Elitat pa kufi: nga tejngopja globale te kapja e shtetit shqiptar
Shkruar nga Flamur Buçpapaj
Në qendër të kësaj analize qëndron një figurë e thjeshtë, por e rëndë në simbolikë: një këmbë e këputur, e vendosur mbi një dollap të ftohtë, me gishta të zbardhur deri në mes – një trup i ndarë nga vetvetja. Kjo nuk është thjesht pikturë. Është metaforë. Është njeriu i shndërruar në objekt, shoqëria e copëtuar nga elitat që e sundojnë.
Kjo figurë përmbledh atë që në botë dhe në Shqipëri po ndodh në forma të ndryshme, por me të njëjtin thelb: elitat kanë humbur kufirin. Ajo simbolizon një realitet ku individi dhe shoqëria e gjerë shndërrohen në objekte të manipulimit, ku liria, dinjiteti dhe drejtësia bëhen elementë të humbur. Figura e këmbës së këputur është një pasqyrë vizuale e humbjes së lidhjes mes pushtetit dhe përgjegjësisë, mes kapitalit dhe etikës, mes elitës dhe qytetarit të thjeshtë.
Rasti i Jeffrey Epstein nuk është një skandal i zakonshëm, por një dritare që hapet mbi natyrën e elitave globale kur ato arrijnë një nivel tejngopjeje absolute. Kur pasuria bëhet e pakufizuar dhe pushteti nuk kontrollohet më, lind një fenomen i rrezikshëm: zhdukja e kufirit moral. Në këtë fazë, elitat nuk kërkojnë më të jetojnë më mirë – ato kërkojnë të ndjejnë më shumë pushtet, më shumë dominim, më shumë kontroll mbi jetën e të tjerëve. Ky proces është një reflektim i dukshëm i mungesës së mekanizmave të brendshëm të rregullimit të pushtetit, ku çdo veprim i elitës bëhet një instrument kontrolli dhe jo një përgjegjësi.
Rrjetet e lidhura me Ghislaine Maxwell treguan se si funksionon ky mekanizëm: një sistem i mbyllur, ku individë të fuqishëm mbrojnë njëri-tjetrin, ku informacioni kontrollohet dhe ku drejtësia shpesh vonon ose devijohet. Përfshirja në debat publik e figurave si Prince Andrew nuk ishte thjesht një rast reputacioni, por provë e ndërthurjes së pushtetit politik, ekonomik dhe social në një elitë të vetme, të izoluar nga realiteti. Ky model tregon sesi pushteti i pakufizuar dhe mungesa e llogaridhënies krijojnë një cikël degradimi moral dhe shoqëror, ku çdo kufi – etik, ligjor apo human – bëhet i parëndësishëm. Kjo është një paralajmërim i qartë: kur pushteti nuk kontrollohet, humb çdo lidhje me bazën morale dhe shoqërore të jetës.
Në këtë pikë lind mekanizmi i degradimit: pasuria prodhon pushtet, pushteti prodhon pandëshkueshmëri, pandëshkueshmëria prodhon izolim, dhe izolimi prodhon çnjerëzim. Në fund të këtij procesi, njeriu tjetër nuk shihet më si qenie, por si mjet. Kjo është faza kur njeriu fillon të “ha” njeriun – jo fizikisht, por në kuptimin më të thellë shoqëror dhe moral. Kjo është metafora e humbjes së kufijve të elitës: kur nuk ka drejtësi, nuk ka respekt, nuk ka njerëzim.
Por nëse në botën perëndimore ky fenomen lind nga tejngopja, në Shqipëri ai ka një origjinë tjetër: kapja e tranzicionit dhe vazhdimësia e pushtetit. Pas rënies së komunizmit, nuk ndodhi një ndërprerje reale e elitave. Strukturat e lidhura me Sigurimin e Shtetit nuk u zhdukën, por u transformuan. Ato ruajtën kapitalin më të rëndësishëm: informacionin, lidhjet dhe kontrollin mbi mekanizmat e brendshëm të shoqërisë. Ky avantazh u përdor në mënyrë strategjike gjatë viteve të para të tranzicionit, duke u bërë baza e formimit të një elite që nuk lind nga meritokracia, por nga privilegji i trashëguar.
Privatizimi nuk u zhvillua si proces i hapur, por si një shpërndarje e kontrolluar e pasurisë. Ata që kishin akses në informacion dhe pushtet përfituan më shumë. Kjo krijoi një elitë të re ekonomike që nuk u formua nga konkurrenca, por nga privilegji. Në këtë mënyrë, pushteti ekonomik dhe ai politik u bashkuan që në fillim, duke krijuar një strukturë të mbyllur që vazhdon edhe sot. Ky proces tregon sesi mungesa e kontrollit dhe transparencës shndërrohet në një mekanizëm që mbron interesat e pakicës dhe nuk lejon ndërtimin e një shoqërie të hapur.
Një nga plagët më të mëdha të këtij sistemi ishte trajtimi i pronës. Ligji 7501 nuk riktheu pronat tek pronarët e ligjshëm, por krijoi një shpërndarje të re që fragmentoi tokën dhe pengoi krijimin e një klase të pavarur ekonomike. Kjo nuk ishte vetëm padrejtësi historike, por strategji: një shoqëri pa pronarë të fortë është më e lehtë për t’u kontrolluar. Strategjia e kontrollit mbi pronën tregonte një kuptim të thellë të pushtetit: jo thjesht për të fituar pasuri, por për të ndërtuar një shoqëri ku energjia ekonomike nuk mund të bëhej burim i pavarësisë apo sfidës ndaj elitës.
Si rezultat, shtresat që kishin vuajtur më shumë – të përndjekurit politikë, ish-pronarët, familjet nacionaliste – mbetën sërish jashtë. Ata nuk morën pronën, nuk morën pushtetin dhe nuk u përfaqësuan. Ndërkohë, elita e re – në thelb vazhdimësi e së vjetrës – mori gjithçka. Ky fenomen tregon sesi mungesa e kufijve dhe kontrollit nuk është thjesht një problem etik, por një strategji e qëllimshme për të ruajtur pushtetin në duar të pakta dhe për të formuar një shoqëri të fragmentuar dhe të kontrollueshme.
Për më shumë se tre dekada, i njëjti mekanizëm është riprodhuar: pushteti kalon brenda të njëjtit rreth, ekonomia kontrollohet nga pak duar, dhe politika mbetet e mbyllur për aktorë të rinj realë. Edhe kur duket se ka ndryshim, ai është formal. Struktura mbetet e njëjtë. Ky fakt është dëshmi se kur elitat nuk kanë kufij dhe nuk ka mekanizma kontrolli, çdo ndryshim institucional mbetet vetëm një maskë.
Pasojat janë të dukshme dhe të rënda. Shqipëria është zbrazur. Gjysma e popullsisë është larguar. Kjo nuk është thjesht emigrim – është votë mosbesimi ndaj sistemit. Pasuria është përqendruar në pak duar. Drejtësia perceptohet si selektive. Besimi në institucione është dobësuar. Shoqëria ka hyrë në një gjendje stagnimi, ku ndryshimi duket i pamundur.
Në këtë pikë, figura e këmbës së këputur merr kuptim të plotë. Ajo është Shqipëria. Ajo është njeriu i prerë nga e drejta, nga prona, nga dinjiteti. Ajo është një shoqëri që është ndarë nga vetvetja. Dollapi mbi të cilin qëndron është struktura e ftohtë e pushtetit – një sistem që nuk ndjen, nuk reagon, por vetëm mban dhe kontrollon. Gishtat e zbardhur janë shenja e një trupi pa qarkullim, pa jetë – një metaforë për një shoqëri që ka humbur energjinë e saj, sepse i është marrë baza: drejtësia.
Figura e këmbës nuk është thjesht një objekt simbolik, por reflektim i drejtpërdrejtë i realitetit shqiptar. Ajo është një thirrje për të parë më gjerë: kur elitat nuk kanë kufij, kur pushteti nuk kontrollohet, humb gjithçka – shoqëria, besimi, energjia e rinisë, mundësia për ndryshim.
Në analizë përfundimtare, si në nivel global ashtu edhe në Shqipëri, problemi është i njëjtë: mungesa e kufijve për elitën. Në botë, kufijtë zhduken nga tejngopja. Në Shqipëri, kufijtë nuk u vendosën kurrë pas tranzicionit. Por rezultati është i njëjtë: një elitë që nuk kontrollohet dhe një shoqëri që nuk mbrohet.
Historia ka treguar se çdo sistem i tillë kalon në cikël: konsolidim, izolim, degradim dhe krizë. Ky cikël mund të zgjasë, por nuk është i pafund. Sepse në momentin që shoqëria zbrazet, që besimi humbet dhe që padrejtësia bëhet normë, sistemi fillon të shembet nga brenda. Jo menjëherë, jo me zhurmë, por gradualisht – deri në pikën ku ndryshimi bëhet i pashmangshëm.
Në fund, kjo nuk është vetëm një analizë politike apo sociale. Është një thirrje për të kuptuar një të vërtetë të thjeshtë: asnjë elitë nuk mund të mbijetojë pafundësisht pa drejtësi. Asnjë sistem nuk mund të qëndrojë mbi padrejtësi. Dhe kur kufiri kalon, historia nuk fal.
