АЛБАНСКИОТ ЈАЗИК ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА И ПРЕДИЗВИКОТ НА ОПСТАНОКОТ НА МУЛТИЕТНИЧКАТА ДРЖАВА Политички есеј Од Flamur Buçpapaj

АЛБАНСКИОТ ЈАЗИК ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА И ПРЕДИЗВИКОТ НА ОПСТАНОКОТ НА МУЛТИЕТНИЧКАТА ДРЖАВА
Политички есеј
Од Flamur Buçpapaj

Во историјата на Балканот, многу војни не започнале за територии, туку за идентитет. Не започнувале само за граници, туку за училишта, азбука, јазик и правото на еден народ да постои политички на својата земја. Во овој дел од Европа, јазикот никогаш не бил само средство за комуникација; тој бил печат на нацијата, доказ за автохтоност и инструмент на историски опстанок. Токму поради тоа, прашањето за употребата на албанскиот јазик во Мачедонија на Северна Македонија не треба да се гледа како техничка административна дебата, туку како едно од најсериозните политички и државотворни прашања во регионот. Секое одложување, секое одолговлекување и секое саботирање на целосната примена на албанскиот јазик во државните институции создава последици што одат подалеку од бирократијата; тие ја засегаат стабилноста, соживотот и самата иднина на мултиетничката македонска држава.
Албанците во Северна Македонија не се дојденечка заедница или малцинство создадено вештачки од современите политички процеси. Тие се автохтон народ на своите историски простори, демографски, економски и политички фактор без кој самата држава не би ја имала својата сегашна форма. Од Тетово до Гостивар, од Струга до Куманово, Албанците се органски дел од животот на државата. Но, и покрај ова историско и демографско реално постоење, со децении тие се соочуваат со институционална дискриминација, административно исклучување и постојани обиди за ограничување на нивниот јазичен и културен идентитет. Овој проблем не е нов. Тој има длабоки историски корени поврзани со начинот на кој балканските држави го граделе својот идентитет врз етничка доминација, а не врз граѓанска еднаквост.
По распадот на Југославија, многумина очекуваа дека новата демократска ера ќе донесе поголема еднаквост за Албанците. Но во пракса се случи спротивното. Македонскиот национализам се зајакна и новата држава почна да се гради врз концептот на доминација на една нација, оставајќи ги Албанците во второстепена положба. Албанскиот јазик остана надвор од многу клучни институции, администрацијата беше речиси целосно доминирана од Македонци, а Албанците се чувствуваа како граѓани од втор ред во сопствената држава, иако претставуваа значаен дел од населението. Ова создаде длабоко социјално и политичко незадоволство што постепено се претвори во меѓуетничка криза.
Конфликтот од 2001 година не настана случајно. Тој беше резултат на акумулирани неправди и институционална нееднаквост. Тој беше предупредување дека државата не може да функционира врз негирање на голем дел од сопственото население. Токму во тој историски момент беше постигнат Охридски рамковен договор, кој ја спаси земјата од поширок конфликт и ги постави темелите на нов модел на соживот. Договорот го призна мултиетничкиот карактер на државата и воспостави принципи на поправедна застапеност, децентрализација и поширока употреба на албанскиот јазик. Овој договор не беше политички подарок, туку историски компромис за опстанок на државата.
Сепак, и повеќе од две децении по Охридскиот рамковен договор, проблемот останува отворен. Законите постојат, но примената е делумна. Во многу државни институции, албанските граѓани сè уште не добиваат целосни услуги на својот јазик. Важни документи недостигаат на албански, администрацијата често функционира само на македонски, а дел од институциите продолжуваат тивко да се спротивставуваат на вистинската двојазичност. Ова создава опасна контрадикција меѓу уставот и реалноста. На хартија постои еднаквост, но во секојдневниот живот граѓанинот често чувствува дека државата не функционира исто за сите.
Ова е најголемиот проблем на Северна Македонија денес: не недостиг на закони, туку недостиг на вистинска политичка волја за нивно спроведување. Во многу случаи, албанскиот јазик се третира како административна толеранција, а не како јазик на државотворен народ. Оваа логика е опасна бидејќи создава чувство на исклученост и институционална недоверба. Мултиетничка држава не може да опстане ако голем дел од населението чувствува дека неговиот идентитет е проблем, а не нормален дел од државата.
Во суштина, битката за јазик е битка за политичка еднаквост. Јазикот не е само средство за комуникација; тој е начин на кој државата го признава твоето постоење. Кога граѓанинот не може слободно да го користи својот јазик во институциите, се создава дистанца од државата. Кога администрацијата не го зборува јазикот на народот што го опслужува, се создава политички и психолошки јаз. На Балканот, овие јазови историски создавале конфликти.
Не е случајно што најстабилните европски држави се оние што го прифатиле јазичниот и културниот плурализам. Швајцарија функционира врз повеќе службени јазици. Белгија има сложени механизми за јазична рамнотежа. Канада гарантира двојазичен статус за да ја зачува државната кохезија. Овие држави разбрале дека многујазичноста не ја ослабува државата, туку ја зајакнува. Само Балканот сè уште гледа на различностите како на закана.
Отпорот кон целосната употреба на албанскиот јазик во Северна Македонија доаѓа од неколку фактори: стар национализам кој ја гледа албанштината како губење на доминација, наследени административни структури со мононационален менталитет, политички злоупотреби на етничките прашања, недоволни инвестиции во двојазична администрација и влијание на националистичка пропаганда.
Но реалноста е спротивна: најголемата закана за државата не е албанскиот јазик, туку неправдата. Не е јазикот тој што ја дестабилизира државата, туку дискриминацијата. Секоја нова одложена примена на јазичната еднаквост создава простор за радикализација и поделби. Историјата на Балканот тоа постојано го докажува.
Доколку Северна Македонија сака европска иднина, мора да разбере дека демократијата не се мери само со избори и политички изјави, туку со секојдневниот однос на државата кон граѓаните. Граѓанин кој не добива услуга на својот јазик не чувствува еднаквост. Студент без документи на својот јазик не чувствува правичност. Ова се тивки проблеми што со време стануваат големи политички кризи.
И Европска Унија и НАТО јасно истакнуваат дека стабилноста на Северна Македонија зависи од меѓуетничките односи и почитувањето на правата на Албанците. Европската интеграција не може да се гради врз дискриминација.
Затоа се потребни итни мерки: реална употреба на албанскиот јазик во сите институции, двојазична администрација, контрола и санкции за институции што не го спроведуваат законот, зголемена застапеност на Албанците, дигитализација и едукација за соживот.
Во спротивно, тивката неправда ќе се претвори во отворена политичка криза. Народот нема бесконечно да чека. Во рамките на јавниот дискурс на Sulmi Nacional се очекува брзо и конкретно решение за целосна употреба на албанскиот јазик во сите институции. Доколку тоа не се случи, дискусијата неизбежно ќе се движи во друга, поостра насока, бидејќи правдата не може да се одложува бесконечно.
На крај, прашањето за албанскиот јазик во Мачедонија на Северна Македонија е историски тест за самата држава. Ако успее да изгради вистинска еднаквост, ќе добие стабилност и иднина. Ако продолжи со одложување, ќе остане со трајни тензии. Современите држави не се градат врз доминација, туку врз заемно почитување. Албанскиот јазик не е закана за државата; тој е тест дали државата навистина сака да биде демократска, европска и мултиетничка.