SHQIPTARËT, DARDANIA DHE KRISHTERIMI SHQIPTARÈ
Një identitet që nuk mund të fshihet
Nga Flamur Buçpapaj
Shqiptarët janë një popull evropian me një histori shumë më të vjetër se periudha osmane dhe me rrënjë të thella në qytetërimet e lashta të Ballkanit. Në hapësirat ku jetojnë shqiptarët sot, veçanërisht në Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Shqipëri, ekzistojnë dëshmi arkeologjike, gjuhësore dhe historike që dëshmojnë për një të kaluar të lashtë. Një prej hapësirave më të rëndësishme është Dardania. Në Kosovën e sotme, qyteti antik i Ulpianës është një nga dëshmitë më të fuqishme të kësaj trashëgimie. Në të janë zbuluar bazilika, baptisterë, mozaikë, nekropole, mbishkrime dhe ndërtime të tjera të periudhës romake dhe të antikitetit të vonë. Një mbishkrim latin i zbuluar në Ulpianë e lidh qytetin me shprehjen “urbs Dardaniae”, qyteti i Dardanisë. Kemi gjithashtu dëshmi për organizimin e hershëm kishtar, përfshirë përmendjen e Macedonius-it, peshkopit të Ulpianës, në kontekstin e Koncilit të Sardikës të vitit 343. Këto janë fakte që duhet të jenë pjesë e studimit serioz të historisë së Kosovës dhe të shqiptarëve. Nuk kemi nevojë të shpikim një të kaluar. Toka jonë flet vetë.
Krishterimi u përhap shumë herët në trevat e Perandorisë Romake dhe në Iliri e Dardani. Ai u bë pjesë e qytetërimit të këtyre hapësirave dhe më pas e trashëgimisë evropiane të shqiptarëve. Edhe traditat më të hershme fetare, përfshirë kultet e lashta të Epirit dhe Dodonën, dëshmojnë se këto territore kanë pasur jetë fetare dhe kulturore shumë kohë përpara ndryshimeve të mëvonshme historike. Kalimi nga besimet e lashta në krishterim ishte një proces i gjatë historik dhe nuk duhet interpretuar me kategoritë politike të shekujve të sotëm.
Edhe roli i Perandorisë Romake dhe i krishterimit në formimin e kulturës së rajonit duhet parë në mënyrë shkencore. Për figurat si Konstantini i Madh dhe Helena duhet të respektohen burimet historike dhe të mos bëhen deklarime për përkatësinë etnike pa prova të mjaftueshme. Ajo që është e padiskutueshme është se hapësirat iliro-dardane ishin pjesë e botës romake dhe të procesit të madh të kristianizimit të Evropës.
Kjo histori ka rëndësi të veçantë sot sepse identiteti shqiptar është përpjekur shpesh të interpretohet përmes fesë. Një shqiptar mysliman është quajtur “turk”, një tjetër “arab”, ndërsa shqiptarët ortodoksë janë përpjekur të identifikohen vetëm përmes kulturave të popujve fqinjë. Por kjo është një gabim themelor. Feja nuk është kombësia. Shqiptari mysliman është shqiptar. Shqiptari katolik është shqiptar. Shqiptari ortodoks është shqiptar. Besimi fetar mund të ndryshojë, por identiteti kombëtar, gjuha, historia dhe kujtesa nuk zhduken.
Pikërisht këtu duhet parë edhe një nga betejat më të rëndësishme të informacionit në Ballkan: përpjekja për ta shkëputur shqiptarin nga identiteti i tij evropian dhe për ta paraqitur atë vetëm përmes përkatësisë fetare. Një narrativë e tillë i shërben drejtpërdrejt çdo politike që dëshiron të dobësojë identitetin shqiptar. Nëse shqiptari mysliman paraqitet si turk apo arab, atëherë tentohet të krijohet ideja se shqiptarët nuk janë një komb evropian, por një popull i ardhur ose i huaj në trojet e veta. Kjo tezë duhet kundërshtuar me histori, dokumente dhe shkencë.
Në këtë kontekst duhet të studiohet edhe veprimtaria e strukturave shtetërore dhe informative serbe. Serbia ka pasur historikisht një interes të drejtpërdrejtë për ta paraqitur Kosovën si pjesë ekskluzive të historisë serbe dhe për të dobësuar legjitimitetin historik e politik të shqiptarëve në Kosovë. Për këtë arsye, çdo aktivitet propagandistik, dezinformues apo i inteligjencës që synon të krijojë përçarje fetare ose etnike duhet të zbulohet dhe të dokumentohet nga institucionet shqiptare dhe kosovare. Nuk duhet të akuzohen njerëz pa prova, por as nuk duhet të jemi naivë përballë luftës së informacionit.
Një tezë që meriton hetim të veçantë është përdorimi i çështjes fetare si instrument ndikimi. Pas luftës së Kosovës ka pasur financime të konsiderueshme të projekteve fetare nga vende të ndryshme myslimane, përfshirë Turqinë dhe vende të Gjirit. Në Kosovë dhe Shqipëri janë ndërtuar e rindërtuar shumë xhami me financime të huaja. Vetë financimi i një xhamie nuk është provë ekstremizmi dhe nuk duhet të përdoret kundër besimtarëve myslimanë. Por çdo financim i huaj duhet të jetë transparent dhe i kontrollueshëm, sepse feja mund të përdoret edhe si instrument i “fuqisë së butë” dhe ndikimit politik.
Këtu lind edhe pyetja politike që institucionet shqiptare dhe kosovare duhet ta shtrojnë: kush financon, kush ndërton, kush administron, çfarë organizatash përfshihen dhe çfarë ndikimi afatgjatë krijojnë këto financime? Nëse ka prova se ndonjë strukturë e huaj, përfshirë struktura të lidhura me interesa shtetërore serbe, përpiqet të manipulojë çështjet fetare për të krijuar konflikt ndërmjet shqiptarëve, kjo duhet hetuar dhe bërë publike. Por një akuzë e tillë duhet të mbështetet në dokumente konkrete. Lufta kundër propagandës bëhet me prova, jo me propaganda të reja.
Serbia dhe çdo aktor tjetër që synon të ndikojë mbi shoqërinë shqiptare nuk duhet të ketë sukses në krijimin e një konflikti midis myslimanëve, katolikëve dhe ortodoksëve shqiptarë. Kjo do të ishte fitorja më e madhe e çdo politike përçarëse. Përkundrazi, shqiptarët duhet të bëjnë të kundërtën: të mbrojnë kishat katolike, kishat ortodokse, xhamitë dhe teqetë si pjesë të trashëgimisë së tyre historike dhe kulturore. Liria e besimit është një nga themelet e Shqipërisë evropiane.
Nëse një komunitet fetar kërkon të ndërtojë një kishë në Kosovë, Shqipëri apo në trevat shqiptare dhe plotëson të gjitha kushtet ligjore, shteti duhet t’i japë lejen sipas ligjit. E njëjta gjë duhet të vlejë për një xhami apo çdo objekt tjetër kulti. Nuk mund të ndërtojmë një shtet evropian duke penguar njerëzit të luten. Por as nuk mund të lejojmë që objektet fetare të shndërrohen në qendra të ndikimit të paligjshëm politik, ekstremizmit apo ndërhyrjes së shërbimeve të huaja.
Prandaj Shqipëria dhe Kosova kanë nevojë për institucione të forta të sigurisë dhe inteligjencës. Shërbimet shqiptare duhet të zbulojnë çdo rrjet spiunazhi, çdo financim të paligjshëm, çdo ndërhyrje të huaj dhe çdo fushatë të organizuar destabilizuese. Nëse ekzistojnë struktura të shërbimeve serbe që veprojnë në territorin shqiptar ose kosovar, ato duhet të identifikohen dhe të neutralizohen në përputhje me ligjin. Por kjo duhet bërë në heshtje profesionale, me prova dhe përmes institucioneve, jo me deklarata të pambështetura.
Ne duhet të kundërshtojmë edhe propagandën që kërkon të na quajë “turq” ose “arabë” për shkak të fesë. Shqiptarët myslimanë nuk janë turq dhe nuk janë arabë. Ata janë shqiptarë që i përkasin një prej traditave fetare të kombit shqiptar. Historia e tyre është pjesë e historisë së Shqipërisë. Në të njëjtën mënyrë, shqiptarët katolikë dhe ortodoksë nuk janë më shumë apo më pak shqiptarë se askush tjetër.
Kjo është teza ime: identiteti shqiptar nuk mund të reduktohet në fe dhe historia shqiptare nuk mund të fillojë me pushtimin osman. Para periudhës osmane kemi Dardaninë, Ilirinë, qytetet romake, krishterimin e hershëm, traditat kulturore të Ballkanit dhe një histori të gjatë evropiane. Pas ardhjes së Islamit, shqiptarët nuk pushuan së qeni shqiptarë. Përkundrazi, kombi shqiptar arriti të mbijetojë duke i bashkuar komunitetet e ndryshme fetare rreth gjuhës dhe identitetit kombëtar.
Kjo është arsyeja pse duhet të mbrojmë historinë tonë me shkencë. Duhet të gërmojmë më shumë. Duhet të studiojmë Dardaninë, Ulpianën, qytetet antike, kishat e hershme, mbishkrimet, dokumentet dhe gjuhën. Duhet të botojmë studime serioze në gjuhët evropiane. Duhet t’u tregojmë studiuesve ndërkombëtarë historinë tonë me prova, jo me nacionalizëm të verbër.
Ne nuk kemi nevojë të urrejmë popujt fqinjë për të mbrojtur identitetin tonë. Por kemi detyrimin të kundërshtojmë çdo politikë që mohon historinë tonë, çdo propagandë që na përçan dhe çdo ndërhyrje të huaj që cenon sigurinë dhe lirinë tonë.
Fjala jonë është Shqipëria.
Një Shqipëri e fortë, e lirë dhe evropiane.
Një Shqipëri ku katoliku, ortodoksi dhe myslimani janë të barabartë.
Një Shqipëri që mbron kishën dhe xhaminë.
Një Shqipëri që respekton besimin, por nuk lejon që besimi të përdoret kundër kombit.
Një Shqipëri që njeh Dardaninë dhe mbron Ulpianën.
Një Shqipëri që nuk lejon askënd ta quajë shqiptarin turk apo arab
Një Shqipëri që i përgjigjet propagandës me shkencë dhe ndërhyrjes së huaj me institucione të forta.
Ne jemi shqiptarë.
Evropa është hapësira jonë.
Historia është kujtesa jonë.
Dhe Shqipëria është shtëpia jonë.
Flamur Buçpapaj
