PSE SHQIPËRIA DUHET T’I NGREJË NJË PËRMENDORE PAPË KLEMENTIT XI NË TIRANË DHE NË VERI TË VENDIT?
Ese historike, kulturore dhe kombëtare – Nga Flamur Buçpapaj
Ka figura të historisë sonë kombëtare që i kemi vendosur në piedestalin e kujtesës, ndërsa të tjera, megjithëse kanë arritur majat e historisë botërore, i kemi lënë në heshtje, sikur të mos kenë ekzistuar kurrë. Një prej këtyre figurave është Papa Klementi XI, me emrin e lindjes Giovanni Francesco Albani, i cili drejtoi Kishën Katolike nga viti 1700 deri në vitin 1721. Shtrohet një pyetje që duhet të shqetësojë institucionet tona shtetërore, akademinë, Kishën Katolike, historianët dhe mbarë shoqërinë shqiptare: Pse Shqipëria nuk i ka ngritur ende një monument në Tiranë dhe në Veriun shqiptar një prej figurave më të rëndësishme me prejardhje shqiptare që arriti në krye të një institucioni botëror si Vatikani? Pse nuk e kemi vendosur Papa Klementin XI në të njëjtin rreth nderimi kombëtar ku qëndrojnë Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Nënë Tereza?
Papa Klementi XI nuk ishte një figurë e zakonshme fetare. Ai ishte drejtuesi i Kishës Katolike në një periudhë kur Vatikani kishte ndikim të jashtëzakonshëm në politikën, diplomacinë, kulturën dhe jetën shpirtërore të Evropës. Familja Albani, së cilës ai i përkiste, lidhet në traditën historike me prejardhjen shqiptare dhe me emigrimin e shqiptarëve në Itali. Giovanni Francesco Albani lindi në Urbino të Italisë, më 23 korrik 1649, dhe u zgjodh Papë në vitin 1700. Ngjitja e tij në postin më të lartë të Kishës Katolike është një krenari historike që shqiptarët duhet ta studiojnë, ta dokumentojnë dhe ta ruajnë si pjesë të trashëgimisë së tyre kombëtare. Nuk është pak që një njeri nga një familje e lidhur historikisht me rrënjët shqiptare të arrinte drejtimin e një institucioni me ndikim në të gjithë Evropën dhe më gjerë. Nëse Skënderbeu përfaqësoi qëndresën shqiptare me shpatë, Papa Klementi XI përfaqësoi një dimension tjetër të pranisë shqiptare në histori: diplomacinë, autoritetin shpirtëror dhe ndikimin ndërkombëtar.
Një nga arsyet më të rëndësishme për të kujtuar Papa Klementin XI është lidhja e emrit të tij me Kuvendin e Arbërit të vitit 1703, të mbajtur në Mërqi të Lezhës. Ky kuvend përbën një ngjarje të rëndësishme në historinë e Kishës Katolike shqiptare dhe të kulturës sonë kombëtare. Papa Klementi XI mbështeti këtë nismë kishtare, e cila synonte forcimin e organizimit të Kishës në trojet shqiptare, përmirësimin e jetës fetare dhe mbrojtjen e identitetit të komuniteteve katolike. Në këtë kuvend u trajtuan çështje të rëndësishme të gjuhës, arsimit, edukimit fetar dhe organizimit kishtar. Vendimet dhe aktet e Kuvendit u botuan në Romë në vitin 1706, duke u bërë pjesë e rëndësishme e historisë së shkrimit shqip. Kjo dëshmon rëndësinë që mori çështja shqiptare dhe përdorimi i gjuhës shqipe në jetën kishtare edhe në nivelet më të larta të Kishës Katolike. Mbështetja e tij për organizimin kishtar shqiptar dhe Kuvendin e Arbërit mbetet një fakt me rëndësi të veçantë historike.
Historia e Shqipërisë nuk mund të kuptohet pa rolin e Kishës Katolike. Në periudha të vështira historike, kur mungonin institucionet kombëtare, shkollat shqipe dhe administrata shqiptare, institucionet fetare u bënë ndër hapësirat ku ruheshin gjuha, traditat, shkrimi, kultura dhe kujtesa historike. Kleri katolik shqiptar dha një kontribut të pazëvendësueshëm në zhvillimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe. Mjafton të kujtojmë Gjon Buzukun, autorin e Mesharit, librin më të vjetër të njohur të botuar në shqip; Pjetër Budin, një nga personalitetet e rëndësishme të letërsisë së vjetër shqipe; Frang Bardhin, autorin e fjalorit të parë të njohur latinisht-shqip; Pjetër Bogdanin, autorin e veprës madhore Çeta e Profetëve; dhe Gjergj Fishtën, poet, atdhetar dhe figurë të rëndësishme të kulturës shqiptare. Kisha Katolike ndikoi gjithashtu në zhvillimin e arsimit, muzikës kishtare, traditës së këndimit, arkitekturës, artit dhe letërsisë. Kjo histori nuk duhet të përdoret për të ngritur një fe mbi tjetrën. Përkundrazi, ajo duhet të shërbejë për të njohur kontributin e çdo komuniteti fetar në formimin e kombit shqiptar. Shqiptarët janë një komb me tradita të ndryshme fetare, por me një gjuhë, një histori dhe një atdhe të përbashkët.
Pse e kemi harruar një figurë kaq të rëndësishme? Pse Tirana ka monumente për figura të ndryshme historike e politike, por nuk ka një monument madhështor për një Papë nga një familje me prejardhje shqiptare, i cili drejtoi një nga institucionet më me ndikim në botë? Pse nuk e kemi kthyer emrin e tij në një pikë referimi për historinë, kulturën dhe diplomacinë shqiptare? Një pjesë e përgjigjes gjendet në të kaluarën tonë ideologjike. Gjatë regjimit komunist, Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë. Institucionet fetare u goditën, klerikët u persekutuan dhe një pjesë e madhe e trashëgimisë fetare e kulturore u shkatërrua ose u la në harresë. Shumë figura historike të lidhura me institucionet fetare nuk morën vlerësimin që meritonin. Por edhe pas vitit 1990, shteti shqiptar nuk ka bërë aq sa duhet për t’i rikthyer këto personalitete në vendin që u takon në historinë kombëtare. Ne kemi një detyrim kombëtar të ndahemi nga paragjykimet ideologjike dhe ta vlerësojmë historinë përmes dokumenteve, studimeve dhe fakteve, jo përmes bindjeve politike. Një monument për Papa Klementin XI nuk do të ishte monument për një fe kundër një feje tjetër, por një nderim për një kapitull të rëndësishëm të historisë shqiptare.
Çfarë do të fitonte Shqipëria nga një monument i tillë? Një monument në Tiranë dhe një tjetër në Veriun shqiptar do të kishin rëndësi shumë më të madhe se një vepër artistike. Ata do të përfaqësonin krenarinë kombëtare dhe do t’u tregonin brezave se shqiptarët kanë dhënë personalitete me ndikim ndërkombëtar dhe se historia jonë shtrihet shumë përtej kufijve të Ballkanit. Do të forconin diplomacinë kulturore, duke krijuar një urë simbolike mes Shqipërisë, Italisë dhe Vatikanit. Do të ndihmonin edhe turizmin historik, duke u bërë pjesë e një itinerari kulturor që përfshin Lezhën, Shkodrën, Mërqin dhe qendra të tjera të trashëgimisë katolike shqiptare. Një nismë e tillë do të nxiste kërkime historike, botime akademike, konferenca shkencore dhe dokumentarë për familjen Albani, Papa Klementin XI dhe marrëdhëniet historike mes shqiptarëve dhe Vatikanit. Do të përcillte gjithashtu një mesazh të rëndësishëm të bashkëjetesës fetare: Shqipëria respekton të gjitha traditat e saj dhe nderon çdo personalitet që ka kontribuar në historinë e saj.
Unë propozoj që Bashkia e Tiranës, institucionet kulturore, Akademia e Shkencave, Kisha Katolike dhe institucionet shtetërore të ndërmarrin një nismë kombëtare për ngritjen e një monumenti të Papa Klementit XI. Monumenti i parë duhet të vendoset në Tiranë, në një hapësirë publike dinjitoze, ku të jetë i dukshëm për qytetarët dhe vizitorët e huaj. Një monument i dytë duhet të ngrihet në Veriun e Shqipërisë, në një vend me lidhje historike me trashëgiminë katolike dhe Kuvendin e Arbërit, mundësisht në zonën e Lezhës. Krahas monumenteve duhet të krijohet edhe një qendër dokumentimi historik, ku të ekspozohen materiale për familjen Albani, jetën dhe papninë e Klementit XI, Kuvendin e Arbërit të vitit 1703, botimet e hershme në gjuhën shqipe, kontributin e klerit katolik në arsim dhe kulturën shqiptare, si dhe marrëdhëniet historike të shqiptarëve me Vatikanin. Kjo do të ishte një arritje e vërtetë kombëtare dhe jo thjesht një ceremoni përurimi.
Shqipëria nuk mund të jetë krenare vetëm për historinë që njeh. Ajo duhet të jetë krenare edhe për historinë që ende nuk e ka zbuluar, studiuar dhe vlerësuar plotësisht. Skënderbeu ishte simboli i qëndresës shqiptare. Nënë Tereza u bë simbol botëror i humanizmit. Papa Klementi XI përfaqëson një dimension tjetër të pranisë shqiptare në historinë evropiane dhe botërore. Nuk duhet të kemi frikë të pranojmë se njerëz nga familje me rrënjë shqiptare kanë mbajtur poste të rëndësishme në institucionet më të mëdha ndërkombëtare. Nuk duhet të lejojmë që ndasitë ideologjike apo fetare të na pengojnë të njohim trashëgiminë tonë historike.
Unë, Flamur Buçpapaj, mendoj se ka ardhur koha që Shqipëria të ndërmarrë një nismë serioze kombëtare për nderimin e Papa Klementit XI. Tirana duhet ta ketë monumentin e tij. Veriu i Shqipërisë duhet ta ketë monumentin e tij. Shkollat duhet t’i kushtojnë më shumë vëmendje vendit të tij në historinë e kulturës shqiptare, ndërsa institucionet akademike duhet të studiojnë dokumentet historike dhe të përcaktojnë me saktësi prejardhjen e familjes Albani dhe ndikimin e papnisë së tij në çështjet shqiptare. Kjo nuk është çështje katolike, myslimane apo ortodokse. Është çështje e kujtesës kombëtare. Një komb që nderon Skënderbeun, Nënë Terezën dhe personalitetet e tjera të mëdha duhet të dijë të nderojë edhe ata që përfaqësuan njerëz me prejardhje shqiptare në institucionet më me ndikim të qytetërimit botëror. Ne nuk po kërkojmë t’i japim historisë një madhështi që nuk e ka pasur. Po kërkojmë të mos harrojmë madhështinë që dokumentet historike na lejojnë të njohim.
Papa Klementi XI duhet të dalë nga harresa historike dhe të zërë vendin që i takon në panteonin e kujtesës kombëtare shqiptare. Historia e Shqipërisë nuk është vetëm historia e atyre që luftuan me shpatë. Është edhe historia e atyre që ndërtuan institucione, mbrojtën kulturën, përhapën dijen dhe e çuan emrin shqiptar përtej kufijve të atdheut. Shqipëria ka detyrimin ta njohë, ta studiojë dhe ta nderojë këtë kapitull të historisë së saj.
Flamur Buçpapaj Shkrimtar, publicist dhe gazetar Për një histori kombëtare pa harresë dhe pa paragjykime ideologjike.
