HUMBA E ULQINIT 1880
Monografi Shkencore nga Flamur Buçpapaj
HYRJE
Humbja e Ulqinit më 1880 përbën një ngjarje kyçe në historinë shqiptare të shekullit XIX, jo vetëm si humbje territoriale, por edhe si reflektim i dobësisë së Perandorisë Osmane, mungesës së shtetësisë shqiptare dhe presionit të Fuqive të Mëdha. Ky studim analizon shkaqet, pasojat, rezistencën shqiptare, përgjegjësitë historike dhe rrjedhojat shekullore. Përmes një qasje historiko-kritike dhe krahasuese, monografia synon të paraqesë një pasqyrë të balancuar të ngjarjeve që çuan në dorëzimin e Ulqinit dhe të pasojave të tij afatgjata.
Metodologjia
Ky studim mbështetet në analiza historiko-kritike, duke përdorur burime arkivore osmane, evropiane dhe shqiptare, historiografi bashkëkohore, raporte diplomatike dhe shtyp të kohës. Metoda e përdorur kombinon interpretimin e dokumenteve origjinale me analizën krahasuese, për të ofruar një pasqyrë të plotë të faktorëve politikë, ushtarakë dhe socialë që ndikuan në humbjen e Ulqinit.
Konteksti historik (1875–1878)
Kriza Lindore e viteve 1875–1878 përbën sfondin ku shqiptarët do të përballeshin me sfidën e humbjes së Ulqinit. Kryengritjet e popujve sllavë kundër Perandorisë Osmane, të nxitura dhe mbështetura nga Rusia, krijuan një realitet të ri diplomatik dhe ushtarak në Ballkan. Perandoria Osmane, e dobësuar nga humbjet territoriale dhe brenda nga revoltat e brendshme, nuk mund të siguronte një mbrojtje të qëndrueshme të trojeve shqiptare.
Traktati i Shën Stefanit i vitit 1878, i negociuar midis Rusisë dhe Perandorisë Osmane, parashikoi copëtimin e trojeve shqiptare në favor të Sllavëve të Jugut, duke përfshirë Ulqinin, pa marrë parasysh faktin se këto troje ishin historikisht dhe etnikisht shqiptare. Ky traktat përfaqësonte një moment ku fuqitë e mëdha vendosnin interesat e tyre mbi të drejtën historike dhe etnike të popujve ballkanikë.
Humbja e autoritetit osman, kombinuar me ndërhyrjen e fuqive të jashtme, krijoi një presion të madh mbi shqiptarët, të cilët megjithëse të organizuar në disa nivele, nuk kishin një shtet që t’i mbronte
Kongresi i Berlinit dhe mohimi i çështjes shqiptare
Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878) ishte një pikë kthese për shqiptarët. Fuqitë e Mëdha – Austro-Hungaria, Britania, Franca, Rusia dhe Gjermania – u mblodhën për të rishikuar vendimet e Shën Stefanit. Qëllimi i tyre kryesor ishte të ruanin ekuilibrin e forcave në Ballkan dhe të frenonin zgjerimin rus, duke injoruar plotësisht interesat e shqiptarëve.
Ulqini, i cili kishte një rëndësi strategjike si port dhe pikë kontrolli mbi Adriatikun, u caktua për Malin e Zi. Ky vendim u mor pa asnjë konsultim me popullsinë shqiptare dhe përbën shembullin më të qartë të mohimit të të drejtave historike dhe etnike të shqiptarëve.
Si reagim, u formua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, një organizatë politike dhe ushtarake që synonte mbrojtjen e trojeve shqiptare dhe ruajtjen e integritetit territorial. Megjithatë, fuqia e saj mbetej e kufizuar përballë presionit ndërkombëtar dhe mungesës së njohjes si subjekt
Ulqini: identiteti shqiptar, strategjia dhe realiteti etnik
Ulqini ishte një qytet me shumicë shqiptare, me një histori kulturore dhe tregtare të pasur. Struktura sociale përbëhej nga banorë të lidhur ngushtë me Shkodrën dhe viset përreth, duke krijuar një rrjet ekonomiko-social të fuqishëm. Roli i portit të Ulqinit ishte strategjik, jo vetëm për tregtinë, por edhe për kontrollin e brigjeve të Adriatikut.
Nga ana etnike, qyteti dhe zona përreth ishin të banuara kryesisht nga shqiptarë të besimit mysliman dhe katolik. Traditat lokale, institucionet dhe vetëdija kombëtare ishin të zhvilluara, duke bërë që çdo ndërhyrje të huaj të përbënte një sfidë të drejtpërdrejtë për identitetin e komunitetit.
Analiza e strukturës shoqërore dhe ekonomike dëshmon se dorëzimi i Ulqinit nuk ishte çlirim, por pushtim i imponuar, i shoqëruar me ndryshime administrative dhe demografike që do të pasonin në dekadat e ardhshme.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe programi kombëtar (1878–1881)
Lidhja Shqiptare e Prizrenit u formua në qershor të vitit 1878 si reagim ndaj kërcënimeve të vendosura nga Kongresi i Berlinit. Ajo përfaqësonte një strukturë të organizuar politikisht dhe ushtarakisht, me organe vendimmarrëse dhe përfaqësues nga vilajetet shqiptare. Programi i saj synonte ruajtjen e integritetit territorial brenda Perandorisë Osmane, por me autonomi administrative dhe njohje etnike.
Lidhja ndërmori veprime konkrete për mbrojtjen e Ulqinit, duke mobilizuar forca vullnetare nga Shkodra dhe rrethinat, duke krijuar strukturat e furnizimit dhe organizimit të rezistencës. Përfaqësuesit e Lidhjes dërguan memorandume Portës dhe konsullatave evropiane, duke kundërshtuar dorëzimin e qytetit.
Megjithatë, kufizimet ishin të mëdha. Lidhja nuk njihej ndërkombëtarisht, ndërsa Porta e Lartë kishte dyshime dhe armiqësi të fshehtë. Kjo e dobësoi aftësinë për të vepruar me autonomi të plotë, duke e vendosur Ulqinin në një situatë kritike.
Rezistenca shqiptare në Ulqin (1878–1880)
Rezistenca shqiptare ishte e organizuar dhe e gjerë. Banorët e Ulqinit dhe forcat vullnetare nga viset përreth krijuan struktura mbrojtëse, siguruan furnizime dhe koordinuan veprimet ushtarake. Popullsia e qytetit refuzoi çdo përpjekje për vendosjen e administratës malazeze.
Raportet diplomatike tregojnë se presioni ndërkombëtar ishte vendimtar. Fuqitë e Mëdha kërkonin zbatim të menjëhershëm të vendimeve të Berlinit, ndërsa Porta e Lartë nuk ishte në gjendje të mbështeste rezistencën. Humbja e Ulqinit u shkaktua jo për shkak të disfatës ushtarake, por nga izolimi diplomatik dhe ndërhyrja e fuqive te medha
Diplomacia e Fuqive të Mëdha dhe mekanizmi i dorëzimit të Ulqinit (1878–1880)
Dorëzimi i Ulqinit u vendos në tryezat diplomatike të Evropës. Fuqitë e Mëdha e përdorën qytetin si monedhë shkëmbimi për të kënaqur interesat e Malit të Zi, ndërkohë që shqiptarët mbetën pa përfaqësim. Flota e Fuqive të Mëdha përballë brigjeve shqiptare përbënte një kërcënim të drejtpërdrejtë.
Porta e Lartë, e dobësuar dhe nën presionin ndërkombëtar, pranoi të dorëzonte Ulqinin duke shkelur të drejtën e shqiptarëve për vetëvendosje. Ky episod tregon se humbja e qytetit ishte produkt i diplomacisë ndërkombëtare dhe jo i kapaciteteve ushtarake shqiptare.
Pse u “shit” toka shqiptare – përgjegjësitë historike
Përgjegjësia për humbjen e Ulqinit është e shumëfishtë:
Faji i Portës Osmane: Trajtimi i territorit shqiptar si pronë administrative, mungesa e autonomisë dhe instrumentalizimi i shqiptarëve.
Faji i Fuqive të Mëdha: Përdorimi selektiv i parimeve të vetëvendosjes dhe vendosja e interesave strategjike mbi të drejtat historike.
Faji shqiptar: Mungesa e unitetit politik dhe e një elite të organizuar, e cila mund të mbështeste një front të bashkuar kombëtar.
Rrjedhojat shekullore të humbjes së Ulqinit
Humbja e Ulqinit krijoi precedent të padrejtësisë, humbje ekonomike, asimilim kulturor dhe shpërngulje të popullsisë. Megjithatë, kjo ngjarje shërbeu si zgjim politik, duke rritur ndërgjegjen mbi nevojën për shtet, unitet dhe diplomaci të fortë. Ulqini mbetet simbol i sakrificës dhe i nevojës për mbrojtjen e të drejtave kombëtare.
Konkluzion
Humbja e Ulqinit më 1880 nuk ishte thjesht humbje territori, por humbje e mundësive historike dhe politike. Analiza tregon se padrejtësia e imponuar nga fuqitë e jashtme, dobësia osmane dhe mungesa e unitetit shqiptar krijuan një ngjarje me pasojat afatgjata, që vazhdojnë të ndikojnë në kujtesën kombëtare.
—
REFERENCA SHKENCORE
Burime arkivore
1. Actes du Congrès de Berlin (1878)
2. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Jashtme Osmane (BOA, Stamboll)
3. British Foreign Office Records (FO 78, FO 195)
4. Archives du Ministère des Affaires Étrangères, Paris
5. Austro-Hungarian Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Wien
Historiografi shqiptare
6. Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit
7. Skënder Rizaj, Ulqini në historinë shqiptare
8. Selami Pulaha, Shqiptarët dhe Perandoria Osmane
9. Pëllumb Xhufi, Nga mesjeta në Rilindjen Kombëtare
10. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II
Historiografi e huaj
11. Noel Malcolm, Kosovo: A Short History
12. Barbara Jelavich, History of the Balkans
13. Stavrianos L.S., The Balkans since 1453
14. Mark Mazower, The Balkans
Shtypi dhe dëshmi të kohës
15. Gazeta The Times (Londër), 1879–1880
16. Gazeta Le Figaro, La Presse, Neue Freie Presse
