Mallakastra dhe Kuçova – nafta që del nga toka, por nuk kthehet në zhvillim
Flamur Ɓucpapaj
Në Shqipërinë e jugut, në Mallakastër dhe n ë Kuçovë, gjendet një nga pasuritë më të mëdha natyrore të vendit: nafta. Në Mallakastër ajo del në disa vende edhe në sipërfaqe, duke krijuar përshtypjen e një pasurie të lehtë për t’u shfrytëzuar, por në realitet mbetet një burim që nuk është kthyer në zhvillim të qëndrueshëm ekonomik për zonën dhe për ekonominë kombëtare. Në këtë zinxhir historik dhe industrial përfshihet edhe Uzina e Përpunimit të Naftës Kuçovë, e cila për dekada ishte një nga qendrat kryesore të përpunimit të naftës në vend, ndërsa sot përfaqëson më shumë një kujtesë të një industrie të humbur sesa një kapacitet funksional që prodhon vlerë të shtuar.
Problemi themelor që ka shoqëruar këtë sektor nuk është mungesa e naftës, por mënyra se si është trajtuar ajo në kohë. Nxjerrja në Mallakastër është zhvilluar shpesh me teknologji të vjetruara dhe me mungesë investimesh të qëndrueshme, gjë që ka bërë që potenciali real i rezervave të mos shfrytëzohet plotësisht dhe në mënyrë efikase. Nga ana tjetër, mungesa e një industrie të fortë përpunimi brenda vendit ka krijuar një boshllëk të madh në zinxhirin ekonomik, duke e lënë Shqipërinë kryesisht në rolin e eksportuesit të lëndës së parë, ndërsa vlera më e madhe ekonomike krijohet jashtë vendit në fazën e rafinimit dhe përpunimit industrial.
Në Kuçovë, degradimi i uzinës së naftës është pasojë e një procesi të gjatë amortizimi teknologjik, mungese investimesh dhe mungese vizioni afatgjatë për industrinë e rëndë. Dikur një aset strategjik për ekonominë shqiptare, kjo uzinë nuk arriti të përshtatej me standardet moderne të industrisë së naftës dhe me zhvillimet teknologjike globale. Me kalimin e viteve, roli i saj u tkurr gradualisht, deri në humbjen e funksionit të plotë industrial që kishte në të kaluarën.
Në këtë realitet ndikon edhe struktura e tregut të karburanteve, ku dominon importi dhe një numër i kufizuar operatorësh të mëdhenj tregtarë. Kjo ka krijuar një sistem të varur nga produkti i gatshëm i importuar, ndërsa zhvillimi i industrisë vendase të nxjerrjes dhe përpunimit ka mbetur prapa. Në praktikë, kjo do të thotë se ekonomia shqiptare është shumë e ndjeshme ndaj luhatjeve të çmimeve ndërkombëtare të naftës, pa pasur një mekanizëm të brendshëm industrial që të krijojë stabilitet dhe balancë. Në vend që nafta vendase të shndërrohet në një avantazh strategjik, ajo mbetet e shkëputur nga përpunimi dhe tregu i brendshëm.
Rrethanat rajonale dhe globale e thellojnë më tej këtë problem. Industria moderne e naftës nuk bazohet vetëm në nxjerrje, por në një zinxhir të plotë që përfshin teknologji të avancuar, rafinim, përpunim dhe eksport të produkteve me vlerë të lartë. Vendet që kanë arritur të përfitojnë realisht nga burimet e tyre energjetike janë ato që kanë ndërtuar këtë zinxhir të plotë industrial, ndërsa vendet që mbeten vetëm në nivel nxjerrjeje humbasin pjesën më të madhe të vlerës ekonomike. Në këtë kuptim, Shqipëria vazhdon të jetë e papërfshirë plotësisht në këtë transformim industrial.
Pasojat e kësaj gjendjeje janë të dukshme dhe të prekshme. Mallakastra, pavarësisht pasurisë së madhe nëntokësore, nuk ka arritur të zhvillohet në përputhje me potencialin e saj ekonomik dhe social, duke mbetur prapa në krahasim me resurset që zotëron. Kuçova ka humbur një pjesë të rëndësishme të identitetit të saj industrial dhe shumë vende pune janë zhdukur bashkë me rënien e uzinës. Në nivel kombëtar, Shqipëria vazhdon të mos përfitojë plotësisht nga vlera e shtuar që mund të krijohej brenda vendit përmes përpunimit dhe industrializimit të naftës, duke mbetur e varur nga importi dhe tregu i jashtëm.
Gjykimi mbi këtë realitet është i qartë dhe i drejtpërdrejtë: problemi nuk qëndron tek mungesa e naftës, por tek mungesa e një sistemi të integruar ekonomik dhe industrial që lidh nxjerrjen, përpunimin dhe tregun në një zinxhir funksional dhe të qëndrueshëm. Pa investime serioze, pa modernizim teknologjik dhe pa një strategji afatgjatë energjetike, nafta mbetet një pasuri që nuk arrin të shndërrohet në zhvillim të plotë ekonomik.
E ardhmja e këtij sektori kërkon një transformim të thellë strukturor, ku Mallakastra të modernizohet si zonë nxjerrëse me eficiencë të lartë, Kuçova të rikthehet si qendër e përpunimit industrial përmes investimeve të reja dhe teknologjive moderne, dhe ku të krijohet një zinxhir i plotë energjetik kombëtar që lidh burimin me përpunimin dhe tregun vendas në mënyrë të balancuar. Vetëm në këtë mënyrë mund të kalohet nga një ekonomi e varur nga importi dhe eksporti i lëndës së parë, në një ekonomi që krijon vlerë të shtuar brenda vendit dhe e mbron veten nga luhatjet globale.
Mallakastra dhe Kuçova nuk janë mungesë potenciali, por dëshmi e një potenciali të madh që ende nuk është kthyer në forcë reale zhvillimi për Shqipërinë.
