Gjuha si identitet dhe pushtet: një lexim i thelluar i Marrëveshjes së Ohrit dhe sfidat politike të saj
Flamur Buçpapaj
Në historinë moderne të Maqedonia e Veriut, Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk është thjesht një dokument politik i lindur nga nevoja për t’i dhënë fund një konflikti; ajo është një moment themeltar që rishkroi raportin midis shtetit dhe qytetarëve të tij, duke vendosur gjuhën në qendër të barazisë, identitetit dhe funksionimit demokratik. Në thelb të saj qëndron një ide që për shumë kohë ishte e mohuar: gjuha nuk është vetëm një mjet komunikimi, por një dimension i qenies kolektive, një shprehje e dinjitetit dhe një e drejtë që nuk mund të reduktohet në kompromis të përkohshëm politik pa prodhuar pasoja.
Kjo marrëveshje krijoi një arkitekturë të re juridike dhe politike, ku shteti pranon karakterin e tij multietnik dhe ndërton mekanizma për të garantuar përfshirjen e komuniteteve në jetën publike. Parimi i pragut prej 20%, që i jep status zyrtar çdo gjuhe të folur nga një pjesë e konsiderueshme e popullsisë, u shndërrua në një instrument balancues mes unitetit dhe diversitetit. Ai e institucionalizoi gjuhën shqipe dhe e vendosi në një nivel të ri, por njëkohësisht krijoi një model ku të drejtat lidhen me peshën numerike, duke e lënë të hapur debatin nëse barazia duhet të jetë absolute apo e kushtëzuar.
Në planin institucional, e drejta për të përdorur gjuhën amtare në parlament, administratë dhe në komunikimin me shtetin përfaqëson një hap të madh drejt demokracisë funksionale. Por përvoja ka treguar se ekziston një hendek i dukshëm midis ligjit dhe zbatimit të tij. Procedurat burokratike, mungesa e kapaciteteve dhe tensionet politike shpesh e zbehin këtë të drejtë në praktikë, duke e kthyer atë në një standard që nuk zbatohet gjithmonë në mënyrë të barabartë.
Transformimi i hapësirës publike përmes dygjuhësisë në nivel lokal është një nga rezultatet më të dukshme të kësaj marrëveshjeje. Ai reflekton një realitet të ri, ku prania e gjuhës është edhe prani e identitetit. Megjithatë, edhe kjo arritje mbetet e brishtë përballë perceptimeve politike dhe interpretimeve të ndryshme që vazhdojnë ta shoqërojnë çështjen e gjuhës.
Në dimensionin e arsimit dhe kulturës, marrëveshja synon të ndërtojë një të ardhme më të qëndrueshme duke garantuar zhvillimin e identitetit gjuhësor. Por sfida qëndron në gjetjen e ekuilibrit mes ruajtjes së identitetit dhe ndërtimit të një shoqërie të integruar, ku shumëgjuhësia të mos kthehet në ndarje strukturore.
Në këtë kontekst, lind një pyetje thelbësore: çfarë ndodh nëse fryma ose dispozitat e Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk respektohen ose dobësohen? Për shqiptarët në Maqedonia e Veriut, kjo nuk është thjesht një çështje teknike apo ligjore; është një çështje e drejtpërdrejtë e barazisë dhe e pozicionit të tyre në shtet. Në një situatë të tillë, reagimi pritet të jetë fillimisht institucional dhe politik: rritje e presionit përmes përfaqësuesve në parlament, bojkot i mundshëm i institucioneve, mobilizim qytetar dhe kërkesë për ndërhyrje ndërkombëtare.
Partitë politike shqiptare, qofshin në pushtet apo në opozitë, do të përballen me një provë serioze të legjitimitetit të tyre. Ato në pushtet do të duhet të dëshmojnë nëse janë në gjendje të mbrojnë të drejtat që përfaqësojnë apo nëse janë të kufizuara nga kompromiset e koalicionit. Ndërsa opozita do të kërkojë ta kapitalizojë politikisht situatën, duke e paraqitur veten si mbrojtëse më e fortë e interesave kombëtare. Ky dinamizëm mund të çojë në polarizim të mëtejshëm politik brenda vetë spektrit shqiptar.
Nga ana tjetër, partitë maqedonase, si në pushtet ashtu edhe në opozitë, do të përballen me presionin për të ruajtur balancën mes stabilitetit shtetëror dhe kërkesave për centralizim apo reinterpretim të marrëveshjes. Çdo lëvizje që perceptohet si kthim prapa mund të rrisë tensionet ndëretnike dhe të cenojë stabilitetin e arritur me vështirësi.
Në këtë situatë, roli i Shqipëria bëhet i rëndësishëm dhe delikat njëkohësisht. Shqipëria, si shtet amë dhe faktor rajonal, do të veprojë në disa nivele paralelisht. Së pari, në planin diplomatik, ajo pritet të kërkojë respektimin e plotë të të drejtave të shqiptarëve në përputhje me marrëveshjet ndërkombëtare dhe standardet europiane, duke përdorur kanalet zyrtare me Maqedonia e Veriut dhe me partnerët ndërkombëtarë. Së dyti, do të intensifikojë komunikimin me faktorët euroatlantikë, duke e paraqitur çështjen si pjesë të stabilitetit rajonal dhe të procesit të integrimit europian.
Në planin politik, Shqipëria do të përpiqet të ruajë një balancë midis mbështetjes për të drejtat e shqiptarëve dhe shmangies së përshkallëzimit të tensioneve. Ajo nuk ka interes për destabilizim, por për një zgjidhje të qëndrueshme që forcon bashkëjetesën dhe stabilitetin në rajon. Në të njëjtën kohë, mund të luajë rol ndërmjetësues, duke inkurajuar dialogun mes palëve dhe duke nxitur respektimin e frymës së Marrëveshja Kornizë e Ohrit.
Në planin publik dhe kombëtar, Shqipëria do të jetë nën presion të brendshëm për të reaguar më fort, pasi opinioni publik shqiptar e sheh çështjen e gjuhës dhe të drejtave si pjesë të identitetit kombëtar. Kjo mund të shtyjë drejt deklaratave më të ashpra politike, por pa kaluar në veprime që cenojnë stabilitetin rajonal.
Nëse situata përshkallëzohet, ekziston rreziku që çështja e gjuhës të rikthehet nga një temë juridike në një çështje të sigurisë dhe stabilitetit. Megjithatë, realiteti aktual dhe aspiratat euroatlantike të Maqedonia e Veriut krijojnë një kornizë që favorizon zgjidhjet politike dhe dialogun, jo konfliktin.
Në fund, mënyra se si trajtohet gjuha mbetet një tregues i drejtpërdrejtë i cilësisë së demokracisë. Një shtet që i respekton gjuhët e qytetarëve të tij ndërton besim; një shtet që i relativizon ato rrezikon të prodhojë pasiguri dhe ndarje. Marrëveshja Kornizë e Ohrit e hapi rrugën drejt barazisë, por ruajtja dhe thellimi i saj varet nga vullneti politik dhe nga aftësia e shoqërisë për ta parë diversitetin si forcë dhe jo si kërcënim. Sepse në fund, gjuha nuk është vetëm mënyra si flasim, por mënyra si ekzistojmë dhe si kërkojmë të jemi të barabartë.
