët e shpirtit nuk mbyllen me erë. Ato mbeten të heshtura, si dallgë që godasin brenda.”

Deti ishte i qetë, por i thellë si mendimet e tij. Dritat e Durrësit zbeheshin pas shpinës së tij, ndërsa anija priste dallgët ngadalë, sikur të kishte dhe ajo një

 

ndarje për të përjetuar. Era mbante aromën e kripur të një fillimi të ri, por edhe shijen e hidhur të fundit. Ai qëndroi në kuvertë, i mbështetur te parmakët, me sytë në horizont dhe zemrën të ngrirë mes dy botëve — as i ikur, as i mbërritur.

 

Ai shtrëngoi unazën e gjyshes në pëllëmbë, si një amanet i shenjtë. Pas tij mbeti një qytet i vjetër, një dashuri e vdekur dhe një mallkim i braktisjes. “Lamtumirë, qyteti im… desha të të pushtoja, por ti më braktise. Tani jam vetëm një lundërtar në detet e huaja — me shpresën se përtej ujërave të thellë, më pret një liman pa gënjeshtra.”

 

“Ius iurandum mulierum simile est mari — altum et obscurum. Nonnullae fluctus placidae videntur, sed sub superficie tempestas latet. In fine, amor est iusiurandum quod saepe a naturae legibus et hominibus frangitur.”

 

Se vertit ad urbem recedentem uno momento extremo, et in corde verba ultima retinuit:

“Vale, civitas mea… Te expugnare volui, sed tu me deseruisti. Nunc solus sum, nauta in aquis alienis, cum spe novae amoris, sed cum vulnere vetere.” Që ne shqip do të thotë

 

 

 

“Tradhtia e një gruaje që e deshe është si thyerja e heshtur e një pasqyre të shenjtë — nuk të pret më vetem aty, por vetëm copa që të presin. E megjithatë, era e re e detit fshin kujtimet dhe ndoshta engjëjt e mi do më sjellin një dashuri të re… Por plagët e shpirtit nuk mbyllen me erë. Ato mbeten të heshtura, si dallgë që godasin brenda.”

Fundi

 

Armendi iku dhe nuk u kthye më në Shqipëri. Atje ku dikur kishte pasur ëndrra, tani sundonin ligjet e vjetra të ish-komunistëve që ende mbajnë në dorë fatin e vendit. Një regjim që nuk kishte ndryshuar, ku fuqia ishte në duart e të njëjtëve njerëz, të cilët vazhdonin të bëjnë ligjin sipas interesave të tyre, duke shtypur ‘çdo shpresë për ndryshim.

 

Ai dha me qira çdo pronë që kishte në Shqipëri – vilën, fabrikën, çdo aset që kishte mundur të ruante me mund dhe dhimbje. E gjithë ajo botë i vjetër, që ndoshta dikur kishte qenë shtëpia e tij, tani ishte vetëm një kujtim i largët. Ai zgjodhi të ndërtojë jetën larg, në vende ku njerëzit nuk i shohin si armiq të së kaluarës, por si mundësi për të ardhmen.

 

Shqipëria ishte bërë një vend ku ish-komunistët mbajnë ende pushtetin dhe ku Armendi nuk kishte më vend. Ai u largua, për të mos u kthyer më kurrë. Ai mori familjen më vete. Asgjë nuk la aty më. Kishte fituar letrat e qëndrimit përgjithmonë në Itali.

Por la një letër.

 

Letër përmallimi për qytetin dhe dashurinë e humbur në Durrës.

 

Durrës, qyteti im,

Qytet i diellit dhe i ëndrrave të mia të dikurshme.

Po të shkruaj nga larg, jo si ai që u largua me mall, por si ai që u largua me një plagë në shpirt — Të cilën ti nuk ma shërove, por ma thellove.

 

Ti më dhe gjithçka: detin, ajrin e ngrohtë, rrugët ku ecnim dorë për dore, stolin ku putha për herë të parë atë që besoja se ishte dashuria ime. Po ti, qyteti im, ishe gjithashtu dëshmitari i heshtur i rrënimit tim. Ti e pe kur ajo — Ermira — që më betohej nën dritën e hënës, më shiti për një puthje të shpejtë në një stol tjetër, me një tjetër fytyrë.

 

Ajo më la, siç largohet hiri nga zjarri, siç shuhet premtimi nga buzët e një gruaje që nuk e njeh fjalën “besnikëri”. E mora unazën e gjyshes time me vete — sepse ajo dorë që më tradhtoi nuk e meritonte. Dhe e lashë vilën, shtëpinë, kujtimet… Ty, Durrës. Sepse kur dashuria vdes, vendi i saj nuk është më shtëpi.

 

Por unë nuk jam hakmarrës. Nuk dua të djeg, të shkatërroj, as të mallkoj. Dua vetëm të eci përpara, sepse ndoshta engjëjt e diellit — Ata që ndriçojnë edhe detin më të trazuar — do të më ndriçojnë dhe mua. Dhe ndoshta një ditë, një dashuri tjetër, më e thellë, më e pastër, do të vijë. Jo më me betime bosh, por me heshtje që thotë të vërtetën.

 

Lamtumirë, qyteti im!

Desha të të pushtoja, por ti më braktise.

Tani jam vetëm një lundërtar në dete të huaja, me një plagë që nuk qan më, por kujton.

 

Armendi Romë

Një mbrëmje e qetë nën dritën e një shprese të re. Kur një derë të mbyllet, nuk është fundi i botës. Është thjesht një rikujtim se rruga që të priste s’ishte ajo. Sepse jeta nuk është një tunel i ngushtë, por një

 

labirint me hyrje e dalje të shumta, ku çdo kthesë të jep mundësinë për të gjetur një tjetër dritë. Nuk është refuzimi ai që na përcakton, por mënyra se si ngrihemi pas tij. Diku, në një skaj të papritur, një derë tjetër do të hapet. Ndoshta jo menjëherë, ndoshta jo atje ku prisje, por ajo do të vijë — ndoshta me emër tjetër, ndoshta me fytyrë tjetër, por do të vijë.

 

Dhe kur të ndodhë, do ta kuptosh: ajo që të ndodhi nuk ishte fundi, por hapi i parë drejt asaj që ishte vërtet për ty.

 

FUND TETOR 2025

 

Flamur Buçpapaj

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nuset e vilës blu 1944