LIRIA E VENDIT TIM NUK MBAHET ME POLICI DHE USHTRI
Demokracia, vota e barabartë, rotacioni i pushtetit dhe luftaj kundër oligarkisë e pasurive të paligjshme
Nga Flamur Buçpapaj
Liria e një kombi nuk matet me numrin e policëve në rrugë, me forcën e ushtrisë apo me madhësinë e institucioneve të sigurisë. Ajo matet me respektimin e Kushtetutës, me pavarësinë e drejtësisë, me barazinë e qytetarëve para ligjit dhe me mundësinë reale që populli të zgjedhë e të largojë qeveritarët përmes votës së lirë. Historia na jep një mësim të rëndësishëm: asnjë pushtet nuk mund të mbahet përgjithmonë vetëm me forcën e policisë, ushtrisë apo institucioneve të kontrolluara politikisht. Forca mund të imponojë bindje për një periudhë, por nuk mund të zëvendësojë legjitimitetin demokratik. Policia dhe ushtria janë institucione të domosdoshme për sigurinë kombëtare dhe rendin kushtetues, por nuk mund të shndërrohen në instrumente për mbajtjen e pushtetit politik. Një shtet demokratik nuk duhet të ketë frikë nga qytetari i lirë, nga fjala kritike, nga protesta paqësore apo nga rotacioni politik. Përkundrazi, këto janë shenja të funksionimit të demokracisë.
Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, në nenin 2, përcakton se sovraniteti i përket popullit. Neni 18 garanton barazinë para ligjit, ndërsa neni 45 përcakton të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur, duke garantuar se vota është vetjake, e barabartë, e lirë dhe e fshehtë. Këto nuk janë slogane politike, por parime kushtetuese që duhet të udhëheqin çdo institucion dhe çdo qeveri. Pushteti shtetëror nuk është pronë e një partie, e një familjeje politike, e një grupi biznesi apo e një individi. Ai buron nga qytetarët dhe duhet të ushtrohet në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës. Nëse qytetari ka të drejtën e votës, por ndihet i kërcënuar, i varur ekonomikisht ose i detyruar të votojë sipas interesave të të tjerëve, atëherë demokracia përballet me një problem serioz.
Vota është instrumenti kryesor me të cilin qytetarët kontrollojnë pushtetin. Ajo nuk duhet të jetë një formalitet që përsëritet çdo katër vjet, por një mekanizëm real për llogaridhënie. Zgjedhjet duhet të jenë të lira, të ndershme dhe transparente, pa blerje vote, pa presion administrativ dhe pa ndërhyrje të paligjshme. Rotacioni demokratik nuk është dobësi e shtetit, por provë se pushteti buron nga populli. Asnjë parti, qeveri apo individ nuk është i pazëvendësueshëm. Qytetarët duhet të kenë mundësinë ta ndryshojnë qeverisjen përmes votës, ndërsa institucionet kanë detyrimin të garantojnë konkurrencë të ndershme dhe respektim të rezultatit zgjedhor. Vota e një qytetari të zakonshëm duhet të ketë të njëjtën vlerë juridike si vota e një politikani, biznesmeni të fuqishëm apo përfaqësuesi të çdo grupi interesi.
Një nga sfidat e demokracisë moderne është marrëdhënia ndërmjet pushtetit politik dhe interesave ekonomike të përqendruara. Kur një numër i kufizuar aktorësh ekonomikë kanë ndikim të tepruar mbi vendimmarrjen publike, ekziston rreziku që politikat shtetërore të mos u shërbejnë në mënyrë të barabartë qytetarëve. Kjo çështje duhet trajtuar me fakte, dokumente financiare, hetime të pavarura dhe transparencë institucionale. Nuk mjafton të akuzohet dikush si oligark; duhen shqyrtuar procedurat e prokurimit publik, kontratat koncesionare, konfliktet e interesit, përfituesit fundorë të kompanive dhe burimet e financimit politik. Shteti duhet të garantojë konkurrencë të ndershme, mundësi për bizneset e vogla dhe të mesme, transparencë në përdorimin e fondeve publike dhe zbatim të barabartë të ligjit. Para ligjit nuk duhet të ketë qytetarë të privilegjuar dhe qytetarë të pambrojtur.
Lufta kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit nuk mund të kufizohet te arrestimet dhe deklaratat publike. Ajo duhet të ndjekë edhe gjurmën financiare të veprimtarisë kriminale. Ligji nr. 10 192, datë 3 dhjetor 2009, i ndryshuar, parashikon masa parandaluese ndaj pasurive që lidhen me krimin e organizuar, trafikimin, korrupsionin dhe veprat e tjera të përcaktuara në ligj. Ligji nr. 34/2019 rregullon administrimin e pasurive të sekuestruara dhe të konfiskuara. Agjencia e Administrimit të Pasurive të Sekuestruara dhe të Konfiskuara ka rol në administrimin e këtyre pasurive, ndërsa hetimi dhe vendimmarrja për konfiskimin u përkasin organeve kompetente sipas ligjit. Këto institucione duhet të bashkëpunojnë për identifikimin e pasurive të dyshimta, verifikimin e burimeve të të ardhurave, administrimin profesional të pasurive dhe transparencën mbi mënyrën se si ato ruhen e përdoren. Publiku duhet të ketë mundësi të njihet me rezultatet e punës institucionale përmes raporteve dhe të dhënave zyrtare, brenda kufijve të ligjit. Pasuritë e fituara nga krimi nuk duhet të mbeten mjet pasurimi për autorët e veprave penale, por asnjë pasuri nuk duhet të konfiskohet arbitrarisht vetëm sepse pronari është i pasur, ka ndikim politik apo kundërshton qeverinë. Çdo veprim duhet të mbështetet në prova, në procedura të rregullta dhe në garancitë e së drejtës për mbrojtje.
Policia dhe ushtria janë institucione jetike të Republikës, por detyra e tyre është të mbrojnë sigurinë, jetën, rendin kushtetues dhe sovranitetin kombëtar brenda kompetencave që u njeh ligji. Ato nuk duhet të përdoren për të frikësuar kundërshtarët politikë, për të penguar protestat paqësore apo për të mbrojtur interesa partiake. Çdo pretendim për abuzim duhet të hetohet në mënyrë të pavarur. Një shtet që respekton qytetarin nuk e sheh kritikën si kërcënim, por i përgjigjet asaj me argumente, dokumente dhe llogaridhënie. Forca e vërtetë e shtetit qëndron te besimi i publikut, te drejtësia e pavarur dhe te respektimi i të drejtave themelore.
Shqipëria ka nevojë për zgjedhje të besueshme, institucione të pavarura, transparencë financiare, hetime të mbështetura në prova, kontroll të kontratave publike, mbrojtje të fjalës së lirë dhe luftë të vendosur kundër korrupsionit e krimit të organizuar. Këto nuk janë privilegje të një partie apo kërkesa të një grupi politik, por kushte themelore për një shtet që funksionon mbi bazën e ligjit dhe interesit publik. Ndryshimi demokratik duhet të vijë përmes votës, fjalës së lirë, protestës paqësore, drejtësisë dhe zbatimit të Kushtetutës.
Unë besoj se Shqipëria ka nevojë për një demokraci ku qytetari të mos ketë frikë të flasë, ku vota të mos blihet, ku pasuria e paligjshme të mos fshihet pas ndikimit politik dhe ku drejtësia të mos njohë emra të paprekshëm. Asnjë pushtet nuk është mbi Kushtetutën, asnjë pasuri nuk duhet të jetë mbi ligjin dhe asnjë qytetar nuk duhet të jetë më pak i mbrojtur për shkak të varfërisë, bindjeve apo mungesës së ndikimit.
Liria e vendit tim nuk mbahet me frikë, por me drejtësi. Demokracia nuk mbahet me forcën e pushtetit, por me votën e qytetarëve. Shteti nuk bëhet i fortë duke u shërbyer të fuqishmëve, por duke garantuar barazi për të gjithë. Liria nuk është dhuratë e pushtetit; ajo është e drejtë e qytetarit.
Flamur Buçpapaj
