LETËRSIA QË U LIDH ME PARTINË PUNÈS DHE NOBELI QË U VARROS
Flamur Buçpapaj
Nga diktatura te tranzicioni: Si u vra letërsia e lirë dhe pse historia po përsëritet
Pse Shqipëria nuk nxori kurrë një shkrimtar fitues të Çmimit Nobel?
Kjo pyetje nuk është as naive, as sentimentale. Ajo është një akt akuze ndaj një historie kulturore të deformuar me vetëdije. Sepse Nobeli nuk mungon rastësisht. Ai mungon atje ku letërsia nuk është lejuar të jetë e lirë, ku shkrimtari është trajtuar si funksionar dhe jo si ndërgjegje, ku fjala është lidhur me pushtetin dhe jo me njeriun.
Në Shqipëri, për gati gjysmë shekulli, letërsia nuk u zhvillua si art, por si institucion ideologjik. Partia e Punës nuk krijoi kushte për lindjen e shkrimtarit të madh; ajo krijoi kushte për riprodhimin e shkrimtarit të bindur. Dhe ky model, fatkeqësisht, nuk u shkatërrua me rënien e diktaturës. Ai u trashëgua.
Shkrimtari shqiptar i periudhës komuniste nuk u gjykua mbi bazën e thellësisë, universalitetit apo konfliktit të brendshëm njerëzor. Ai u gjykua mbi bazën e shërbimit ndaj Partisë. Kush i shërbente ideologjisë, shpërblehej. Kush mendonte ndryshe, ndëshkohej. Kush heshtte, mbijetonte. Kush fliste, zhdukej.
Kështu u ndërtua kasta e shkrimtarëve të përkëdhelur: autorë me poste politike, me privilegje materiale, me botime të garantuara, me përkthime të paguara nga shteti dhe me udhëtime jashtë vendit për të shitur imazhin e rremë të “Shqipërisë kulturore”. Ata u paraqitën si shkrimtarë të mëdhenj, por në thelb ishin administratorë të fjalës ideologjike. Letërsia e tyre nuk kishte konflikt real me pushtetin, sepse ishte prodhuar për pushtetin.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria kishte shkrimtarë që përmbushnin pikërisht ato kritere që letërsia botërore vlerëson: konflikt ekzistencial, mendim filozofik, dramë reale, guxim estetik. Por këta shkrimtarë u burgosën, u internuan, u pushkatuan ose u heshtën. Kasëm Trebeshina u shkatërrua sepse refuzoi realizmin socialist dhe i tha pushtetit të vërtetën në sy. Petro Zheji u izolua sepse mendimi i tij ishte tepër i thellë për një regjim që kërkonte slogane. Musine Kokalari u internua sepse guxoi të ishte shkrimtare dhe qytetare e lirë. Vilson Blloshmi dhe Genc Leka u pushkatuan sepse poezia e tyre nuk i shërbente edukimit ideologjik të masave.
Këta nuk ishin devijime. Ata ishin thelbi i asaj që Shqipëria mund të kishte qenë letrarisht. Por një shtet që pushkaton poetët e vet kryen vetëvrasje kulturore. Dhe një shoqëri që e pranon këtë pa bërë gjyq moral, e përsërit krimin në forma të reja.
Nobeli nuk u dha kurrë shkrimtarëve të propagandës. Historia e çmimit e dëshmon qartë këtë. Nobeli u dha shkrimtarëve që u përplasën me pushtetin, që e paguan fjalën me përjashtim, që e kthyen përvojën e dhunës dhe shtypjes në art universal. Shqipëria kishte dhunë, kishte burgje, kishte internime, kishte tragjedi kolektive. Por nuk lejoi që këto të shkruheshin lirshëm. Shkrimtarët zyrtarë heshtën. Dhe heshtja nuk fiton Nobela.
Tragjedia më e madhe është se kjo histori nuk u ndërpre pas vitit 1990. Sot, pas dekadash tranzicioni, shohim se e njëjta parti politike, me emra dhe simbole të reja, vazhdon të kontrollojë narrativën kulturore. Ajo vazhdon të promovojë të njëjtët shkrimtarë të djeshëm, të njëjtën hierarki letrare, të njëjtin kanon të ndërtuar mbi besnikëri dhe jo mbi vlerë. Financimet, çmimet, projektet kulturore shpesh ndjekin të njëjtën logjikë përjashtuese: kush është i pranueshëm politikisht, shpërblehet; kush është kritik, heshtet.
Shkrimtarët e persekutuar vazhdojnë të trajtohen si figura dytësore, si raste biografike, si “tragjedi personale”, por jo si themeli i letërsisë moderne shqiptare. Ndërsa shkrimtarët e Partisë vazhdojnë të quhen “klasikë”, pa u analizuar roli i tyre në edukimin ideologjik të masave dhe në legjitimimin e një sistemi kriminal.
Kjo vazhdimësi shpjegon pse Shqipëria ende nuk ka një zë të fuqishëm letrar në botë. Sepse nuk mjafton të biesh nga diktatura politike; duhet të biesh edhe nga diktatura kulturore. Dhe kjo nuk ka ndodhur.
Nobeli nuk mungon sepse bota nuk na njeh. Mungon sepse ne nuk kemi pasur guximin të njohim veten. Nuk kemi pasur guximin të pranojmë se letërsia jonë u deformua, se talenti u shtyp, se mediokriteti u promovua dhe se historia u shkrua nga fituesit politikë, jo nga e vërteta artistike.
Për sa kohë kjo e vërtetë nuk thuhet hapur, për sa kohë e njëjta parti vazhdon të riciklojë të njëjtët shkrimtarë si dikur, për sa kohë nuk bëhet ndarja morale mes bashkëpunimit dhe rezistencës, Shqipëria do të mbetet jashtë hartës së letërsisë universale.
Sepse letërsia e madhe lind vetëm aty ku fjala është e lirë.
Dhe liria, në kulturën shqiptare, ende nuk ka fituar plotësisht.Unè ndije neveri per ket parti dhe kèta tip shkrimtaresh qe ndihmuan ne gjithçka te zezè nè Shqiperi Dhe ju them drejt Ata kan humbur dhe askush si permend as nuk i blen mé.
