KUR KULTURA SHQIPTARE RREZIKOSET: NJË KRIZË IDENTITETI QË KERKON VEPRIM TË MENJËHERËM
“Çdo fund është një derë që hapet drejt fillimit të ri; kulturat që humbasin zërin e tyre nuk mbyllen, ato presin dorën që t’i rikthejë në jetë.”
FLAMUR BUÇPAPAJ
Ka një rrezik të heshtur në shoqërinë shqiptare që po zhvillohet para syve tanë, pa zhurmë, pa debat publik të mjaftueshëm dhe pa strategji të qartë institucionale: kultura kombëtare po humbet terren përballë produkteve të huaja dhe një boshllëku institucional që lë pas dore letërsinë, filmin dhe dramën shqipe. Kjo nuk është vetëm çështje estetike apo nostalgjie për kohët e shkuara — është krizë identitare me pasoja afatgjata për gjuhën dhe vlerat tona.
Ndër fenomenet më të dukshme të kësaj zhvendosjeje kulturore është fusha masive e telenovelave turke që kanë pushtuar televizionet shqiptare dhe programet ditore. Që nga fillimi i viteve 2010, seriale si Gümüş, Ezel, Sulejmani i Madhërishëm dhe Karadayi janë shfaqur rregullisht në ekranet tona dhe janë ndjekur gjerësisht nga publiku shqiptar, duke kapur një pjesë të konsiderueshme të spektatorëve të dramave televizive. Këto seri, me dramaturgjinë e gjatë, tematikat romantike dhe konfliktet familjare, kanë arritur një dominim të madh në oraret e primetimit të kanaleve kryesore televizive — duke tejkaluar përmbajtjet vendase në shumë raste. Në Shqipëri janë transmetuar rreth 10 telenovela turke kryesore, duke vendosur një standard të huaj narrativ që shpesh zëvendëson prodhimet lokale në zemrën e audiencës.
Në shumë raste, këto seriale janë krijuar për t’u eksportuar globalisht dhe për të shërbyer si instrument i “soft power” kulturor, duke krijuar afrim jo vetëm ndaj dramaturgjisë, por edhe ndaj normave kulturore, imazheve të vendeve të huaja dhe perceptimeve të reja sociale. Shkencëtarët sociologjikë që kanë studiuar këto fenomene në rajon evidentojnë se serialet turke ndikojnë në perceptimet kulturore dhe marrëdhëniet ndërkulturore, madje edhe në mënyrën se si publiku sheh veten dhe vlerat e tij.
Ky dominim ka pasoja reale. Për shumë shqiptarë, dramaturgjia kryesore televizive ka ndaluar së qeni shqiptare, dhe kjo ndodh pikërisht në një mjedis ku prodhimi dhe shpërndarja e filmave dhe dramave vendase janë sporadike dhe të paqëndrueshme. RTSH, televizioni publik i vendit që ka rol themelor në ruajtjen e kulturës kombëtare, shpesh lë pas dore prodhimet e veta dhe i zëvendëson me import, kur e njëjta hapësirë mund të përdorej për të përforcuar gjuhën dhe narrativat shqiptare.
Ndërkohë, letërsia dhe arti shpesh trajtohen si fenomene periferike, jo si përbërës bazë të shoqërisë. Ka shkrimtarë, aktorë, regjisorë dhe dramaturgë që kanë dhënë dekada kontribut për kulturën tonë — dhe sot jetojnë me pensione të vogla ose pa pension fare, duke mbijetuar me pagat minimale dhe pa mbështetje sociale të denjë. Në Shqipëri, pensionistët, përfshirë artistët e moshës së tretë, renditen ndër ata më të pakënaqurit dhe me një nivel lumturie të ulët në krahasim me grupet e tjera sociale, një tregues i ndjeshëm i vështirësive ekonomike që përballojnë.
Kjo gjendje është tregues i mosfunksionimit të një sistemi që duhet të mbështesë krijuesit profesionalë. Nuk mjafton të festohet letërsia një herë në vit apo të organizohen festivalet e filmit pa një politikë të qëndrueshme publike. Çdo vend që e merr seriozisht kulturën siguron status profesional për artistët, shkrimtarët, dramaturgët dhe skenaristët — jo thjesht tituj, por mbështetje financiare, sigurime shoqërore, dhe mundësi reale për krijim të vazhdueshëm.
Në vendet perëndimore, kjo nuk shihet si “socializëm kulturor”, por si politikë publike e mençur që ruan identitetin dhe prodhon hapësira kreative të forta. Një shkrimtar ose dramaturg profesionist i paguar nga shteti nuk është një kostos i panevojshme; ai është një investim në memorien kulturore, në gjuhë, në film dhe në narrativën që përcjellim brezave të ardhshëm.
Po ashtu, krijimi i një sistemi real të prodhimit televiziv dhe filmik shqiptar — ku RTSH-ja luan rol kryesor, është një domosdoshmëri. RTSH duhet të ketë prioritet prodhimin e dramave, serialeve dhe filmave në gjuhën shqipe, që pasqyrojnë realitetin, historinë dhe dilemën sociale të komunitetit tonë, jo vetëm për argëtim, por për forcimin e lidhjes së publikut me kulturën e vet.
Nëse lejojmë që ekrani i vogël të jetë kryesisht hapësira e telenovelave të huaja, ndërkohë që drama dhe filmi shqiptar mbeten nën nivelin minimal të prezencës, ne gradualisht do të humbasim aftësinë për të komunikuar me njëri‑tjetrin në gjuhë dhe formë që na përket ne. Kjo nuk është çështje shije personale; është një sfidë për ruajtjen e identitetit tonë kulturor në një botë ku narrativa globale është e fuqishme, por jo domosdoshmërisht e drejtë për kombin tonë.
Arti nuk është luks — arti është themeli mbi të cilin ndërtohet një shoqëri e lirë, e menduar dhe e ndjerë përtej konsumit të menjëhershëm. Kur shteti hesht përballë boshllëkut kulturor, telenovelat e huaja mbushin hapësirën ku duhet të flitet shqip me zë të lartë, jo vetëm në formë, por në përmbajtje dhe intensitet.
Është koha për të rikthyer gjuhën, letërsinë dhe filmin shqip në epërsi, për të mbështetur artistët dhe krijuesit profesionistë me status real dhe pagesë të denjë, dhe për t’i bërë ekranet tona shtëpi të dramës dhe filmave që flasin për ne, jo vetëm për të huajt.
Nëse nuk e bëjmë këtë tani, humbja e zërit kulturor do të jetë e pakthyeshme.
