HAGA, UÇK-JA, SERBIA DHE BIA
KU ISHIN KOSOVA DHE SHQIPËRIA KUR DUHEJ MBROJTUR UÇK-JA?
Nga Flamur Buçpapaj
Vendimi i sotëm i Gjykatës Speciale në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit nuk mund të kalojë thjesht si një lajm gjykate. Ai duhet të hapë një debat të madh juridik, diplomatik dhe politik në Kosovë dhe në Shqipëri.
Sepse pyetja që duhet bërë sot nuk është vetëm: çfarë vendosi Haga?
Pyetja tjetër, po aq e rëndësishme, është:
Çfarë bënë qeveritë e Kosovës dhe Shqipërisë përpara se kjo çështje të mbërrinte në këtë pikë?
Gjykata e Specializuar në Hagë sot shpalli fajësi për katër krime lufte — vrasje, torturë, trajtim mizor dhe ndalim arbitrar — ndërsa për gjashtë akuzat për krime kundër njerëzimit vendosi pafajësi, duke mos konstatuar përmbushjen e standardit për një sulm të gjerë ose sistematik ndaj popullsisë civile. Vendimi është i shkallës së parë dhe mund të ankimohet.
Por kjo pikë duhet thënë qartë:
Një vendim penal ndaj individëve nuk është automatikisht një gjykim ndaj gjithë UÇK-së, ndaj gjithë luftës së Kosovës apo ndaj të drejtës së popullit të Kosovës për liri.
Vetë çështja në Hagë është ndërtuar mbi përgjegjësinë penale individuale. Gjykata ka juridiksion për persona dhe vepra të caktuara, jo për të dhënë një verdikt mbi të gjithë historinë e Kosovës.
KU ISHIN QEVERITË E KOSOVËS DHE SHQIPËRISË?
Kjo është pyetja që duhet të marrë përgjigje.
Ku ishte një strategji e përbashkët juridike Kosovë–Shqipëri?
Ku ishte një ekip i fuqishëm ndërkombëtar juristësh, historianësh, studiuesish dhe ekspertësh të së drejtës ndërkombëtare që të punonte sistematikisht mbi çdo pretendim?
Ku ishte puna diplomatike për të paraqitur në mënyrë të plotë kontekstin e luftës së Kosovës?
Ku ishte dokumentacioni shqiptar dhe kosovar për krimet, spastrimin etnik, deportimet dhe dhunën e ushtruar gjatë luftës nga forcat serbe?
Ku ishte kundërshtimi juridik i çdo materiali që vinte nga burime të një pale që kishte qenë vetë palë në konflikt?
Dhe mbi të gjitha:
Ku ishte strategjia për të sfiduar, pikë për pikë, çdo dëshmi, çdo dokument dhe çdo pretendim të përdorur kundër ish-drejtuesve të UÇK-së?
Gjykata thotë se në proces kanë dëshmuar 134 dëshmitarë, 125 të thirrur nga Prokuroria, dy nga Zyra e Viktimave dhe shtatë nga mbrojtja. Kjo tregon shkallën e jashtëzakonshme të materialit që duhej përballuar juridikisht nga mbrojtja.
Prandaj përgjegjësia nuk mund t’i lihet vetëm avokatëve të katër të akuzuarve.
Kjo ishte një çështje me përmasa historike për Kosovën.
PO SERBIA DHE BIA?
Këtu duhet të kërkohet transparencë.
Serbia ka pasur interes të drejtpërdrejtë politik dhe historik që lufta e Kosovës të paraqitet përmes një narrative ku përgjegjësia dhe krimet e palës shqiptare vendosen në qendër.
Kjo nuk do të thotë se çdo dëshmi nga një burim serb është automatikisht e pavërtetë.
Por do të thotë se çdo material që vjen nga strukturat shtetërore ose të sigurisë të një pale të përfshirë në konflikt duhet të verifikohet me standardin më të lartë juridik.
Dhe këtu del pyetja për BIA-n, shërbimin inteligjent serb.
Nëse ekzistojnë dokumente, komunikime, materiale operative, presione, ndërmjetësime apo ndërhyrje të BIA-s në krijimin, orientimin ose mbështetjen e dëshmive kundër ish-pjesëtarëve të UÇK-së, këto duhet të hetohen dhe të dalin në dritë.
Jo me deklarata politike.
Me dokumente.
Nëse nuk ekzistojnë, edhe kjo duhet të sqarohet.
Por nuk mund të mbyllet një kapitull i tillë historik pa u bërë pyetja:
A është hetuar ndonjëherë në mënyrë serioze roli i strukturave të sigurisë serbe në materialet dhe dëshmitë që kanë ndikuar në këtë proces?
Kjo është një pyetje juridike dhe institucionale, jo thjesht emocionale.
PSE NUK U NDËRTUA NJË MBROJTJE SHTETËRORE JURIDIKE?
Kosova dhe Shqipëria kishin mundësi të punonin shumë më herët.
Duhej të krijohej një arkiv i përbashkët.
Duhej të mblidheshin dokumentet e luftës.
Duhej të dokumentoheshin krimet e kryera ndaj shqiptarëve.
Duhej të analizohej çdo dokument i Serbisë.
Duhej të studioheshin burimet e dëshmitarëve.
Duhej të përgatiteshin ekspertiza historike dhe juridike.
Duhej të ndërtohej një strategji ndërkombëtare për të shpjeguar dallimin midis përgjegjësisë individuale për një krim dhe karakterit të një lufte çlirimtare.
Dhe kjo duhej bërë para se çështja të arrinte në fazën përfundimtare të gjykimit.
A DUHEJ TË KISHIM NJË LIGJ DHE NJË MEKANIZËM KONTROLLI?
Kjo është një tjetër pyetje që duhet hapur.
Kosova e krijoi bazën juridike të Dhomave të Specializuara përmes ndryshimit kushtetues, ligjit përkatës dhe marrëveshjes ndërkombëtare. Vetë Gjykata Speciale e përshkruan mandatin e saj si të përkohshëm dhe të kufizuar në një juridiksion të caktuar.
Por sot duhet të diskutohet:
A kishte Kosova mekanizma të mjaftueshëm demokratikë, parlamentarë dhe juridikë për të kontrolluar mënyrën se si zbatohej ky mandat?
A duhej kërkuar më shumë transparencë?
A duhej të kërkohej kontroll më i madh mbi standardet e dëshmive?
A duhej të kontrollohej më fort mënyra e trajtimit të materialeve të ardhura nga burime të huaja?
A duhej të kërkohej rishikimi i mandatit nëse konstatohej se ai ishte bërë i njëanshëm?
Këto pyetje duhet të shtrohen hapur.
Jo për të ndërhyrë në një gjykim individual, por për të mbrojtur parimet e drejtësisë dhe besimin publik.
A DUHET REVOLKIMI I GJYKATËS?
Kjo nuk mund të vendoset me një deklaratë politike.
Por duhet të diskutohet nëse, nëse konstatohen probleme serioze strukturore, juridike ose procedurale, ekzistojnë mekanizma për rishikimin e mandatit, reformimin, ndryshimin ose përfundimin e veprimtarisë së saj në përputhje me ligjin dhe marrëveshjet ndërkombëtare.
Kjo është një çështje që duhet analizuar nga ekspertët e së drejtës kushtetuese, së drejtës ndërkombëtare dhe institucioneve të Kosovës.
Sepse një shtet serioz nuk duhet të ketë frikë nga kontrolli juridik i institucioneve të veta.
DHE SHQIPËRIA?
Shqipëria nuk mund të sillet sikur kjo është vetëm çështje e Kosovës.
Lufta e Kosovës preku drejtpërdrejt Shqipërinë.
Kukësi ishte pjesë e historisë së asaj lufte.
Qindra mijëra shqiptarë kaluan kufirin.
Shqipëria u bë bazë humanitare dhe territoriale për refugjatët dhe për shumë struktura të lidhura me luftën.
Prandaj Shqipëria duhej dhe duhet të ketë një rol serioz në dokumentimin historik, juridik dhe diplomatik të asaj periudhe.
Jo për të zëvendësuar gjykatat.
Por për të mos lejuar që historia të ndërtohet vetëm nga arkivat dhe narrativat e një pale.
SOT DUHET TË KËRKOJMË LLOGARI
Pas këtij vendimi, Kosova dhe Shqipëria duhet t’i bëjnë vetes disa pyetje shumë të vështira:
Çfarë bëmë për mbrojtjen juridike të kësaj çështjeje?
Çfarë dokumentesh sollëm?
Çfarë dokumentesh nuk sollëm?
Cilat pretendime të palës serbe u kundërshtuan juridikisht?
Cilat dëshmi u analizuan dhe cilat u lanë pa u kundërshtuar sa duhet?
A u hetua roli i strukturave serbe të sigurisë?
A u bë mjaftueshëm në diplomaci?
A pati një strategji të përbashkët Kosovë–Shqipëri?
Nëse përgjigjja për këto pyetje është jo, atëherë përgjegjësia politike dhe institucionale duhet kërkuar.
Sepse nuk mjafton të dalësh pas vendimit dhe të thuash se nuk je dakord me të.
Duhej punuar para vendimit.
NJË GJYKATË NUK DUHET TË SHKRUAJË E VETME HISTORINË
Gjykata ka detyrën të gjykojë përgjegjësinë penale sipas mandatit të saj.
Historinë e Kosovës duhet ta dokumentojnë historianët.
Arkivat duhet të hapen.
Dokumentet duhet të publikohen.
Materialet e Serbisë duhet të analizohen.
Pretendimet për rolin e BIA-s duhet të hetohen.
Dëshmitë duhet të verifikohen.
Dhe çdo apel duhet të trajtohet me seriozitetin më të madh juridik.
Kosova nuk duhet të heshtë.
Shqipëria nuk duhet të heshtë.
Por asnjëra nuk duhet të mbështetet vetëm te deklaratat politike.
Duhet dokument, duhet arkiv, duhet ekspertizë, duhet diplomaci dhe duhet drejtësi.
Vendimi i sotëm është i rëndë. Por kapitulli juridik nuk mbyllet këtu.
Ka apel.
Ka analiza të vendimit.
Ka mundësi për shqyrtimin e argumenteve juridike.
Dhe ka një përgjegjësi shumë më të madhe historike:
Të mos lejojmë që historia e Kosovës të shkruhet vetëm nga Serbia, por as të mos mbrohet historia me slogane. Ajo duhet mbrojtur me dokumente, me të drejtë, me diplomaci dhe me punë serioze shtetërore.
Sepse përgjegjësia penale është individuale.
Ndërsa historia e një populli është shumë më e madhe se një proces gjyqësor.
Dhe pikërisht për këtë arsye, sot më shumë se kurrë, Kosova dhe Shqipëria duhet të pyesin veten:
KU ISHIM NE KUR DUHEJ TË ISHIM ATJE?
