LIRI PËR ÇLIRIMTARËT
HAGA DUHET TË JAPË DREJTËSI, JO TË RISHKRUAJË HISTORINË E KOSOVËS
Nga Flamur Buçpapaj
Ka ardhur momenti që të flasim hapur, pa frikë dhe pa komplekse për një nga çështjet më të rëndësishme që ka prekur Kosovën pas luftës: procesin gjyqësor në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Ata janë figura të lidhura ngushtë me historinë e UÇK-së, me luftën e Kosovës dhe me procesin politik që çoi në çlirimin dhe shtetformimin e Kosovës. Por mbi të gjitha, ata janë persona që kanë të drejtën themelore të gjykohen mbi prova dhe jo mbi perceptime, mbi përgjegjësi individuale dhe jo mbi historinë e një populli. Në një shtet të së drejtës, askush nuk duhet të dënohet sepse ka qenë komandant, politikan, profesor, zëdhënës apo drejtues i një lëvizjeje çlirimtare. Përgjegjësia penale është individuale. Kjo është një nga shtyllat themelore të drejtësisë moderne. Prandaj, pyetja që duhet t’i përgjigjet Gjykata Speciale nuk është nëse UÇK-ja ka qenë një faktor vendimtar në historinë e Kosovës. Kjo është histori. Pyetja juridike është nëse për secilin prej të akuzuarve është provuar, me provat e pranueshme dhe sipas standardit të kërkuar nga ligji, përgjegjësia personale për krimet konkrete të përfshira në aktakuzë. Nëse kjo përgjegjësi nuk provohet, atëherë drejtësia kërkon lirimin. Pa kompromis. Dhe këtu qëndron edhe thelbi i shqetësimit për Jakup Krasniqin. Ai nuk është thjesht një emër në një proces gjyqësor. Ai është profesor historie, intelektual, studiues dhe një prej figurave të njohura të historisë politike të Kosovës. Një njeri që ka qenë pjesë e një periudhe dramatike të historisë së popullit të tij. Ta shohësh një profesor historie dhe një intelektual shqiptar të kalojë vite në paraburgim është një pamje që duhet ta bëjë çdo demokrat të reflektojë mbi kuptimin e drejtësisë. Kjo nuk do të thotë se një intelektual duhet të jetë mbi ligjin. Përkundrazi. Pikërisht sepse ligji duhet të jetë i barabartë për të gjithë, duhet të kërkohet që prova të jetë baza e vetme e një dënimi. NUK MUND TË KETË DËNIM PA PROVË. NUK MUND TË KETË FAJËSI KOLEKTIVE. NUK MUND TË GJYKOHE TËRË KOSOVA NËPËRMJET DISA INDIVIDËVE. Kosova duhet ta thotë këtë me zë të lartë, jo nga frika e Gjykatës Speciale, por nga respekti për drejtësinë. Gjykata Speciale u krijua për të gjykuar persona dhe akuza konkrete. Ajo nuk është krijuar për të gjykuar një popull. Nuk është krijuar për të shpallur kriminale aspiratën e shqiptarëve të Kosovës për liri. Nuk është krijuar për të kthyer mbrapsht historinë e vitit 1998–1999. Prandaj çdo vendim duhet të jetë individual dhe i mbështetur në prova. Nëse dikush ka kryer krime, drejtësia duhet të veprojë. Viktimat kanë të drejtën e drejtësisë. Por edhe të akuzuarit kanë të drejtën e një gjykimi të drejtë. Këto dy të drejta nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Përkundrazi, vetëm kur respektohen të dyja, mund të flasim për drejtësi të vërtetë.
KOSOVA NUK DUHET TË GJYKOJË HISTORINË E SAJ ME EMOCION
Lufta e Kosovës ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë moderne shqiptare. Ajo erdhi pas viteve të represionit, dhunës, dëbimeve dhe shkeljeve të rënda të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës. UÇK-ja u bë pjesë e kësaj historie dhe ndërhyrja ndërkombëtare e NATO-s ndryshoi rrjedhën e konfliktit. Sot, pas më shumë se dy dekadash, Kosova duhet të jetë e aftë ta mbrojë historinë e saj me dokumente, me fakte dhe me argumente, jo me urrejtje. Prandaj është gabim që çdo kritikë ndaj Gjykatës Speciale të interpretohet si kundërshtim i drejtësisë. Përkundrazi, të kërkosh drejtësi të drejtë është vetë mbrojtje e drejtësisë. Kosova nuk duhet të kërkojë privilegj për askënd. Duhet të kërkojë vetëm barazi.
ÇFARË NDODH NËSE DËNOHEN?
Një dënim i mundshëm i drejtuesve të rëndësishëm të UÇK-së do të kishte pasoja të mëdha politike, morale dhe historike për Kosovën, edhe nëse juridikisht ai do të lidhej vetëm me përgjegjësinë individuale të personave të gjykuar. Për shumë shqiptarë të Kosovës, Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi janë pjesë e historisë së luftës dhe të shtetformimit. Për këtë arsye, një dënim do të shkaktonte një tronditje të fortë shoqërore dhe politike. Por Kosova duhet të bëjë një dallim të madh: një vendim penal ndaj individëve nuk duhet të shndërrohet në një gjykim ndaj një populli të tërë. Nëse kjo ndodh në diskursin politik, atëherë Kosova do të dëmtohej shumë më tepër sesa nga vetë vendimi gjyqësor. Kosova duhet të vazhdojë të ndërtojë shtetin e saj, institucionet e saj dhe identitetin e saj evropian e euroatlantik.
A FITON SERBIA?
Është e pamohueshme se çdo vendim që mund të përdoret për të paraqitur luftën e Kosovës si një projekt kriminal do të shfrytëzohej politikisht nga Beogradi. Serbia ka ndërtuar prej vitesh një narrativë ndërkombëtare që synon ta relativizojë përgjegjësinë e regjimit të Slobodan Millosheviqit për konfliktet dhe krimet e viteve ’90 dhe ta paraqesë Kosovën si palën kryesore përgjegjëse. Një dënim i figurave të rëndësishme të UÇK-së do t’i jepte Serbisë material të fuqishëm propagandistik. Beogradi do ta përdorte për të thënë: “E shihni? Lufta e UÇK-së ishte kriminale.” Por këtu duhet të jemi të qartë: një dënim individual, edhe nëse do të ndodhte, nuk provon se i gjithë populli shqiptar i Kosovës ishte fajtor dhe nuk e zhduk historinë e represionit serb në Kosovë. Historia nuk shkruhet me një aktgjykim të vetëm. Historia shkruhet me mijëra dokumente, dëshmi, arkiva, viktima, dëshmitarë dhe ngjarje.
A FITON RUSIA?
Edhe Rusia do të përpiqej ta përdorte çdo zhvillim që dobësonte pozitën ndërkombëtare të Kosovës. Moska prej vitesh e përdor çështjen e Kosovës në argumentimin e saj gjeopolitik kundër Perëndimit. Prandaj çdo krizë e re e legjitimitetit politik të Kosovës mund të shfrytëzohej nga propaganda ruse. Por këtu duhet të jemi edhe më të kujdesshëm: drejtësia nuk mund të vendosë për t’i bërë qejfin Serbisë dhe as për t’i bërë qejfin Rusisë. Gjykata duhet të vendosë vetëm sipas ligjit. Nëse provat provojnë fajësi, drejtësia duhet ta thotë. Nëse provat nuk provojnë fajësi, drejtësia duhet t’i lirojë. Kjo është mënyra më e mirë për t’ua mbyllur gojën edhe propagandës serbe, edhe propagandës ruse.
LIRIA E NJË NJERIU NUK MUND TË BËHET PENG I POLITIKËS
Rasti i Jakup Krasniqit ka edhe një dimension njerëzor që nuk mund të anashkalohet. Vitet e paraburgimit nuk janë një numër në letër. Janë vite jete. Janë vite larg familjes, vendit, shoqërisë dhe jetës normale. Prandaj, kur flasim për një person që është profesor, historian dhe intelektual, duhet të kujtojmë se përpara çdo dosjeje juridike qëndron një njeri. Drejtësia duhet të jetë njerëzore pa humbur forcën e saj juridike. Nëse një njeri është fajtor, duhet të mbajë përgjegjësi. Nëse nuk është provuar fajësia e tij, ai duhet të jetë i lirë. Kjo është kaq e thjeshtë.
HAGA DUHET TË JAPË NJË MESAZH PËR BOTËN
Gjykata Speciale ka një mundësi historike: të tregojë se drejtësia ndërkombëtare nuk ndikohet nga politika. Nëse vendimi mbështetet qartë në prova, në përgjegjësi individuale dhe në standardet juridike, ai duhet të respektohet. Por nëse një dënim do të perceptohej si një përpjekje për të kriminalizuar në mënyrë të tërthortë luftën e Kosovës, atëherë dëmi nuk do të ishte vetëm për të akuzuarit. Do të ishte edhe për besimin e qytetarëve të Kosovës dhe të shqiptarëve në drejtësinë ndërkombëtare. Prandaj barra mbi gjykatën është e madhe. Ajo nuk po gjykon vetëm katër persona. Ajo po përballet me një histori të dhimbshme, me viktima, me dëshmi dhe me një shoqëri të tërë që e ndjek këtë proces.
KOSOVA NUK DUHET TË TURPËROHET PËR LUFTËN E SAJ PËR LIRI
Kosova duhet të ketë kurajë të dënojë çdo krim të kryer nga shqiptarët, ashtu siç kërkon drejtësi për krimet e kryera ndaj shqiptarëve. Kjo është pjekuri kombëtare. Por të pranosh që disa individë mund të jenë përgjegjës për krime nuk do të thotë të pranosh se lufta e Kosovës ishte kriminale. Këto janë dy gjëra krejtësisht të ndryshme. Një popull që lufton për liri nuk bëhet automatikisht i pafajshëm në çdo veprim të çdo individi, por as nuk bëhet fajtor për veprimet e individëve. Ky është pikërisht parimi i përgjegjësisë individuale.
A DUHET TË LIROHEN?
Përgjigjja ime është e qartë: Nëse Gjykata nuk arrin të provojë përtej standardit juridik fajësinë individuale të Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, atëherë ata duhet të lirohen. Jo sepse janë shqiptarë. Jo sepse kanë qenë pjesë e UÇK-së. Jo sepse janë politikanë. Por sepse kështu kërkon drejtësia. Dhe në veçanti për Jakup Krasniqin, një profesor historie dhe intelektual, shoqëria shqiptare ka të drejtë të pyesë: a mund të quhet drejtësi mbajtja për vite e një njeriu në paraburgim nëse në fund nuk provohet fajësia e tij? Kjo është një pyetje që nuk duhet të heshtë.
LIRI PËR TË PAFAJSHMIT, DREJTËSI PËR VIKTIMAT
Ky duhet të jetë mesazhi ynë. Jo hakmarrje. Jo urrejtje. Jo presion mbi gjykatën. Por drejtësi. Nëse ka krime, të dënohen autorët. Nëse nuk ka prova të mjaftueshme, të lirohen të akuzuarit. Nëse dikush është përgjegjës individualisht, të përgjigjet individualisht. Por askush nuk ka të drejtë ta kthejë një popull të tërë në të akuzuar. Kosova nuk duhet të trembet nga drejtësia. Por as drejtësia nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta. Dhe e vërteta është se Kosova ka kaluar një nga tragjeditë më të mëdha të historisë moderne të Ballkanit dhe se lufta e saj për liri është pjesë e historisë së saj kombëtare. Sot, më shumë se kurrë, Kosovës i duhet unitet, maturi dhe dinjitet. Nëse Jakup Krasniqi, Hashim Thaçi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi janë fajtorë, le të flasin provat dhe ligji. Nëse fajësia e tyre nuk provohet, dera e gjykatës duhet të hapet dhe ata duhet të kthehen të lirë në Kosovë. Kjo nuk do të ishte fitore e një partie. Nuk do të ishte fitore e një krahu politik. Do të ishte fitore e parimit më të madh të demokracisë: askush nuk dënohet pa prova dhe askush nuk është mbi ligjin. Dhe nëse një vendim i drejtë i Hagës i jep fund dilemave, Kosova duhet ta pranojë atë me dinjitet. Por nëse dikush kërkon ta përdorë Hagën për të rishkruar historinë e Kosovës, atëherë përgjigjja jonë duhet të jetë e qartë: Historia e një populli nuk fshihet me një aktgjykim. Kosova nuk është krim. Liria nuk është krim. Dhe drejtësia duhet të jetë drejtësi për të gjithë.
