KUR DREJTËSIA NUK FLET SHQIP, OHRI ZBRAZET NGA KUPTIMI DHE EVROPA MBETET RETORIKË
Provimi i jurisprudencës në Maqedoninë e Veriut: mohim i barazisë, devijim nga fryma evropiane
Nga Flamur Buçpapaj
Maqedonia e Veriut ndodhet sot përballë një testimi themelor, më të rëndësishëm se çdo raport progresi apo kapitull negociues me Bashkimin Evropian: testimi i sinqeritetit ndaj barazisë. Provimi i jurisprudencës, mënyra se si është konceptuar dhe zbatuar, e ka nxjerrë në pah një të vërtetë të hidhur: Marrëveshja e Ohrit po reduktohet gradualisht në formalitet politik, ndërsa substanca e saj, fryma që duhej të siguronte barazinë dhe drejtësinë, po injorohet ose deformohet.
Marrëveshja e Ohrit nuk u nënshkrua për të mbyllur një konflikt të armatosur dhe për të vazhduar një shtet monoetnik me disa korrigjime kozmetike. Ajo ishte një akt themelues i një kontrate të re shoqërore, ku shqiptarët u njohën si komunitet shtetformues, me të drejta dhe përgjegjësi të barabarta në institucionet kyçe. Ohri nuk synonte vetëm përdorimin simbolik të gjuhës, por bashkëndarjen reale të pushtetit dhe të autoritetit.
Drejtësia është zemra e shtetit. Administrata mund të reformohet, ligjet mund të ndryshohen, por kur drejtësia nuk është e përfshirë dhe e ndërtuar mbi barazi gjuhësore, ajo prodhon pushtet të njëanshëm, jo drejtësi. Provimi i jurisprudencës është porta përmes së cilës kalojnë ata që do të vendosin për ligjin, lirinë dhe pronën e qytetarëve. Kur kjo portë ndërtohet mbi epërsinë e një gjuhe të vetme, ajo nuk filtron vetëm njohuritë profesionale, por edhe përkatësinë kulturore dhe etnike. Kështu, drejtësia nuk prodhohet si institucion neutral, por si instrument i dominimit.
Problemi nuk qëndron vetëm në vështirësinë që shqiptarët mund të hasin në provim, por në parimin që ai përfaqëson: një drejtësi e formuar dhe e testuar vetëm në një gjuhë nuk mund të jetë drejtësi për të gjithë. Kjo është shkelje themelore e Marrëveshjes së Ohrit. Ohri kërkonte që shqipja të ishte pjesë e procesit të vendimmarrjes dhe e arsyetimit juridik, jo vetëm pjesë e dokumenteve të përkthyera ose tabelave administrative. Një gjyqtar apo prokuror i formuar mono-gjuhësisht nuk mund të reflektojë realitetin multietnik të shoqërisë.
Kjo praktikë nuk bie ndesh vetëm me Marrëveshjen e Ohrit, por edhe me standardet evropiane. Në shtetet shumëgjuhëshe të Evropës, drejtësia nuk funksionon me një zë të vetëm. Belgjika e ka ndërtuar sistemin e saj juridik mbi barazinë gjuhësore, ku juristët formohen dhe praktikojnë në gjuhën e komunitetit të tyre. Zvicra, me katër gjuhë zyrtare, nuk e sheh shumëgjuhësinë si pengesë, por si garanci për stabilitet dhe besim institucional. Në Spanjë, në rajone si Katalonja dhe Baskia, gjuha e komunitetit është pjesë përbërëse e drejtësisë dhe e formimit profesional. Në Finlandë, edhe pse suedezët përbëjnë pakicë të vogël, gjuha e tyre ka status të barabartë në drejtësi, sepse barazia nuk matet me përqindje, por me parim kushtetues. Edhe Kanadaja, si model referues për Evropën, e konsideron të paimagjinueshme që një jurist të testohet në një gjuhë tjetër nga ajo e tij amtare në një shtet dygjuhësh.
Përballë këtyre modeleve, praktika e provimit të jurisprudencës në Maqedoninë e Veriut duket jo vetëm problematike, por anakronike. Ajo i përket logjikës së uniformizimit përmes gjuhës, që Evropa e ka braktisur prej dekadash. Pikërisht këtë logjikë Marrëveshja e Ohrit synonte ta tejkalonte, duke e kthyer shumëgjuhësinë në instrument të stabilitetit, jo të dominimit.
Më shqetësuese se vetë ligji është normalizimi i kësaj padrejtësie. Diskriminimi nuk artikulohet si ndalim, por si procedurë, dhe kjo e bën më të sofistikuar dhe të fshehtë. Heshtja politike, relativizimi institucional dhe justifikimi teknik po e shndërrojnë pabarazinë në standard. Kur pabarazia bëhet standard, shteti humb legjitimitetin moral dhe qytetarët humbasin besimin.
Në këtë kontekst, protesta nuk është akt destruktiv, por mbrojtje e rendit kushtetues. Është mbrojtje e Marrëveshjes së Ohrit si themel i bashkëjetesës, si orientim evropian dhe si garanci për të ardhmen e drejtë të këtij shteti. Ndryshimi i ligjit për provimin e jurisprudencës nuk është privilegj për shqiptarët. Ai është rikthim te fryma e Ohrit dhe te standardi evropian që garanton drejtësi reale, të përfshirë, dygjuhësore dhe të barabartë.
Sepse një shtet që nuk garanton barazi në drejtësi nuk mund të jetë stabil, nuk mund të jetë evropian dhe nuk mund të jetë i drejtë. Dhe një Evropë që flet vetëm me fjalë, por jo me institucione, mbetet retorikë bosh. Nëse drejtësia nuk flet shqip, problemi nuk është shqiptar. Problemi është shteti. Dhe çdo heshtje përballë këtij problemi kthehet në bashkëfajësi historike.Shqiptar prisni shum shpejt gjerat do nderrojn Ne pushtet do vijne ata qe duan Shqiperine.
