Beg Rizaj nuk ishte produkt i ekstremizmit dhe as i aventurizmit politik. Ai ishte rezultat i drejtpërdrejtë i një sistemi që për dekada refuzoi t’u japë shqiptarëve barazi reale, dinjitet qytetar dhe status politik të merituar. Kur një shtet e trajton një popull si problem sigurie dhe jo si bashkëthemelues, rezistenca nuk lind nga urrejtja, por nga domosdoshmëria historike për mbijetesë dhe dinjitet.
Vrasja e tij në Kumanovë, në maj të vitit 2015, nuk mbylli një kapitull. Ajo hapi një pyetje që ende rëndon mbi Maqedoninë e Veriut:
a janë shqiptarët realisht të barabartë në këtë shtet, apo vetëm të toleruar?
Formimi patriotik dhe ideja çlirimtare
Beg Rizaj u formua patriotikisht në frymën e rezistencës kombëtare shqiptare të fundit të shekullit XX. Ai i përkiste brezit që e kuptoi se liria nuk fitohet me premtime politike, por me qëndresë, sakrificë dhe parim. Nga Kosova në Luginën e Preshevës e deri në Maqedoninë e Veriut, ai besoi se çështja shqiptare është një dhe e pandarë, dhe se padrejtësia ndaj shqiptarëve në një trevë është kërcënim për gjithë kombin.
Për të, çlirimi kombëtar nuk ishte slogan romantik, por domosdoshmëri politike. Ai besonte se liria e pjesshme është robëri e maskuar, dhe se një komb i copëzuar politikisht mbetet gjithmonë i cenueshëm.
Diskriminimi i strukturuar dhe dështimi i Ohrit
Marrëveshja e Ohrit u paraqit si zgjidhje historike, por në praktikë u zbatua në mënyrë të cunguar dhe selektive. Shqiptarëve iu dhanë disa të drejta formale, por jo barazi substanciale. Gjuha shqipe mbeti e kufizuar, përfaqësimi institucional shpesh simbolik, ndërsa drejtësia vazhdoi të funksionojë me standarde të dyfishta.
Ohridi u përdor për stabilitet politik, jo për drejtësi. Ky dështim prodhoi zhgënjim të thellë dhe humbje besimi në institucionet shtetërore, duke krijuar një terren ku rezistenca u bë alternativë ndaj heshtjes.
Elitat shqiptare dhe kriza e përfaqësimit
Përgjegjësia nuk bie vetëm mbi shtetin maqedonas. Një pjesë e elitave politike shqiptare zgjodhën kompromisin me padrejtësinë në këmbim të pushtetit. Kauza kombëtare u shndërrua në monedhë pazari, ndërsa dinjiteti në retorikë elektorale. Kjo bashkëfajësi politike e thelloi hendekun mes shqiptarëve dhe institucioneve që pretendojnë t’i përfaqësojnë.
Beg Rizaj ishte antiteza e kësaj politike: ai nuk negocioi barazinë dhe nuk e pranoi nënshtrimin si normalitet.
A duhet vazhduar ideja e Beg Rizajt?
Po — me thelb, jo domosdoshmërisht me formë. Ideja e tij nuk ishte thirrje për dhunë, por kërkesë e palëkundur për barazi reale, dinjitet dhe çlirim kombëtar. Sot ajo duhet të vazhdohet me mjete politike, shoqërore dhe institucionale, por me të njëjtën vendosmëri morale dhe pa kompromis me padrejtësinë.
Një komb që heq dorë nga parimi për hir të rehatisë politike, përfundon pa liri dhe pa të ardhme.
Nderimi i Beg Rizajt – akt politik dhe edukativ
Beg Rizaj duhet të nderohet si figurë kombëtare e rezistencës shqiptare: me buste në kryeqendrat shqiptare, me rrugë, shkolla dhe institucione që mbajnë emrin e tij, me përfshirjen e figurës së tij në edukimin historik të brezave të rinj. Jo për të glorifikuar konfliktin, por për të ruajtur kujtesën dhe për të edukuar se liria ka çmim.
Paralajmërim politik për pushtetin në Shkup dhe rajon
Kryeministri Mickoski dhe rrethi i tij politik duhet ta kuptojnë qartë: koha e politikave provokuese ndaj shqiptarëve ka përfunduar. Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut nuk janë më të izoluar dhe as të vetëm. Ata janë pjesë e një hapësire shqiptare më të vetëdijshme dhe më të lidhur se kurrë më parë.
Çdo gjuhë nacionaliste, çdo provokim institucional apo përpjekje për t’i trajtuar shqiptarët si faktor destabilizues, nuk do të prodhojë stabilitet, por krizë politike dhe izolim ndërkombëtar. Mesazhi vlen edhe për politikat destabilizuese në rajon, përfshirë ato të Aleksandar Vuçiçit dhe të ngjashmëve të tij: Ballkani nuk ka nevojë për tensione, por për barazi dhe respekt real.
Sjellja evropiane nuk matet me deklarata, por me trajtimin e shqiptarëve.
– BEG RIZAJ (1977–2015)
Emri: Beg Rizaj
Data e lindjes: 25 dhjetor 1977
Vendlindja: Prokolluk, Deçan, Kosovë
Kombësia: Shqiptare
Angazhimi patriotik dhe luftarak
1998–1999: Pjesëtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), Zona e Dukagjinit
2000–2001: Angazhim në UÇPMB – Preshevë, Bujanoc, Medvegjë
2001: Pjesëmarrës në rezistencën shqiptare në Maqedoninë e Veriut
Bindja politike
Çështja shqiptare është e pandarë. Shqiptarët duhet të jenë popull shtetformues
Pa barazi reale nuk ka paqe. Bashkimi kombëtar është zgjidhje historike
Rënia
U vra më 9–10 maj 2015 në Kumanovë, gjatë një operacioni të forcave të sigurisë të Maqedonisë së Veriut.
Varrimi
U varros në Kompleksin Memorial të Dëshmorëve në Gllogjan, Deçan.
Mbyllje
Ëndrra e Beg Rizajt ishte bashkimi kombëtar, jo si retorikë, por si domosdoshmëri historike për barazi dhe drejtësi. Kjo ëndërr nuk do të realizohet nga qeveritarë të korruptuar dhe elita pa guxim moral, por nga një ndërgjegje kombëtare e zgjuar, e organizuar dhe e pakompromis.
Beg Rizaj nuk kërkoi të bëhej hero.
Padrejtësia e bëri të tillë.
Dhe për sa kohë shqiptarët nuk janë të barabartë në trojet e tyre, ideja e tij mbetet e gjallë – si detyrë, si kujtesë dhe si paralajmërim historik.
Lavdi Beg Rizajt.
Barazi, dinjitet dhe bashkim kombëtar.
