KISHA KATOLIKE SHQIPTARE NË DARDANI DHE DOMINIMI I MËVONSHËM I KISHËS ORTODOKSE SERBE NË KOSOVË: NJË ANALIZË HISTORIKE, ARKEOLOGJIKE DHE SHKENCORE
Shkruar nga Flamur Buçpapaj
Historia e krishterimit në Kosovë nuk fillon me shtetin mesjetar serb dhe as me ndërtimin e manastireve serbe të shekujve XIII dhe XIV. Ajo fillon shumë shekuj më herët, në periudhën romake dhe bizantine, kur Dardania përbënte një nga provincat më të rëndësishme të Ballkanit dhe një nga qendrat më të hershme të përhapjes së krishterimit në Evropën Juglindore. Debati bashkëkohor mbi trashëgiminë fetare të Kosovës është politizuar shpesh, duke krijuar perceptimin e gabuar se historia e krishterimit në Kosovë lidhet ekskluzivisht me Kishën Ortodokse Serbe. Dokumentet historike, arkeologjia dhe studimet shkencore tregojnë një realitet shumë më të hershëm, më kompleks dhe më të pasur.
Dardania ishte pjesë e Perandorisë Romake dhe më pas e Perandorisë Bizantine. Krishterimi filloi të përhapej në këtë hapësirë që në shekujt I–IV pas Krishtit. Pas Edikti i Milanos, krishterimi u legalizua dhe u organizuan struktura të qëndrueshme kishtare në të gjithë Ballkanin. Dardania u bë një nga qendrat më të rëndësishme episkopale të kohës. Në këtë territor vepronin peshkopë, dioqeza dhe institucione të organizuara të krishtera shumë kohë përpara formimit të shtetit mesjetar serb.
Qytete si Ulpiana, Municipium Dardanorum dhe Justiniana Prima ishin qendra të rëndësishme administrative, kulturore dhe fetare. Gërmimet arkeologjike kanë nxjerrë në dritë bazilika paleokristiane, mozaikë, pagëzimore dhe struktura kishtare që dëshmojnë një organizim të avancuar të jetës së krishterë.
Para ardhjes së sllavëve në Ballkan në shekujt VI dhe VII, në Dardani ekzistonte një rrjet i konsoliduar i kishave dhe bazilikave të periudhës romake dhe bizantine. Bazilika paleokristiane e Ulpianës, kompleksi i Vendenisit pranë Podujevës, bazilikat e Harilaqit, Llapushnikut dhe zonat kishtare të Prizrenit përbëjnë dëshmi të rëndësishme të kësaj vazhdimësie.
Në terminologjinë shkencore flitet për kisha të periudhës romake dhe bizantine, pasi identitetet moderne kombëtare nuk ekzistonin ende. Megjithatë, popullsia autoktone e Dardanisë konsiderohet si një nga bazat kryesore të etnogjenezës shqiptare, duke e lidhur këtë hapësirë me një vazhdimësi të hershme historike.
Një rol të veçantë ka pasur Justiniani I, i lindur në Dardani, i cili ngriti qendrën kishtare të Justiniana Prima, duke forcuar organizimin kishtar në Ballkan shumë shekuj përpara shtetit serb.
Krishterimi i hershëm shtrihej në gjithë hapësirën shqiptare: Shkodër, Lezhë, Durrës, Krujë, Drisht, Tivar, Ulqin, Prizren dhe Novobërdë. Këto qendra përbënin një rrjet të gjerë kishtar dhe kulturor.
Ardhja e sllavëve në Ballkan solli ndryshime demografike, por nuk zhduku popullsinë autoktone. Për shekuj vazhdoi bashkëjetesa e elementeve të ndryshme kulturore dhe fetare.
Në fund të shekullit XII u konsolidua shteti mesjetar serb. Dinastia e Stefan Nemanja e shndërroi Kishën Ortodokse Serbe në instrument shtetëror. Gjatë shekujve XIII–XIV u ndërtuan monumentet kryesore si Patrikana e Pejës, Manastiri i Graçanicës dhe Manastiri i Deçanit.
Këto monumente janë pjesë e rëndësishme e trashëgimisë mesjetare serbe, por nuk përbëjnë fillimin e historisë së krishterimit në Kosovë.
Pas shekullit XIV, zgjerimi osman ndryshoi strukturat politike të rajonit. Serbia humbi kontrollin shtetëror, por Kisha Ortodokse Serbe mbeti një institucion i rëndësishëm. Më vonë, nacionalizmi serb e shndërroi këtë trashëgimi në narrativë politike për Kosovën si “djep i Serbisë”.
Studimet e anomastikës tregojnë se shumë toponime në Kosovë janë shumë më të hershme se periudha mesjetare serbe. Emrat e vendeve ndryshojnë sipas pushtimeve dhe administratave dhe nuk përbëjnë provë pronësie historike.
Dominimi i Kishës Ortodokse Serbe u ndërtua mbi faktorë politikë, ekonomikë dhe shtetërorë, ndërsa trashëgimia katolike shqiptare ruajti gjuhën, kulturën dhe lidhjet me Evropën Perëndimore.
Pra duhet të theksohet se trashëgimia katolike shqiptare nuk mund të zhbëhet nga interpretimet politike apo nga narrativat nacionaliste. Ajo ka rrënjë të thella në qytetërimin dardan, romak dhe bizantin dhe përfaqëson një vazhdimësi historike shumë më të hershme se çdo strukturë mesjetare shtetërore në rajon.
Dardania ka qenë një nga hapësirat më të hershme të përhapjes së krishterimit në Ballkan dhe shqiptarët e sotëm konsiderohen trashëgimtarë të drejtpërdrejtë të kësaj vije historike dhe kulturore. Kjo nuk është çështje përjashtimi të të tjerëve, por çështje e njohjes së vazhdimësisë historike.
Askush nuk mund të mohojë monumentet mesjetare serbe, por po aq nuk mund të mohohet ekzistenca e krishterimit të hershëm në Dardani dhe roli i popullsisë autoktone në ruajtjen e tij. Historia nuk fillon në shekullin XIII dhe nuk i përket një narrative të vetme.
Katolicizmi shqiptar është pjesë e pandarë e identitetit historik shqiptar dhe ka mbijetuar përmes shekujve si institucion shpirtëror, kulturor dhe kombformues. Ai nuk është ndërtuar mbi pushtim, por mbi vazhdimësi, kulturë dhe lidhje historike me qytetërimin evropian.
Në këtë kuptim, shumë shqiptarë e konsiderojnë trashëgiminë e hershme kishtare të Dardanisë si pjesë të identitetit të tyre historik, sepse ajo lidhet me territorin ku ka jetuar popullsia autoktone që në antikitet.
Kërkohet një rishikim shkencor i balancuar i historisë së Kosovës, ku të gjitha shtresat historike – dardane, romake, bizantine, shqiptare dhe mesjetare serbe – të trajtohen me objektivitet dhe pa instrumentalizim politik.
Vetëm përmes kërkimit shkencor, arkeologjisë dhe analizës së paanshme mund të ndërtohet një histori e drejtë dhe e plotë e Kosovës dhe e gjithë rajonit.
Shkruar nga Flamur Buçpapaj
