AKADEMIA E SHKENCAVE DHE RTSH – INSTITUCIONE QË KËRKOJNË RINGRITJE TË THELLË DHE MERITOKRATIKE Nga Flamur Buçpapaj

AKADEMIA E SHKENCAVE DHE RTSH – INSTITUCIONE QË KËRKOJNË RINGRITJE TË THELLË DHE MERITOKRATIKE
Nga Flamur Buçpapaj
Në shumë prej institucioneve publike shqiptare është rrënjosur prej vitesh një problem i thellë strukturor: nepotizmi, klientelizmi, krahinorizmi dhe mungesa e meritokracisë. Fatkeqësisht, nga ky realitet nuk janë përjashtuar as dy institucione që duhet të përfaqësonin elitën intelektuale dhe publike të vendit: Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Radiotelevizioni Shqiptar (RTSH). Ky fenomen nuk është vetëm një problem etik apo administrativ, por një deformim i thellë i funksionimit institucional që ndikon drejtpërdrejt në zhvillimin kombëtar.
Akademia e Shkencave, në thelb të misionit të saj, duhet të ishte institucioni më i lartë i mendimit shkencor kombëtar – një qendër që prodhon dije, studime origjinale dhe politika shkencore që i shërbejnë zhvillimit të vendit. Por sot, pyetja që ngrihet natyrshëm është e thjeshtë dhe njëkohësisht shqetësuese: çfarë prodhon realisht kjo Akademi në raport me nevojat e shoqërisë shqiptare?
Në disa raste publike, përfshirë promovime librash shkencorë, krijohet përshtypja e një formalizmi të zbrazët nga përmbajtja. Referime të lexuara me vështirësi, tekste të varura nga monitori dhe analiza që shpesh duken si përmbledhje e literaturës ekzistuese, pa thellim kritik dhe pa kontribut origjinal, ngrenë pikëpyetje serioze mbi standardin real të prodhimit shkencor.
Në këtë kuadër, nuk mund të anashkalohet edhe mënyra se si është ndërtuar në vite profili i një pjese të anëtarëve të këtij institucioni. Një pjesë e tyre janë produkt i sistemeve të mëparshme politike dhe akademike, ku gradat dhe titujt shpesh nuk kanë qenë gjithmonë pasqyrim i drejtpërdrejtë i meritës shkencore. Kjo nuk e mohon ekzistencën e figurave të shquara të dijes shqiptare, si Eqrem Çabej, i cili mbetet një nga personalitetet më të respektuara të albanologjisë. Por përtej përjashtimeve të tilla, shumë figura të tjera nuk kanë lënë gjurmë të rëndësishme në shkencën bashkëkohore.
Shumë prej botimeve të dekadave të kaluara ishin kryesisht përkthime ose përshtatje nga literatura e huaj, pa zhvilluar shkolla të reja mendimi shqiptar dhe pa krijuar një traditë të fortë kërkimore vendase. Kjo ka sjellë një mungesë të vazhdueshme të inovacionit shkencor dhe një shkëputje nga standardet ndërkombëtare të kërkimit.
Një nga çështjet më shqetësuese është dobësimi i institucioneve albanologjike. Për mua, mbyllja ose zbehja e rolit të tyre përbën një goditje të drejtpërdrejtë ndaj gjuhës dhe identitetit kombëtar. Në një kohë kur globalizimi po ushtron presion të madh mbi gjuhën shqipe dhe kur gjithnjë e më shumë tabela publike, emërtime dhe komunikime zyrtare përdorin gjuhë të huaja, mbrojtja e shqipes duhet të jetë prioritet kombëtar. Ky fenomen nuk është i izoluar, por pjesë e një tendence më të gjerë që rrezikon gradualisht identitetin kulturor dhe gjuhësor të shoqërisë.
Akademia nuk mund të mbetet një klub i mbyllur i disa figurave të moshuara që përsërisin njëra-tjetrën. Shqipëria ka nevojë për akademikë të rinj, studiues aktivë, inovatorë, ekspertë të teknologjisë, ekonomisë, inteligjencës artificiale, energjisë, mjedisit dhe shkencave moderne. Në mungesë të kësaj hapjeje, vendi rrezikon të mbetet jashtë zhvillimeve të mëdha globale në fushën e dijes dhe teknologjisë.
Titujt akademikë nuk duhet të fitohen mbi baza politike, krahinore apo klienteliste. Një akademik duhet të ketë vepra të njohura ndërkombëtarisht, studime të cituara, projekte konkrete dhe kontribute të prekshme për zhvillimin e vendit. Pa këto kritere, vetë koncepti i akademisë humbet kuptimin e tij shkencor.
E njëjta situatë, në një masë të konsiderueshme, vihet re edhe në RTSH. Radiotelevizioni Publik Shqiptar duhet të jetë një institucion modern, transparent dhe i pavarur, në shërbim të qytetarëve. Por shpeshherë debati publik dominohet nga akuzat për emërime nepotike, shtim të panevojshëm të këshilltarëve dhe mungesë të vizionit strategjik. Këto problematika krijojnë perceptimin e një institucioni që nuk arrin të përmbushë misionin e tij publik në mënyrë efikase.
Gjatë konkurseve publike, qytetarët presin të dëgjojnë programe konkrete, objektiva të matshëm dhe strategji zhvillimi. Drejtuesit duhet të tregojnë çfarë kanë arritur më parë, çfarë synojnë të ndryshojnë dhe si do ta modernizojnë institucionin. Pa përgjegjësi dhe pa llogaridhënie, çdo institucion rrezikon të mbetet peng i interesave të ngushta dhe i cikleve politike.
Në thelb të problemit qëndron mungesa e një kulture të qëndrueshme meritokracie dhe transparence. Kjo mungesë nuk është vetëm teknike, por kulturore dhe institucionale, e cila është ndërtuar dhe forcuar ndër vite në shumë struktura publike.
Çfarë duhet bërë? Të vendoset meritokracia si kriteri kryesor i përzgjedhjes. Të rinovohet Akademia me studiues dhe shkencëtarë të rinj. Të financohen kërkimet shkencore me ndikim konkret në ekonomi dhe teknologji. Të forcohen institucionet e albanologjisë dhe mbrojtja e gjuhës shqipe. Të rritet transparenca dhe pavarësia e RTSH-së. Të kufizohet nepotizmi dhe emërimet klienteliste. Të vendosen standarde të matshme për performancën e drejtuesve të institucioneve.
Shqipëria nuk mund të ndërtojë të ardhmen me institucione të mbyllura në vetvete. Kombi ka nevojë për institucione që prodhojnë dije, inovacion dhe ide të reja, jo për struktura që mbijetojnë vetëm falë titujve të së kaluarës dhe praktikave të vjetruara administrative.
Vetëm një reformë e thellë dhe e vërtetë mund t’i rikthejë këto institucione në funksionin e tyre real si shtylla të dijes, kulturës dhe informimit publik në shoqërinë shqiptare.
Shkruar nga Flamur Buçpapaj