KUJTIM HAJDARI – NJË UNIVERS LETRAR MES DASHURISË, MALLIT, LIRISË DHE KUJTESËS
Nga Flamur Buçpapaj
Ka shkrimtarë që lindin në një vend dhe mbeten të lidhur me të gjatë gjithë jetës. Ka të tjerë që, kur largohen nga atdheu, e marrin atë me vete dhe e shndërrojnë në letërsi. Kujtim Hajdari i përket kësaj kategorie të dytë: shkrimtarit që e ka mbajtur Shqipërinë brenda vetes edhe kur jeta e ka çuar larg saj.
Kujtim Hajdari është një emër i veçantë në letërsinë shqiptare të diasporës. I lindur në Lushnjë më 10 prill 1956, ai e nisi herët rrugën e tij letrare. Poezitë e para u botuan që kur ishte nxënës, në gazeta dhe revista shqiptare. Por rruga e tij letrare nuk ishte e lehtë. Disa nga veprat e hershme nuk arritën të botoheshin dhe autori kaloi një periudhë të gjatë heshtjeje, përpara se t’i rikthehej letërsisë me forcë të ripërtërirë.
Dhe ndoshta pikërisht kjo është një nga çelësat për të kuptuar poezinë e tij.
Poezia e Kujtim Hajdarit nuk është vetëm poezi dashurie. Ajo është poezi e kujtesës, e mërgimit, e humbjes, e atdheut, e lirisë dhe e njeriut që kërkon të mos humbasë identitetin në një botë të madhe.
Titujt e librave të tij e tregojnë këtë udhëtim shpirtëror: “Mbrëmë isha pa ty”, “Do të vij natën”, “Emri i bukur dashuri”, “I dolori del cuore”, “Pse bëjmë kështu”, “Kur shkoj në fshat”, “Udhëve të botës”, “Nëpër dallgët e jetës”, “I ngrita të rënët”, “Vargje për ty – 100 lirika dashurie” dhe “Tani jeton me kujtimet”.
Janë tituj që duken pothuajse si kapituj të një autobiografie shpirtërore.
Dashuria është aty, por pas dashurisë fshihet malli. Pas mallit vjen kujtesa. Pas kujtesës shfaqet atdheu. Dhe pas atdheut qëndron gjithmonë njeriu.
Poezia si hartë e shpirtit
Në planin poetik, Kujtim Hajdari i përket kryesisht një tradite lirike moderne me rrënjë romantike, ku ndjenja individuale është në qendër të komunikimit poetik. Në poezinë e tij gjejmë elemente të romantizmit – dashurinë ideale, natyrën, mallin, largësinë, kujtimin, vetminë dhe kërkimin e një bote shpirtërore më të pastër – por këto nuk shfaqen thjesht si përsëritje e romantizmit klasik.
Ato kalojnë përmes përvojës së emigrimit dhe ndërgjegjes së njeriut modern.
Kështu, natyra nuk është vetëm dekor. Ajo bëhet pasqyrë e gjendjes së brendshme. Dallga mund të bëhet jeta; nata mund të bëhet vetmia; rruga mund të bëhet emigrimi; fshati mund të bëhet fëmijëria; kujtimi mund të bëhet atdheu; ndërsa dashuria mund të bëhet forma më e pastër e shpëtimit shpirtëror.
Kjo është një nga veçoritë më të rëndësishme të botës së tij poetike: objekti konkret shndërrohet në simbol emocional.
Në këtë kuptim, Hajdari përdor një gjuhë të pasur me metaforë, simbol, personifikim, kontrast, apostrofë, përsëritje dhe imazh poetik. Ai nuk kërkon gjithmonë të ndërtojë poezi hermetike; përkundrazi, komunikimi i tij është kryesisht i drejtpërdrejtë, emocional dhe i kuptueshëm.
Kjo e vendos poezinë e tij në traditën e poezisë lirike, ku vargu është më shumë rrëfim i shpirtit sesa lojë e ftohtë intelektuale.
Struktura e vargut
Një tjetër karakteristikë është struktura e poezisë së tij. Në vend të një forme të ngurtë klasike, vargu i Hajdarit priret drejt një organizimi fleksibël, të lirë dhe emocional. Ritmi shpesh ndërtohet nga përsëritja e fjalëve kyçe, nga pyetjet, thirrjet, kundërvëniet dhe kthimi i vazhdueshëm te motivi qendror.
Si rrjedhojë, poezia mund të lexohet si një monolog i brendshëm.
Struktura emocionale shpesh ndjek një lëvizje të tillë:
kujtesë → mungesë → dhimbje → kërkim → dashuri → shpresë.
Kjo strukturë emocionale shpesh është më e rëndësishme se një skemë e ngurtë metrike.
Në “Vargje për ty – 100 Lirika Dashurie”, për shembull, dashuria bëhet jo vetëm temë, por një sistem i tërë poetik. E dashura mund të jetë një person konkret, por në planin simbolik ajo mund të bëhet edhe figurë e së bukurës, e mungesës, e idealit dhe e një bote që poeti kërkon ta ruajë nga shkatërrimi i kohës.
Me cilin shkrimtar botëror mund të krahasohet?
Një krahasim letrar nuk do të thotë se dy autorë janë të njëjtë. Krahasimi bëhet për të gjetur një afërsi estetike.
Nga ky këndvështrim, Kujtim Hajdari mund të vendoset në dialog me poezinë e Pablo Nerudës, veçanërisht në dimensionin e poezisë së dashurisë, natyrës dhe kujtesës.
Por dallimi është i rëndësishëm.
Neruda e ndërton shpesh metaforën mbi një imagjinatë të fuqishme shqisore dhe mbi lidhjen e trupit, natyrës dhe botës politike. Hajdari është më intim, më rrëfimtar dhe më i drejtpërdrejtë. Te ai dashuria shpesh kalon përmes kujtimit dhe mallit të emigrantit.
Në këtë kuptim, nëse Neruda e kthen dashurinë në një univers kozmik, Hajdari e kthen më shpesh në një univers kujtese.
Ka gjithashtu një afërsi të mundshme me Konstandin P. Kavafin, veçanërisht te motivet e udhëtimit, kujtesës dhe kohës, por Hajdari nuk ka hermetizmin dhe distancën ironike të Kavafit. Ai është më emocional dhe më i drejtpërdrejtë.
Në dimensionin e mërgimit, ai lidhet gjithashtu me traditën e autorëve që e kanë përjetuar atdheun njëkohësisht si vend fizik dhe si atdhe të brendshëm.
Prandaj, Hajdari nuk është “kopje” e asnjërit prej tyre. Ai mund të vendoset në një trekëndësh letrar të formuar nga lirizmi romantik, poezia moderne e dashurisë dhe letërsia e diasporës.
Proza – nga poezia e ndjenjës te personazhi
Nëse poezia e Hajdarit është kryesisht hapësira e shpirtit, proza është hapësira ku ky shpirt përballet me botën.
Këtu bëhet e rëndësishme mënyra se si ndërtohen personazhet.
Personazhet e tij duhen lexuar jo vetëm si individë, por edhe si bartës të ideve. Ata përfaqësojnë njeriun përballë dashurisë, kohës, emigrimit, moralit, kujtesës dhe ndryshimeve shoqërore.
Në një prozë të tillë, personazhi nuk ekziston vetëm për të çuar përpara subjektin. Ai bëhet një mënyrë për të bërë pyetje.
Kush jemi? Çfarë humbasim kur largohemi? Çfarë mbetet nga dashuria? A mund të jetojë njeriu pa kujtesë? A mund të ndërtohet një jetë e re pa mohuar jetën e vjetër?
Këto janë pyetje që e lidhin botën poetike të Hajdarit me botën e romanit.
Nëse poezia thotë: “Unë ndiej”, romani pyet: “Pse ndodh kjo?”
Kjo është kalimi nga lirika në prozë.
Personazhi si njeri dhe simbol
Në një lexim më të thellë, personazhet e prozës së Hajdarit mund të shihen në dy plane: realist dhe simbolik.
Në planin realist ata janë njerëz me histori, dashuri, konflikte, humbje dhe shpresa.
Në planin simbolik ata bëhen përfaqësues të një bote më të gjerë: emigranti, i dashuruari, i humburi, individi që kërkon identitetin, njeriu që përballet me ndryshimin dhe ai që kërkon të ruajë dinjitetin.
Kjo mënyrë ndërtimi e afron prozën e tij me traditën e realizmit psikologjik, ku rëndësi nuk ka vetëm ajo që personazhi bën, por edhe ajo që mendon dhe fsheh brenda vetes.
Idetë që përcjell letërsia e Hajdarit
Në qendër të këtij universi letrar qëndrojnë disa ide të mëdha.
Dashuria – jo thjesht si marrëdhënie mes dy njerëzve, por si forcë që e mban njeriun gjallë.
Mërgimi – jo vetëm largim gjeografik, por ndarje midis dy botëve.
Atdheu – si kujtesë, gjuhë dhe identitet.
Koha – si forcë që merr njerëzit, por nuk arrin gjithmonë të marrë kujtimet.
Liria – si nevojë e brendshme e individit.
Vetmia – si çmimi shpirtëror i largimit dhe i humbjes.
Kujtesa – si mënyra e njeriut për të mposhtur përkohshmërinë.
Në këtë pikë, titulli “Tani jeton me kujtimet” bëhet pothuajse një formulë e të gjithë poetikës së tij: jeta fizike ndryshon, por kujtesa ndërton një jetë të dytë.
Një letërsi midis dy brigjeve
Një nga vlerat më të rëndësishme të Hajdarit është pikërisht përvoja e dy botëve.
Ai është shqiptar në gjuhë, kujtesë dhe origjinë, ndërsa njëkohësisht është autor i formuar në kontakt me kulturat italiane dhe amerikane.
Kjo e bën letërsinë e tij një letërsi mes botëve: mes Shqipërisë dhe botës, mes kujtesës dhe së tashmes, mes dashurisë dhe humbjes, mes realitetit dhe ëndrrës.
Në këtë kuptim, emigrimi nuk është vetëm biografi. Ai bëhet strukturë estetike.
Rruga bëhet metaforë.
Kufiri bëhet simbol.
Malli bëhet gjuhë.
Dhe kujtesa bëhet atdhe.
Një bibliografi që tregon një udhëtim
Bibliografia e Kujtim Hajdarit nuk është thjesht një listë librash. Ajo tregon përmasën, vazhdimësinë dhe shtrirjen gjeografike të udhëtimit të një autori.
Kujtim Hajdari ka botuar 19 vëllime poetike, 3 novela, 6 romane dhe 3 libra me kritikë letrare. Kjo krijimtari tregon se identiteti i tij letrar nuk mund të kufizohet vetëm te poezia. Ai ka punuar në poezi, prozë narrative dhe kritikë letrare, duke ndërtuar një vizion më të gjerë, ku dimensioni lirik, narrativ dhe analitik i shkrimit bashkëjetojnë.
Bibliografia e tij përfshin vepra si “Mbrëmë isha pa ty”, “Do të vij natën”, “Emri i bukur dashuri”, “I dolori del cuore”, “Pse bëjmë kështu”, “Kur shkoj në fshat”, “Udhëve të botës”, “Nëpër dallgët e jetës”, “I ngrita të rënët”, “Vargje për ty – 100 lirika dashurie”, “Tani jeton me kujtimet”, “You Are Everywhere” dhe “Through the Waves of Life”.
Të marra së bashku, këta tituj krijojnë pothuajse një hartë të botës së tij letrare: dashuri, mungesë, fshat, udhëtim, jetë, kujtesë dhe botë.
Prania e tij letrare është shtrirë shumë përtej kufijve të një vendi të vetëm. Ai ka marrë pjesë në 330 antologji kombëtare dhe ndërkombëtare, duke dëshmuar një përfshirje të gjerë në jetën letrare dhe në botimet e ndryshme.
Veprat e tij janë përkthyer dhe botuar në rreth 30 vende të botës, duke i dhënë krijimtarisë së tij një shtrirje gjeografike që e vendos në qarkullimin ndërkombëtar të letërsisë bashkëkohore shqiptare.
Ky dimension ndërkombëtar ka një rëndësi të veçantë për një shkrimtar shqiptar të diasporës. Përkthimi bëhet më shumë se një proces teknik letrar; ai bëhet urë midis kulturave. Përmes përkthimit, përvoja shqiptare, kujtesa shqiptare, peizazhet emocionale shqiptare dhe zëri individual i autorit hyjnë në dialog me lexuesit përtej botës shqipfolëse.
Hajdari ka marrë pjesë gjithashtu në mbi 70 konkurse letrare, ku është vlerësuar me çmime dhe vlerësime të ndryshme, pothuajse në të gjitha konkurset ku ka marrë pjesë.
Këto arritje tregojnë edhe një aspekt tjetër të rëndësishëm të karrierës së tij: marrëdhënien midis krijimtarisë letrare dhe vlerësimit publik. Çmimet nuk e përcaktojnë vlerën e një shkrimtari, por kur ato grumbullohen gjatë një karriere të gjatë dhe në vende e konkurse të ndryshme, bëhen pjesë e rrugëtimit të dokumentuar të një krijuesi.
Prandaj, bibliografia e tij nuk është vetëm katalog.
Ajo është një udhëtim letrar.
Ai nis me poezinë, zgjerohet në prozë narrative dhe kritikë, kalon kufijtë kombëtarë përmes antologjive dhe përkthimeve dhe vazhdon përmes konkurseve dhe çmimeve letrare ndërkombëtare.
Vetë rruga bëhet pjesë e veprës.
Një shkrimtar midis gjuhëve dhe kulturave
Fakti që Hajdari është përkthyer dhe botuar në rreth tridhjetë vende i jep një kuptim të veçantë pozitës së tij si shkrimtar shqiptar në diasporë.
Një shkrimtar që jeton mes kulturave shpesh mban në të njëjtën ndërgjegje letrare dy peizazhe: peizazhin e origjinës dhe peizazhin e përvojës.
Për Hajdarin, Shqipëria mbetet burim kujtese, ndërsa bota bëhet hapësirë takimi.
Kjo dysi e pasuron letërsinë e tij.
Ai nuk shkruan thjesht nga Shqipëria ose për Shqipërinë. Ai shkruan nga përvoja e të qenit përtej kufijve, duke e mbajtur Shqipërinë brenda vetes.
Prandaj letërsia e tij mund të kuptohet edhe si një formë dialogu kulturor.
Gjuha shqipe mbart kujtesën.
Përkthimi mbart zërin.
Dhe letërsia mbart përvojën nga një kulturë te tjetra.
Arkitektura letrare e veprës
E parë në tërësi, vepra e Hajdarit ka një arkitekturë të brendshme të dallueshme.
Në themel qëndron lirizmi.
Mbi të qëndron kujtesa.
Rreth saj lëviz dashuria.
Përmes saj kalon mërgimi.
Dhe në qendër qëndron njeriu.
Poezia i jep zë ndjenjës. Proza i jep ndjenjës trup përmes personazheve dhe situatave. Kritika letrare i jep autorit një hapësirë për reflektim dhe interpretim.
Kjo strukturë e trefishtë – poezi, prozë dhe kritikë – e bën profilin e tij letrar më të gjerë se atë të një poeti të përcaktuar vetëm nga një gjini.
Poezia e tij priret drejt drejtpërdrejtshmërisë emocionale; proza drejt eksplorimit psikologjik dhe shoqëror; ndërsa kritika drejt interpretimit dhe reflektimit letrar.
Të tria format komunikojnë me njëra-tjetrën.
Poeti ndien.
Novelisti vëzhgon.
Kritiku interpreton.
Dhe pas të trijave qëndron i njëjti shkrimtar.
Kujtim Hajdari dhe vendi i tij në letërsinë shqiptare
Kujtim Hajdari nuk duhet parë vetëm si poet i dashurisë, as vetëm si shkrimtar i diasporës.
Ai është një autor që ka krijuar një univers letrar ku dashuria është hyrja, kujtesa është boshti, mërgimi është përvoja, atdheu është sfondi dhe njeriu është qendra.
Stili i tij mund të përkufizohet si një ndërthurje e lirizmit modern, romantizmit të përpunuar përmes një ndjeshmërie bashkëkohore, realizmit psikologjik dhe përvojës së letërsisë së diasporës.
Ai nuk kërkon ta fshehë ndjenjën pas një muri hermetizmi. Përkundrazi, e vendos ndjenjën drejtpërdrejt përballë lexuesit.
Dhe kjo është një zgjedhje estetike.
Në një kohë kur letërsia shpesh kërkon të bëhet e vështirë për t’u kuptuar, Hajdari kërkon të mbetet i kuptueshëm pa hequr dorë nga simbolika.
Në një botë ku emigranti rrezikon të humbasë gjuhën dhe kujtesën, ai i shndërron të dyja në letërsi.
Për këtë arsye, vepra e Kujtim Hajdarit meriton të lexohet jo thjesht si krijimtaria e një autori shqiptar që jeton në diasporë, por si pjesë e një zhvillimi më të gjerë të letërsisë shqiptare që kërkon vendin e saj në hapësirën ndërkombëtare.
19 vëllime poetike, 3 novela, 6 romane, 3 libra me kritikë letrare, pjesëmarrja në 330 antologji kombëtare e ndërkombëtare, përkthimet dhe botimet në rreth 30 vende të botës, si dhe pjesëmarrja në mbi 70 konkurse letrare, ku është vlerësuar me çmime dhe vlerësime të ndryshme pothuajse në të gjitha konkurset ku ka marrë pjesë, përbëjnë së bashku një veprimtari të gjerë dhe të rëndësishme letrare.
Por për një shkrimtar, çmimi është vetëm një pikë në rrugë.
Vepra është rruga.
Kujtim Hajdari vazhdon të shkruajë.
Dhe kjo është pjesa më e rëndësishme e historisë së tij.
Sepse një shkrimtar nuk përfundon kur botohet libri i fundit.
Për sa kohë vazhdon të kërkojë fjalën e duhur, të ndërtojë personazhe, të pyesë për njeriun, të kujtojë atdheun dhe të shkruajë për dashurinë, ai mbetet në udhëtim.
Kujtim Hajdari është një shkrimtar i udhëtimit njerëzor: nga dashuria te kujtesa, nga kujtesa te atdheu dhe nga atdheu te bota.
Dhe ndoshta ky është thelbi i letërsisë së tij:
të shkruash për të mos humbur atë që koha përpiqet gjithmonë ta marrë me vete.
