KLASA E VJETËR POLITIKE QË MBAJTI PENG SHQIPËRINË PËR 36 VITE
Nga shpresa e Dhjetorit te nevoja për një kapitull të ri kombëtar
Nga Flamur Buçpapaj
Shqipëria ka kaluar 36 vite nga Dhjetori i vitit 1990, kur studentët dhe qytetarët shqiptarë dolën në rrugë për të kërkuar liri, demokraci, pluralizëm politik dhe një të ardhme europiane. Ishte një nga momentet më të mëdha të historisë sonë moderne, sepse pas dekadash izolimi, frike dhe privimi të lirive themelore, shoqëria shqiptare kërkoi të marrë në dorë fatin e saj. Në krye të shtetit ndodhej Ramiz Alia dhe sistemi komunist po përjetonte ditët e fundit. Shqiptarët nuk kërkuan thjesht ndërrimin e një grupi drejtuesish me një grup tjetër. Ata kërkuan një shtet të ri, një demokraci të vërtetë, një ekonomi të lirë, drejtësi, dinjitet dhe mundësinë për të jetuar si qytetarë europianë.
Por sot, pas 36 vitesh, kemi detyrimin moral dhe kombëtar të bëjmë një bilanc të sinqertë. Duhet të pyesim nëse ëndrra e Dhjetorit u realizua dhe nëse ndryshimi i sistemit solli edhe ndryshimin e kulturës së pushtetit. Sepse një gjë është e qartë: Shqipëria ndryshoi shumë, por jo aq sa kërkonte shpresa e atij Dhjetori. U rrëzua sistemi njëpartiak, u vendos pluralizmi, u hapën kufijtë, u krijua ekonomia e tregut, u ndërtuan institucione të reja dhe Shqipëria u lidh me botën demokratike. Por bashkë me këto ndryshime mbijetuan edhe mentalitete, interesa dhe mënyra të vjetra të ushtrimit të pushtetit. Kështu u krijua gradualisht një klasë politike e tranzicionit, e cila për tri dekada e gjysmë ka vazhduar të dominojë jetën politike, ekonomike dhe institucionale të vendit.
Problemi nuk qëndron te fakti që disa njerëz kanë qëndruar gjatë në politikë. Në çdo demokraci mund të ketë politikanë me përvojë dhe jetëgjatësi politike. Problemi është se Shqipëria nuk arriti të ndërtojë mekanizma të fuqishëm që sigurojnë qarkullimin e elitave, meritokracinë, konkurrencën e ndershme dhe pavarësinë reale të institucioneve. Në vend që institucionet të bëheshin më të forta se individët, në shumë raste individët dhe partitë mbetën më të forta se institucionet. Në vend që administrata publike të ishte profesionale dhe e qëndrueshme, ajo shpesh u trajtua si instrument i pushtetit të radhës. Në vend që politika të ishte një garë idesh dhe programesh, ajo u shndërrua shpesh në një garë për kontrollin e pushtetit.
Kjo është një nga arsyet pse pas 36 vitesh Shqipëria vazhdon të përballet me të njëjtat probleme themelore. Korrupsioni nuk është vetëm çështja e parave të paligjshme. Korrupsioni është edhe kur qytetari beson se pa një lidhje nuk mund të zgjidhë një problem. Është kur një i ri mendon se për të gjetur një vend pune duhet të ketë mbështetje politike. Është kur një sipërmarrës mendon se për të investuar duhet të ketë marrëdhënie me pushtetin. Është kur administrata ndryshon sipas ciklit politik dhe kur profesionalizmi humbet përballë besnikërisë partiake. Në një shoqëri ku këto fenomene zgjasin për dekada, dëmi nuk është vetëm ekonomik. Dëmi më i madh është humbja e besimit te shteti.
Ky është edhe një nga shkaqet që ushqen emigracionin. Shqiptarët nuk largohen vetëm sepse kërkojnë paga më të larta. Shumë largohen sepse kërkojnë një sistem ku puna dhe merita të shpërblehen, ku ligji të jetë i parashikueshëm dhe ku e ardhmja të mos varet nga lidhjet. Kur një i ri shqiptar shkon në një vend tjetër dhe përballet me një administratë që funksionon, me rregulla të qarta dhe me institucione që respektohen, ai fillon të pyesë veten pse nuk mund të ketë të njëjtën gjë në vendin e tij. Kjo është një pyetje që politika shqiptare nuk mund ta shmangë më.
Emigracioni masiv është një nga faturat më të rënda të 36 viteve tranzicion. Shqipëria ka humbur miliona njerëz, familje, profesionistë, sipërmarrës dhe të rinj. Fshatra janë boshatisur, qytete kanë humbur një pjesë të energjisë së tyre dhe shoqëria është përballur me një krizë demografike që nuk mund të zgjidhet vetëm me statistika. Një komb që humbet vazhdimisht brezin e ri humbet një pjesë të së ardhmes së vet. Prandaj emigracioni nuk është vetëm çështje ekonomike; është çështje e sigurisë dhe e ekzistencës demografike të vendit.
Në këto 36 vite Shqipëria ka bërë edhe hapa të rëndësishëm dhe këto nuk duhet të mohohen. Jemi pjesë e NATO-s, jemi në procesin e integrimit europian, kemi një ekonomi më të hapur, infrastrukturë më moderne, turizëm në rritje dhe një brez të ri që është lidhur me Evropën dhe botën. Por zhvillimi fizik dhe ekonomik nuk mjafton nëse nuk shoqërohet me forcimin e shtetit. Mund të ndërtojmë rrugë, hotele, ndërtesa dhe projekte të mëdha, por nëse qytetari nuk beson te drejtësia, nëse biznesi nuk ndihet i sigurt dhe nëse i riu nuk beson te meritokracia, atëherë zhvillimi mbetet i paplotë.
Prandaj sot duhet të ndryshojmë mënyrën se si e mendojmë Shqipërinë. Nuk duhet të mjaftohemi me pyetjen se kush do të vijë në pushtet pas zgjedhjeve të ardhshme. Duhet të pyesim se çfarë shteti do të ndërtojmë. Sepse qeveritë ndryshojnë, partitë ndryshojnë, politikanët largohen dhe të tjerë vijnë, por nëse mekanizmi mbetet i njëjtë, atëherë edhe rezultati do të jetë i njëjtë. Shqipërisë nuk i duhet vetëm rotacion politik. I duhet transformim institucional.
Kjo do të thotë që ligji duhet të jetë mbi pushtetin dhe jo pushteti mbi ligjin. Administrata duhet të jetë profesionale dhe jo pronë e partive. Institucionet duhet të funksionojnë pavarësisht se kush qeveris. Zgjedhjet duhet të prodhojnë përfaqësim real dhe jo vetëm rotacion të kontrolluar të elitave. Biznesi duhet të konkurrojë me cilësi, investim dhe punë, jo me lidhje. Investitori shqiptar dhe i huaj duhet të ketë sigurinë se kontrata, prona dhe investimi i tij mbrohen nga shteti. Kjo është baza e një ekonomie moderne.
Shqipëria duhet gjithashtu të kalojë nga një ekonomi që konsumon në një ekonomi që prodhon. Duhet të investojë më shumë në industri, bujqësi, energji, teknologji, turizëm cilësor dhe kapital njerëzor. Pasuria kombëtare nuk krijohet vetëm nga ndërtimi dhe konsumi. Krijohet nga puna, prodhimi, inovacioni dhe eksporti. Një vend që dëshiron të ndalojë emigracionin duhet të krijojë vende pune të denja dhe mundësi reale për karrierë.
Këtu hyn edhe përgjegjësia e gjeneratës së re. Shqipëria nuk mund të presë që ndryshimi të vijë vetëm nga politika tradicionale. Vendi ka një brez të ri profesionistësh, njerëz të arsimuar në Shqipëri dhe jashtë saj, sipërmarrës, inxhinierë, ekonomistë, juristë, mjekë, pedagogë, teknologë dhe intelektualë që duhet të kenë mundësinë të marrin përgjegjësi publike. Por për këtë duhet të hapen dyert e politikës. Nuk mjafton të sjellësh fytyra të reja; duhet të sjellësh një mënyrë të re të menduari. Gjenerata e re nuk duhet të trashëgojë veset e politikës së vjetër, por të ndërtojë një kulturë ku shërbimi publik konsiderohet përgjegjësi dhe jo privilegj.
Sot Shqipëria ndodhet përballë një zgjedhjeje historike. Mund të vazhdojë edhe për shumë vite me të njëjtin model, ku ndryshojnë qeveritë dhe sloganet, por jo mentaliteti i pushtetit. Mund të vazhdojë me polarizimin, konfliktin politik, klientelizmin, emigracionin dhe luftën për kontrollin e institucioneve. Por mund të zgjedhë edhe një rrugë tjetër: rrugën e shtetit funksional, të institucioneve të forta, të ekonomisë konkurruese, të meritokracisë dhe të një politike që matet me rezultatet e saj.
Kjo nuk kërkon revolucion të dhunshëm. Nuk kërkon përmbysje të shtetit. Përkundrazi, kërkon forcimin e shtetit dhe të demokracisë. Shqipëria ka nevojë për një revolucion demokratik të institucioneve, për një ndryshim të thellë të standardeve politike dhe administrative, për një kulturë të re të përgjegjësisë publike.
Dhjetori 1990 duhet të mbetet simboli i lirisë dhe i shpresës. Por pas 36 vitesh duhet të kemi edhe një Dhjetor të ri në kuptimin politik dhe moral: një moment ku shoqëria shqiptare të vendosë se nuk dëshiron më të jetë peng i së kaluarës. Nuk mund të vazhdojmë t’u kërkojmë brezave të rinj të presin. Nuk mund t’u themi atyre se demokracia do të funksionojë nesër, drejtësia do të forcohet nesër, ekonomia do të zhvillohet nesër dhe mundësitë do të vijnë nesër.
E ardhmja duhet të fillojë sot.
36 vite janë mjaftueshëm për të bërë bilancin e një epoke. Shqipëria nuk është më vendi i vitit 1990 dhe nuk duhet të qeveriset me mentalitetin e atij viti. Brezi i ri nuk ka nevojë për konfliktet e vjetra. Ka nevojë për arsim, punë, drejtësi, siguri, teknologji, zhvillim dhe dinjitet. Ka nevojë për një shtet që i shërben qytetarit dhe jo për një qytetar që duhet t’i shërbejë pushtetit.
Kjo është arsyeja pse sot duhet të flasim për fundin e tranzicionit. Jo sepse historia duhet harruar, por sepse historia duhet të shërbejë si mësim. Shqipëria duhet të largohet nga politika e së kaluarës dhe të hyjë në politikën e së ardhmes. Duhet të largohet nga personalizimi i pushtetit dhe të ndërtojë institucione. Duhet të largohet nga klientelizmi dhe të vendosë meritën. Duhet të ndalojë humbjen e të rinjve dhe të krijojë kushtet për kthimin e tyre.
Në fund, pyetja nuk është më se kush do të jetë në pushtet.
Pyetja është çfarë Shqipërie do t’u lëmë fëmijëve tanë.
Një Shqipëri ku pushteti vazhdon të kalojë nga duart e një elite te një tjetër, apo një Shqipëri ku institucionet, ligji dhe qytetari janë mbi çdo individ dhe mbi çdo parti?
Përgjigjja duhet të jetë e qartë.
Shqipëria nuk mund të mbetet peng i 36 viteve të tranzicionit. Ajo duhet të hyjë në një epokë të re, ku shteti të jetë më i fortë se politika, ligji më i fortë se pushteti dhe qytetari më i rëndësishëm se çdo strukturë politike.
Dhjetori solli lirinë. Tani Shqipërisë i duhet të ndërtojë shtetin që ajo liri premtoi.
Koha e tranzicionit duhet të mbarojë. Koha e Shqipërisë së re duhet të vije
