TRI MAFIAT QË RRËNOJNË EKONOMINË SHQIPTARE: MAFIA BANKARE, MAFIA FARMACEUTIKE DHE MAFIA E KARBURANTEVE — SHTETI DUHET TË KRIJOJË TRI BANKA PËR TREGTINË, BUJQËSINË DHE BIZNESIN VENDAS
Nga Flamur Buçpapaj
Shqipëria nuk mund të ndërtojë një ekonomi të fortë dhe të qëndrueshme për sa kohë qytetarët, fermerët, tregtarët, sipërmarrësit dhe bizneset prodhuese përballen me kosto të larta, vështirësi financimi, konkurrencë të dobët dhe mungesë të mekanizmave efektivë mbrojtës. Në një vend ku një pjesë e madhe e popullsisë përpiqet të përballojë shpenzimet e përditshme, ndërsa bizneset e vogla luftojnë për të mbijetuar, shteti duhet të analizojë me seriozitet mënyrën se si funksionojnë tregjet strategjike dhe nëse ekzistojnë praktika abuzive që dëmtojnë interesin publik.
Tri sektorë kërkojnë vëmendje të veçantë: sistemi bankar, tregu farmaceutik dhe tregu i karburanteve. Këta sektorë ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e çdo qytetari dhe në funksionimin e gjithë ekonomisë. Kur kostot bankare janë të larta, kur barnat bëhen të papërballueshme dhe kur çmimet e karburanteve rëndojnë transportin e prodhimin, pasojat nuk kufizohen te një konsumator i vetëm. Ato përhapen në të gjithë ekonominë, rrisin çmimet e produkteve, ulin fuqinë blerëse dhe dobësojnë konkurrueshmërinë e prodhimit vendas.
Këto dukuri mund të përshkruhen politikisht si tri forma të një presioni ekonomik mbi shoqërinë, por çdo akuzë për organizim kriminal, marrëveshje të fshehtë, korrupsion apo manipulim tregu duhet të mbështetet në prova dhe të hetohet nga institucionet kompetente. Pikërisht për këtë arsye, Shqipërisë i duhen institucione të pavarura, transparencë, hetime financiare dhe një politikë ekonomike që vendos interesin publik mbi çdo interes të ngushtë.
. Mafia bankare dhe kostoja e parave
Sistemi bankar është një nga shtyllat kryesore të ekonomisë moderne. Bankat mbledhin depozitat e qytetarëve, financojnë bizneset, përpunojnë pagesat dhe ndikojnë në investime, punësim dhe zhvillim. Për këtë arsye, kur kostot e shërbimeve bankare bëhen të rënda, kur financimi është i vështirë ose kur mungon konkurrenca e mjaftueshme, pasojat ndihen në të gjithë vendin.
Qytetarët paguajnë për administrimin e llogarive, kartat, transfertat, tërheqjet, pagesat dhe shërbime të tjera. Bizneset përballen me komisione, interesa kredie, tarifa transaksionesh dhe kushte financimi që mund të ndikojnë drejtpërdrejt në çmimin e produkteve dhe shërbimeve. Për një sipërmarrje të vogël, çdo kosto shtesë mund të nënkuptojë më pak investime, më pak punonjës dhe më pak mundësi për t’u zgjeruar.
Për të kuptuar përmasat e mundshme të një kostoje të përsëritur, mund të marrim një shembull hipotetik: nëse 100 mijë llogari do të paguanin mesatarisht 10 euro në muaj për një tarifë të caktuar, shuma do të arrinte në 1 milion euro në muaj, ose 12 milionë euro në vit. Ky është vetëm një shembull matematikor, jo një pretendim se bankat në Shqipëri mbledhin pikërisht këtë shumë nga një tarifë e vetme. Shuma reale duhet të llogaritet mbi bazën e tarifave konkrete, numrit të llogarive që i nënshtrohen secilës tarifë dhe të dhënave të verifikuara.
Megjithatë, shembulli tregon se edhe tarifat e vogla, kur aplikohen në një numër të madh llogarish, mund të krijojnë një barrë të konsiderueshme për qytetarët dhe bizneset. Prandaj, Banka e Shqipërisë dhe autoritetet e mbrojtjes së konsumatorit duhet të garantojnë transparencë të plotë mbi tarifat, interesat, kostot reale të kredive dhe kushtet kontraktore. Qytetari duhet ta kuptojë qartë se për çfarë paguan dhe çfarë shërbimi merr në këmbim.
Problemi nuk është ekzistenca e bankave private, të cilat janë pjesë e domosdoshme e një ekonomie tregu. Problemi lind kur konkurrenca nuk funksionon siç duhet, kur konsumatori nuk ka alternativa reale, kur informacioni është i paqartë ose kur mund të ekzistojnë marrëveshje të ndaluara dhe praktika abuzive. Në raste të tilla, institucionet duhet të hetojnë, të publikojnë gjetjet dhe të zbatojnë ligjin.
Duhet të hetohen gjithashtu, kur ka indicie konkrete, rastet e pastrimit të parave, financimeve të paligjshme, mashtrimeve financiare, përdorimit të informacionit të brendshëm, kreditimit në kundërshtim me rregullat, konfliktit të interesit dhe lidhjeve të dyshuara mes interesave financiare dhe vendimmarrjes politike. Asnjë institucion financiar nuk duhet të jetë mbi ligjin. Por asnjë bankë nuk duhet të shpallet kriminale pa prova dhe pa një proces të rregullt ligjor.
Pastrimi i parave mund të përdorë transaksione të ndërlikuara, kompani ndërmjetëse, prona, biznese dhe struktura financiare për të fshehur origjinën e fondeve. Lufta kundër këtij fenomeni kërkon analizë profesionale të transaksioneve, identifikim të pronarëve përfitues, bashkëpunim ndërinstitucional dhe shkëmbim informacioni me partnerët ndërkombëtarë, në përputhje me ligjin. Teknologjitë e analizës së të dhënave dhe inteligjencës artificiale mund të ndihmojnë në evidentimin e modeleve të dyshimta, por duhet të përdoren me kontroll njerëzor, mbrojtje të të dhënave dhe respektim të të drejtave të qytetarëve.
Po kështu, duhet të mbrohen sinjalizuesit që raportojnë në mirëbesim shkelje të mundshme, të rriten kapacitetet e hetimit financiar dhe të përmirësohet bashkëpunimi mes institucioneve vendase dhe organizmave ndërkombëtarë, përfshirë strukturat përkatëse të bashkëpunimit policor dhe financiar. Hetimet duhet të çojnë në rezultate konkrete kur provohen shkelje: përgjegjësi individuale, masa ligjore, sekuestrim të pasurive kur plotësohen kushtet ligjore dhe gjykim të drejtë.
Shqipëria ka nevojë për një sistem bankar që nuk shihet vetëm si kanal për mbledhjen e depozitave dhe shitjen e shërbimeve, por edhe si partner i zhvillimit ekonomik. Kredia duhet të jetë e arritshme për bizneset e ndershme, prodhuesit, fermerët, eksportuesit dhe sipërmarrësit që krijojnë vende pune. Një ekonomi që financon kryesisht konsumin dhe aktivitetet afatshkurtra, por nuk mbështet sa duhet prodhimin, rrezikon të mbetet e varur nga importet dhe nga burimet e jashtme të kapitalit.
. Mafia farmaceutike dhe e drejta për shëndet
Shëndeti nuk është një luks dhe ilaçi nuk është një produkt i zakonshëm konsumi. Për një të sëmurë kronik, një të moshuar, një familje me të ardhura të ulëta apo një prind që duhet të blejë barna për fëmijën e tij, çmimi i ilaçeve mund të përcaktojë nëse trajtimi do të vazhdojë apo do të ndërpritet.
Kur çmimet e barnave janë të larta, kur mungojnë alternativat e përballueshme ose kur qytetarët nuk kanë informacion të mjaftueshëm për cilësinë dhe origjinën e produkteve, barra ekonomike dhe shëndetësore rritet. Shteti ka detyrimin të mbrojë sigurinë e pacientëve, të garantojë cilësinë e barnave dhe të sigurojë që tregu të funksionojë sipas rregullave të konkurrencës dhe interesit publik.
Çdo dyshim për manipulim çmimesh, marrëveshje të ndaluara mes operatorëve, konflikt interesi në prokurime, favorizim të kompanive apo futje të produkteve që nuk përmbushin standardet duhet të shqyrtohet mbi bazën e dokumenteve, kontratave, çmimeve të krahasueshme dhe provave të verifikueshme. Nuk mjafton një akuzë publike; nevojitet hetim profesional, përgjegjësi institucionale dhe publikim i rezultateve.
Autoritetet duhet të analizojnë çmimet e barnave në Shqipëri në raport me tregjet e krahasueshme, duke marrë parasysh taksat, kostot e importit, shpërndarjen, sigurimin, kushtet e ruajtjes dhe faktorë të tjerë realë. Duhet të kontrollohen procedurat e prokurimit publik, konfliktet e mundshme të interesit dhe mënyra se si përzgjidhen furnizuesit. Çdo kursim i arsyeshëm nga prokurimi transparent dhe konkurrenca reale mund të ndihmojë në përmirësimin e qasjes së pacientëve te trajtimi.
Po aq e rëndësishme është cilësia. Barnat duhet të plotësojnë standardet e sigurisë, efektivitetit dhe cilësisë. Kontrolli i zinxhirit të furnizimit, verifikimi i origjinës, monitorimi i kushteve të ruajtjes dhe lufta kundër produkteve të falsifikuara janë detyra të domosdoshme. Nuk duhet lejuar që kursimi i kostove të bëhet në dëm të shëndetit të pacientëve.
Qytetarët duhet të kenë informacion të kuptueshëm për çmimet, alternativat gjenerike kur janë të përshtatshme dhe të autorizuara, si dhe për mënyrat e përfitimit nga skemat e rimbursimit. Mjekët dhe farmacistët duhet të mund të japin këshilla profesionale pa presione të papërshtatshme tregtare. Politikat publike duhet të synojnë që barnat thelbësore të jenë të përballueshme, veçanërisht për kategoritë më të cenueshme.
Në këtë sektor, interesi ekonomik i kompanive nuk mund të vendoset mbi sigurinë dhe dinjitetin e pacientit. Një shtet që nuk arrin të mbrojë qytetarin në momentin kur ai ka nevojë për ilaçe dhe trajtim nuk po përmbush plotësisht misionin e vet social.
Mafia e karburanteve dhe zinxhiri i çmimeve
Shqileria Tirana ka numrin me te madh te semaforeve ne ballkan Llogarit qendrimi i makinave ne semafor per nje vit Karburantet fitojn 20 milion ero ne vit
Karburantet janë një tjetër sektor me ndikim të drejtpërdrejtë në ekonominë shqiptare. Çmimi i naftës dhe benzinës ndikon te transporti publik e privat, bujqësia, ndërtimi, industria, shpërndarja e ushqimeve dhe kostoja e pothuajse çdo produkti që lëviz nga prodhuesi te konsumatori.
Kur çmimet e karburanteve rriten, rriten edhe kostot e transportit dhe të prodhimit. Këto kosto mund të përkthehen në çmime më të larta për ushqimet, materialet e ndërtimit dhe shërbimet. Fermeri paguan më shumë për punimin e tokës dhe transportin e prodhimeve; tregtari paguan më shumë për furnizimin; qytetari paguan më shumë për lëvizjen dhe konsumin e përditshëm. Kështu, shtrenjtimi i karburanteve mund të përhapet në të gjithë ekonominë.
Prandaj, është e domosdoshme të kuptohet se si formohet çmimi përfundimtar: çmimi i blerjes në tregjet ndërkombëtare, transporti, magazinimi, taksat, detyrimet, kostot e shpërndarjes dhe marzhi tregtar. Transparenca në këto elemente do t’u mundësonte autoriteteve dhe publikut të vlerësonin më mirë nëse ndryshimet në çmimet ndërkombëtare reflektohen në mënyrë të arsyeshme në tregun vendas.
Autoriteti i Konkurrencës duhet të hetojë indiciet konkrete për marrëveshje të ndaluara, koordinim çmimesh, ndarje tregu, abuzim me pozitën dominuese ose pengesa artificiale ndaj operatorëve të rinj. Çdo përfundim duhet të mbështetet në prova ekonomike dhe dokumentare. Një çmim i lartë, i marrë më vete, nuk provon automatikisht ekzistencën e një karteli, por mund të jetë arsye për të kërkuar të dhëna dhe për të shqyrtuar funksionimin e tregut.
Duhet të garantohet që operatorët të konkurrojnë në kushte të barabarta, që standardet e cilësisë të zbatohen njësoj për të gjithë dhe që konsumatorët të mos mashtrohen për cilësinë, sasinë apo çmimin e produktit. Kontrolli i rregullt i pompave, dokumentacionit të furnizimit dhe standardeve teknike është pjesë e mbrojtjes së interesit publik.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria duhet të mendojë për një strategji afatgjatë të energjisë: rritjen e eficiencës, zhvillimin e transportit publik, mbështetjen e teknologjive më të pastra dhe përdorimin e energjisë së rinovueshme aty ku është ekonomikisht dhe teknikisht e arsyeshme. Qëllimi nuk është të mohohet rëndësia e karburanteve në ekonominë e sotme, por të zvogëlohet gradualisht varësia që e bën vendin të ndjeshëm ndaj goditjeve të çmimeve.
Kur dobësitë e tregut kthehen në problem kombëtar
Mafia bankare, mafia farmaceutike dhe mafia e karburanteve janë terma të fortë politikë, të përdorur për të përshkruar perceptimin se disa tregje strategjike mund të funksionojnë në dëm të interesit publik. Por zgjidhja nuk është të zëvendësohet prova me retorikë. Zgjidhja është të ndërtohet një sistem kontrolli ku askush nuk mund të përdorë pushtetin ekonomik, lidhjet politike apo mungesën e transparencës për të dëmtuar qytetarët.
Ekonomia shqiptare ka nevojë për institucione që veprojnë në mënyrë të pavarur dhe të matshme. Banka e Shqipërisë duhet të ushtrojë mbikëqyrjen bankare brenda mandatit të saj. Autoriteti i Konkurrencës duhet të hetojë praktikat që kufizojnë konkurrencën. Institucionet përgjegjëse për barnat dhe shëndetin duhet të mbrojnë cilësinë, sigurinë dhe qasjen e pacientëve. Organet tatimore, doganore, të hetimit financiar dhe të drejtësisë duhet të bashkëpunojnë kur ekzistojnë dyshime të bazuara për shkelje.
Kontrollet nuk duhet të përdoren për të goditur një kompani vetëm sepse është e madhe, as për të favorizuar një tjetër për arsye politike. Rregullat duhet të jenë të njëjta për të gjithë. Vendimet duhet të jenë të arsyetuara, të kontrollueshme dhe të hapura ndaj ankimit ligjor. Publiku duhet të ketë mundësi të njihet me rezultatet e hetimeve në masën që lejon ligji, pa cenuar sekretet e ligjshme tregtare dhe të dhënat personale.
Korrupsioni dhe konflikti i interesit dobësojnë besimin te institucionet. Prandaj, zyrtarët që marrin vendime për licenca, prokurime, kontrata publike ose politika tregu duhet t’u nënshtrohen rregullave të qarta të deklarimit dhe shmangies së konfliktit të interesit. Sinjalizuesit duhet të kenë mbrojtje ligjore, ndërsa organet e drejtësisë duhet të kenë kapacitetet dhe pavarësinë për të hetuar çdo rast pa dallim.
Duhet të forcohet edhe edukimi financiar i qytetarëve. Konsumatori duhet të kuptojë kushtet e një kredie, koston totale të shërbimit bankar, të drejtat që ka kur blen një produkt dhe mënyrën se si mund të ankohet për një shkelje. Bizneset duhet të kenë kanale të sigurta për raportimin e praktikave antikonkurruese. Teknologjitë e reja, përfshirë inteligjencën artificiale dhe analizën e rrjeteve të transaksioneve, mund të ndihmojnë në zbulimin e anomalive, por vetëm nëse përdoren në mënyrë të ligjshme dhe të kontrolluar.
Shqipëria duhet të bashkëpunojë me partnerët evropianë dhe ndërkombëtarë për luftën kundër pastrimit të parave, mashtrimeve financiare dhe krimit të organizuar ndërkufitar. Megjithatë, bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të shoqërohet me forcimin e institucioneve vendase, sepse asnjë partner i jashtëm nuk mund ta zëvendësojë përgjegjësinë e shtetit shqiptar.
. Baza ligjore dhe përgjegjësia e institucioneve
Përballja me abuzimet e mundshme në këta sektorë duhet të mbështetet në kuadrin ligjor shqiptar dhe në zbatimin e tij të barabartë.
Ligji nr. 9662, datë 18.12.2006, “Për bankat në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, përbën një nga bazat ligjore për veprimtarinë dhe mbikëqyrjen e sektorit bankar. Zbatimi i tij duhet të shoqërohet me transparencë, mbrojtje të depozituesve dhe respektim të kërkesave për administrimin e rrezikut.
Ligji nr. 105/2014, “Për barnat dhe shërbimin farmaceutik”, i ndryshuar, rregullon aspekte të rëndësishme të tregut farmaceutik dhe shërbimit përkatës. Ai duhet të zbatohet në mënyrë që cilësia, siguria dhe kontrolli i barnave të jenë në qendër të politikave publike.
Ligji nr. 9121, datë 28.07.2003, “Për mbrojtjen e konkurrencës”, i ndryshuar, është një instrument kyç për parandalimin dhe ndëshkimin e marrëveshjeve të ndaluara, abuzimit me pozitën dominuese dhe praktikave të tjera që dëmtojnë konkurrencën.
Ligji nr. 8450, datë 24.02.1999, “Për përpunimin, transportimin dhe tregtimin e naftës, gazit dhe nënprodukteve të tyre”, i ndryshuar, është pjesë e kuadrit ligjor që rregullon këtë sektor.
Përveç këtyre ligjeve, zbatimi i rregullave për prokurimin publik, mbrojtjen e konsumatorit, parandalimin e pastrimit të parave, konfliktin e interesit, tatimet dhe procedurat penale duhet të bëhet sipas fushës përkatëse dhe kompetencave të institucioneve. Përpara çdo reforme ose ndërhyrjeje të re, dispozitat konkrete duhet të verifikohen sipas versioneve të tyre në fuqi.
Por ligji nuk mjafton nëse mbetet vetëm në letër. Institucionet duhet të publikojnë raporte të kuptueshme, të matin rezultatet e kontrolleve dhe të shpjegojnë çfarë masash kanë marrë. Kur evidentohen shkelje, duhet të ketë përgjegjësi konkrete. Kur nuk provohen shkelje, duhet të ketë transparencë të mjaftueshme që të mos krijohen akuza të padrejta. Kështu ndërtohet besimi publik dhe jo përmes heshtjes, propagandës apo sulmeve pa prova.
. Zgjidhja strategjike: tri banka shtetërore për zhvillimin e ekonomisë shqiptare
Përveç kontrollit të tregjeve, Shqipëria duhet të diskutojë seriozisht krijimin e instrumenteve financiare që mbështesin prodhimin vendas. Një propozim është krijimi i tri bankave shtetërore të specializuara: Banka Shtetërore e Tregtisë, Banka Shtetërore e Bujqësisë dhe Banka Shtetërore e Biznesit Vendas.
Kjo nuk duhet të jetë një nismë e nxituar dhe as një mënyrë për të krijuar institucione të reja politike. Ajo duhet të mbështetet në një studim të pavarur fizibiliteti, analizë të kostove dhe përfitimeve, vlerësim të rreziqeve fiskale, konsultim publik dhe një kuadër të qartë ligjor. Nëse studimi tregon se modeli është i qëndrueshëm, këto banka mund të bëhen instrumente për financimin e sektorëve që kanë rëndësi strategjike për vendin.
Banka Shtetërore e Tregtisë do të synonte të mbështeste tregtinë e ligjshme, ndërmarrjet e vogla dhe të mesme, eksportuesit dhe bizneset që kanë nevojë për kapital qarkullues. Ajo mund të ofronte produkte financiare të përshtatura për ciklet e pagesave, magazinimin, logjistikën, blerjen e pajisjeve dhe zgjerimin e aktivitetit. Qëllimi do të ishte të lehtësohej qasja në financim për bizneset e qëndrueshme dhe të forcohej aftësia e tyre për të konkurruar në tregun vendas dhe atë ndërkombëtar.
Banka Shtetërore e Bujqësisë do të kishte një mision të veçantë: të mbështeste fermerët, blegtorët, kooperimin ekonomik vullnetar, agropërpunimin dhe zinxhirin e furnizimit ushqimor. Bujqësia kërkon financim të përshtatur me stinët, kohën e prodhimit dhe ciklet e të ardhurave. Një bankë e specializuar mund të shqyrtonte kredi afatgjata për mekanizim, sisteme ujitjeje, sera, pemëtari, ferma blegtorale, magazina, frigoriferë, pika grumbullimi dhe linja përpunimi.
Pa financim të përshtatshëm, fermeri detyrohet shpesh të shesë prodhimin menjëherë pas vjeljes, kur çmimi mund të jetë i ulët, ose të humbasë një pjesë të tij për shkak të mungesës së magazinimit dhe përpunimit. Mbështetja financiare e lidhur me projekte të realizueshme mund të ndihmojë në uljen e humbjeve, rritjen e vlerës së produkteve shqiptare dhe hapjen e tregjeve të reja.
Banka duhet të bashkërendohet me politikat publike për ujitjen, rezervuarët, infrastrukturën rurale, pemëtarinë, përpunimin ushqimor dhe promovimin e eksporteve. Megjithatë, kreditimi duhet të mbështetet në plane të qarta biznesi dhe në aftësinë për shlyerje, jo në premtime politike apo lidhje personale.
Banka Shtetërore e Biznesit Vendas do të synonte të financonte ndërmarrjet prodhuese, industrinë e lehtë, përpunimin e lëndëve të para, teknologjinë, inovacionin, zanatet, shërbimet me vlerë të shtuar dhe bizneset që krijojnë punësim të qëndrueshëm në Shqipëri. Ajo mund të ofronte kredi për pajisje, modernizim teknologjik, zgjerim kapacitetesh dhe investime që rrisin produktivitetin.
Shqipëria nuk mund të mbështetet pafundësisht te importet, ndërtimi dhe konsumi, ndërsa prodhimi vendas mbetet i dobët. Vendi ka nevojë për një ekonomi të përzier, ku sipërmarrja private të ketë hapësirë të lirë për të zhvilluar aktivitetin, ndërsa shteti të krijojë infrastrukturën, rregullat dhe instrumentet financiare që nxisin investimet produktive. Prodhimi, eksportet dhe punësimi duhet të jenë në qendër të strategjisë ekonomike.
Tri bankat e propozuara nuk duhet të zëvendësojnë bankat private dhe as të krijojnë një monopol shtetëror të kreditimit. Ato duhet të plotësojnë boshllëqet e financimit që evidentohen nga studimi i tregut dhe të konkurrojnë sipas rregullave të drejta. Nëse një sektor ka nevojë për mbështetje të posaçme, kjo duhet të përcaktohet mbi bazën e analizës ekonomike dhe të interesit publik.
Si duhet të funksionojnë bankat shtetërore që të mos kthehen në instrumente politike
Historia ekonomike tregon se një bankë publike mund të ndihmojë zhvillimin, por mund edhe të shkaktojë humbje të mëdha nëse përdoret për favore politike, kredi pa kriter ose emërime klienteliste. Prandaj, krijimi i bankave shtetërore duhet të shoqërohet me garanci të forta institucionale.
Së pari, drejtuesit duhet të zgjidhen mbi bazën e aftësive profesionale dhe përvojës bankare, me procedura transparente dhe kritere të publikuara. Emërimet nuk duhet të bëhen si shpërblim politik.
Së dyti, vendimet për kreditë duhet të merren mbi bazën e analizës së rrezikut, aftësisë së klientit për shlyerje, qëndrueshmërisë së projektit dhe ndikimit të pritshëm ekonomik. Asnjë ministër, deputet apo zyrtar nuk duhet të ketë të drejtën të urdhërojë një kredi për një person ose kompani të caktuar jashtë procedurave.
Së treti, bankat duhet t’i nënshtrohen auditimit të pavarur, mbikëqyrjes përkatëse, raportimit periodik dhe publikimit të treguesve kryesorë të veprimtarisë. Duhet të bëhen publike të dhëna të agreguara për kreditimin sipas sektorëve, cilësinë e portofolit, kostot operative dhe rezultatet financiare, duke respektuar sekretin bankar dhe të dhënat personale.
Së katërti, duhet të ketë rregulla të forta për konfliktin e interesit, pronarët përfitues, parandalimin e pastrimit të parave dhe identifikimin e përfituesve të vërtetë të financimit. Kreditë e dyshimta dhe humbjet nuk duhet të fshihen nga publiku, por të raportohen dhe të trajtohen sipas rregullave.
Së pesti, çdo skemë subvencionimi ose garancie shtetërore duhet të ketë kufij të qartë, kritere të publikuara, kosto fiskale të llogaritur dhe vlerësim të rezultateve. Shteti nuk duhet t’u premtojë të gjitha bizneseve kredi të pakufizuara. Ai duhet të krijojë mundësi të drejta për projekte të realizueshme, duke mbrojtur njëkohësisht paratë e taksapaguesve.
Së fundi, para krijimit të tri bankave të reja duhet të analizohet nëse nevojat mund të plotësohen më mirë përmes një banke zhvillimore, një institucioni ekzistues, fondeve të garancisë së kredive ose programeve të specializuara. Qëllimi nuk është shtimi i burokracisë, por krijimi i një instrumenti efektiv që prodhon rezultate të matshme.
. Një program kombëtar për prodhimin, punësimin dhe drejtësinë ekonomike
Përballja me kostot e larta dhe me praktikat abuzive nuk mund të kufizohet te tri sektorët e përmendur. Ajo duhet të jetë pjesë e një programi kombëtar për zhvillimin e ekonomisë shqiptare.
Ky program duhet të përfshijë mbështetjen e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, zgjerimin e prodhimit bujqësor, zhvillimin e industrisë përpunuese, modernizimin e teknologjisë, nxitjen e eksporteve dhe përmirësimin e aftësive profesionale. Duhet të investohet në infrastrukturën rurale, sistemet e ujitjes, grumbullimin dhe ruajtjen e produkteve bujqësore, si dhe në kapacitetet që i kthejnë lëndët e para në produkte me vlerë më të lartë.
Shteti duhet të përdorë prokurimin publik në mënyrë transparente dhe të ligjshme, duke krijuar mundësi të drejta për bizneset vendase kur kjo lejohet nga kuadri ligjor dhe kur plotësohen kërkesat e cilësisë, çmimit dhe konkurrencës. Politikat publike nuk duhet të favorizojnë kompani të caktuara, por të ndihmojnë krijimin e një mjedisi ku bizneset e ndershme mund të rriten.
Duhet të përmirësohet edhe qasja në informacion. Të dhënat mbi tarifat bankare, çmimet e barnave, strukturën e çmimeve të karburanteve, prokurimet publike dhe rezultatet e kontrolleve duhet të jenë sa më të kuptueshme për qytetarët. Transparenca është një nga mjetet më të forta kundër korrupsionit, abuzimit dhe keqinformimit.
Njëkohësisht, shteti duhet të mbrojë konkurrencën e lirë. Nuk mund të ketë zhvillim të qëndrueshëm nëse bizneset e vogla pengohen nga barriera të panevojshme, nëse licencat dhe kontratat ndahen sipas lidhjeve, ose nëse ligji zbatohet ndryshe për operatorë të ndryshëm. Rregullat duhet të jenë të qarta dhe të njëjta për të gjithë, ndërsa ndërhyrja publike duhet të jetë e arsyetuar, proporcionale dhe e kontrollueshme.
Përfundim: ekonomia duhet t’i shërbejë qytetarit
Shqipëria ka nevojë për një ndryshim të qartë të prioriteteve ekonomike. Qytetari nuk duhet të ndihet i pambrojtur përballë tarifave që nuk i kupton, çmimeve që nuk mund t’i përballojë ose tregjeve ku nuk ka alternativa reale. Fermeri duhet të ketë mundësi të financojë prodhimin e tij, biznesi vendas duhet të ketë qasje në kapital dhe pacienti duhet të ketë barna cilësore me kosto të përballueshme.
Mafia bankare, mafia farmaceutike dhe mafia e karburanteve, nëse përdoren si përshkrime të abuzimeve të dyshuara në këta sektorë, nuk mund të luftohen vetëm me deklarata politike. Ato duhen përballuar me prova, hetime të pavarura, konkurrencë reale, transparencë dhe zbatim të barabartë të ligjit. Çdo shkelje duhet të hetohet dhe çdo përgjegjës të mbajë përgjegjësi sipas ligjit, pavarësisht fuqisë ekonomike apo lidhjeve politike.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria duhet të ndërtojë një model ekonomik që nuk kufizohet te mbledhja e taksave dhe menaxhimi i krizave të përditshme. Vendi ka nevojë për prodhim, bujqësi të modernizuar, industri, eksporte, teknologji, punësim dhe institucione që u shërbejnë qytetarëve.
Propozimi për Bankën Shtetërore të Tregtisë, Bankën Shtetërore të Bujqësisë dhe Bankën Shtetërore të Biznesit Vendas duhet të shqyrtohet me seriozitet, mbi bazën e një studimi të pavarur dhe të garancive të forta kundër politizimit. Nëse provohet se ky model është ekonomikisht i qëndrueshëm dhe sjell përfitime publike, ai mund të shërbejë si një instrument për financimin e prodhimit dhe zhvillimit kombëtar.
Shteti shqiptar nuk duhet të jetë as pronë e bankave, as shërbëtor i monopoleve dhe as instrument i interesave të ngushta. Ai duhet të jetë garant i konkurrencës, mbrojtës i qytetarit dhe partner i sipërmarrjes së ndershme. Paratë, institucionet dhe politikat publike duhet të punojnë për zhvillimin e vendit, jo kundër interesit të tij.
Shqipëria ka nevojë për drejtësi ekonomike, konkurrencë të ndershme dhe një shtet që mbron qytetarin. Pa prodhim nuk ka zhvillim; pa transparencë nuk ka besim; pa drejtësi ekonomike nuk ka mirëqenie të qëndrueshme.
Flamur Buçpapaj
