Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Ukraina rrallë bien dakord për ndonjë gjë. Megjithatë, teksa delegacionet e tyre gjenden në Abu Dhabi për takimin e parë trepalësh që nga fillimi i pushtimit rus të Ukrainës në shkurt 2022, ato duket se po konvergojnë në një përfundim. Ka vetëm një çështje të hapur: territoret. Më konkretisht, bëhet fjalë për rajonin lindor të Ukrainës të njohur si Donbas.
Deklaratat që i paraprinë takimit nuk lënë shumë hapësirë për optimizëm. “Gjithçka sillet rreth pjesës lindore të vendit tonë, rreth territoreve”, – tha Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky , duke iu referuar kërkesës së hershme të Moskës që Kievi të braktisë pjesët e Donbasit që ende kontrollon.
Edhe pse Presidenti i SHBA-së Donald Trump ka lënë të kuptohet se një marrëveshje është afër, Zelensky përsëriti se Ukraina nuk është e përgatitur të lëshojë territore. Në të njëjtën kohë, nga ana ruse, këshilltari i Kremlinit Yuri Ushakov e bëri të qartë, pas takimit të tij me të dërguarin special të SHBA-së Steve Wittkoff, se Moska nuk ka ndërmend të tërhiqet. Ai madje paralajmëroi se nuk mund të ketë zgjidhje afatgjatë “pa zgjidhur çështjen territoriale”, duke përsëritur kërcënimin se Rusia do të vazhdojë të ndjekë qëllimet e saj “në fushën e betejës” derisa të arrihet një marrëveshje.
Por çfarë është Donbasi?
CNN përpiqet të shpjegojë se çfarë është Donbasi dhe pse rusët e duan atë njëlloj si… Donald Trump dëshiron Groenlandën. Është emri i dy rajoneve të pasura me qymyr të Ukrainës lindore, Donetsk dhe Luhansk, të cilat dikur ishin zemra industriale e Ukrainës. Është një rajon me prodhim të fortë çeliku, infrastrukturë të zhvilluar transporti dhe qasje në Detin e Azovit nëpërmjet lumenjve dhe kanaleve artificiale.
Ai gjithashtu ka toka pjellore bujqësore dhe rezerva të konsiderueshme minerale, të cilat rrisin rëndësinë e tij strategjike dhe ekonomike.
Pse Putin e pretendon Donbasin
Presidenti rus Vladimir Putin nuk e ka mbajtur sekret besimin e tij se Ukraina nuk ka të drejtë të ekzistojë si shtet i pavarur, duke sfiduar sovranitetin që ajo fitoi në vitin 1991, pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik. Ai ka argumentuar vazhdimisht se ukrainasit dhe rusët i përkasin një “Rusie historike” të vetme dhe e ka akuzuar Kievin, pa prova, për “gjenocid” të popullatave rusisht-folëse.
Historikisht, Donbasi ka qenë rajoni më “rus” i Ukrainës, me një përqindje të madhe banorësh rusisht-folës dhe ishte aty ku Moska filloi përpjekjen e saj për të destabilizuar dhe kontrolluar vendin në vitin 2014.
Si filloi konflikti
12 vjet më parë, Rusia aneksoi në mënyrë të paligjshme gadishullin jugor ukrainas të Krimesë, pas një operacioni të fshehtë ushtarak që përfshinte ushtarë rusë të trajnuar shumë pa stema dalluese. Në të njëjtën kohë, ajo filloi të mbështeste separatistët pro-rusë në Donbas, duke i ndihmuar ata të kapnin pjesë të rajoneve të Donetskut dhe Luhanskut, së bashku me kryeqytetet e tyre, duke përfituar nga dobësia e ushtrisë ukrainase në atë kohë.
Moska ka mohuar për vite me radhë se ka trupa në rajon, por SHBA-të, NATO-ja dhe autoritetet ukrainase kanë thënë se ajo u siguroi armë, inteligjencë, mbështetje këshillimore dhe i ka pajisur separatistët me oficerët e vet. Për gati 8 vjet, lufta në Donbass ka mbetur… nën radarë, pavarësisht numrit të të vdekurve prej rreth 14,000, sipas shifrave ukrainase.
Në shkurt të vitit 2022, Putini njohu të vetëshpallurat “Republika Popullore” të Donetskut dhe Luhanskut dhe 3 ditë më vonë nisi një pushtim në shkallë të plotë të Ukrainës.
Situata ushtarake sot
Pas gati 4 vitesh lufte, dhe pavarësisht avantazhit numerik dhe logjistik të ushtrisë ruse, Moska nuk ka arritur të marrë nën kontroll të gjithë Donbasin. Ajo kontrollon pothuajse të gjithë Oblastin e Luhanskut dhe rreth 70% të Donetskut.
Pjesa e mbetur, të cilën Rusia kërkon t’i dorëzohet, kontrollohet nga Ukraina në dy të tretat, ndërsa një e treta mbetet një zonë luftimesh të ashpra. Instituti për Studimin e Luftës vlerëson se me ritmin aktual të përparimit, Rusisë do t’i duhen të paktën 18 muaj të tjerë për të pushtuar territoret e mbetura nën kontrollin e Ukrainës.
Çfarë do të thoshte humbja e Donbasit?
Zelensky këmbëngul se lëshimet e përhershme territoriale janë të panegociueshme. Edhe nëse do të kishte miratim popullor – diçka që sondazhet nuk e tregojnë – një marrëveshje e tillë do të shkelte të drejtën ndërkombëtare, e cila ndalon pushtimin e territorit me forcë. Ukraina, me mbështetjen e evropianëve, po e lë të hapur mundësinë e njohjes së realitetit aktual në terren në një marrëveshje armëpushimi për të ndaluar gjakderdhjen. Kjo në fakt do të thoshte “ngrirje” e konfliktit në frontet ekzistuese.
Megjithatë, humbja e përhershme e Donbasit do ta dobësonte seriozisht mbrojtjen e vendit. Ky rajon është shtëpia e të ashtuquajturës “unazë mbrojtëse” të qyteteve industriale, hekurudhave dhe akseve rrugore që mbështesin vijën e frontit. Humbja e tij do ta linte Ukrainën lindore të cenueshme ndaj një agresioni të ardhshëm rus.
Propozimet dhe jeta nën pushtim
Detajet e propozimit të fundit nuk janë bërë publike. Zelensky ka thënë se një ide amerikane parashikonte krijimin e një “zone të lirë ekonomike” në pjesët e Donbasit të kontrolluara nga Kievi, në këmbim të garancive të sigurisë. Mbetet e paqartë nëse Rusia do ta pranonte një skenar të tillë.
Në të njëjtën kohë, organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, autoritetet ukrainase dhe media kanë dokumentuar shkelje të rënda në territoret e pushtuara nga Rusia: arrestime arbitrare, zhdukje, tortura, dhunë seksuale dhe një shtypje të plotë të lirive civile. Një raport i OKB-së nëntorin e kaluar tha se autoritetet pushtuese ruse vazhdojnë të shkelin dispozitat themelore të së drejtës ndërkombëtare humanitare.
Banorët që arritën të arratisen flasin për pranimin me forcë të pasaportave ruse, indoktrinimin ideologjik të fëmijëve dhe ndëshkimet e dhunshme për çdo formë rezistence.
