GJUHA SHQIPE NË MAQEDONINË E VERIUT DHE SFIDA E MBIJETESËS SË SHTETIT SHUMËETNIK
Editorial politik
Nga Flamur Buçpapaj
Në historinë e Ballkanit, shumë luftëra nuk kanë nisur për territore, por për identitet. Nuk kanë nisur vetëm për kufij, por për shkolla, alfabet, gjuhë dhe të drejtën e një populli për të ekzistuar politikisht në tokën e vet. Në këtë pjesë të Europës, gjuha nuk ka qenë thjesht mjet komunikimi; ajo ka qenë vulë kombi, dëshmi autoktonie dhe instrument mbijetese historike. Pikërisht për këtë arsye, çështja e përdorimit të gjuhës shqipe në Maqedonia e Veriut nuk duhet parë si debat teknik administrativ, por si një nga problemet më serioze politike dhe shtetformuese të rajonit. Çdo vonesë, çdo zvarritje dhe çdo sabotim i zbatimit të plotë të shqipes në institucionet shtetërore prodhon pasoja që shkojnë përtej burokracisë; ato prekin stabilitetin, bashkëjetesën dhe vetë të ardhmen e shtetit shumetnik maqedonas.
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut nuk janë komunitet i ardhur apo minoritet i krijuar artificialisht nga zhvillimet moderne politike. Ata janë popull autokton në trojet e veta historike, faktor demografik, ekonomik dhe politik pa të cilin vetë shteti maqedonas nuk do të kishte marrë formën aktuale. Nga Tetova deri në Gostivar, nga Struga deri në Kumanovë, shqiptarët përbëjnë pjesë organike të jetës së shtetit. Megjithatë, pavarësisht këtij realiteti historik dhe demografik, për dekada të tëra ata janë përballur me diskriminim institucional, përjashtim administrativ dhe përpjekje të vazhdueshme për kufizimin e identitetit të tyre gjuhësor e kulturor. Ky problem nuk është krijuar sot. Ai ka rrënjë të thella historike që lidhen me mënyrën sesi shtetet ballkanike kanë ndërtuar identitetin e tyre mbi dominimin etnik dhe jo mbi barazinë qytetare.
Pas shpërbërjes së Jugosllavia, shumëkush mendoi se epoka e re demokratike do të sillte barazi më të madhe për shqiptarët. Por në praktikë ndodhi diçka tjetër. Nacionalizmi maqedonas u forcua dhe shteti i ri filloi të ndërtohej mbi konceptin e dominimit të vetëm një kombi, duke i lënë shqiptarët në pozitë dytësore. Gjuha shqipe mbeti jashtë shumë institucioneve kryesore, administrata dominohej pothuaj plotësisht nga maqedonasit dhe shqiptarët ndiheshin qytetarë të dorës së dytë në vendin ku përbënin një pjesë të madhe të popullsisë. Ky realitet prodhoi pakënaqësi të thellë sociale dhe politike që gradualisht u kthye në krizë ndëretnike.
Konflikti i vitit 2001 nuk lindi rastësisht. Ai ishte produkt i akumulimit të padrejtësive dhe mosbarazisë institucionale. Ishte paralajmërim se shteti nuk mund të funksiononte mbi mohimin e një pjese të madhe të popullsisë së vet. Pikërisht në atë moment historik u arrit Marrëveshja e Ohrit, e cila shpëtoi vendin nga një përplasje më e gjerë dhe vendosi bazat e një modeli të ri bashkëjetese. Marrëveshja e Ohrit pranoi realitetin shumetnik të shtetit dhe vendosi disa parime themelore: përfaqësim më të drejtë të shqiptarëve, decentralizim, pjesëmarrje institucionale dhe përdorim më të gjerë të gjuhës shqipe. Kjo marrëveshje nuk ishte dhuratë politike për shqiptarët; ishte kompromis historik për mbijetesën e vetë shtetit maqedonas.
Megjithatë, edhe pas më shumë se dy dekadash nga Marrëveshja e Ohrit, problemi mbetet i hapur. Ligjet ekzistojnë, por zbatimi është i pjesshëm. Në shumë institucione shtetërore, qytetarët shqiptarë ende nuk marrin shërbime të plota në gjuhën e tyre. Dokumente të rëndësishme mungojnë në shqip, administrata shpesh funksionon vetëm në maqedonisht dhe shumë struktura shtetërore vazhdojnë të rezistojnë në heshtje kundër dygjuhësisë reale. Kjo situatë krijon një kontradiktë të rrezikshme midis kushtetutës dhe realitetit praktik. Në letër ekziston barazia, por në jetën e përditshme qytetari shqiptar shpesh ndien se shteti nuk funksionon njësoj për të gjithë.
Ky është problemi më i madh i Maqedonisë së Veriut sot. Jo mungesa e ligjeve, por mungesa e vullnetit real për t’i zbatuar ato. Në shumë raste, shqipja trajtohet si tolerancë administrative dhe jo si gjuhë e një populli shtetformues. Kjo logjikë është e rrezikshme, sepse prodhon ndjenjë përjashtimi dhe mosbesimi institucional. Një shtet shumetnik nuk mund të mbijetojë gjatë nëse një pjesë e madhe e popullsisë ndien se identiteti i saj trajtohet si problem dhe jo si pjesë normale e shtetit.
Në thelb, beteja për gjuhën është betejë për barazi politike. Gjuha nuk është vetëm mënyrë komunikimi; ajo është mënyra sesi shteti e njeh ekzistencën tënde. Kur qytetari nuk mund të përdorë lirshëm gjuhën e vet në institucionet publike, ai ndien distancë nga shteti. Kur administrata nuk flet gjuhën e popullit që i shërben, krijohet hendek politik dhe psikologjik. Në Ballkan, këto hendeqe kanë prodhuar historikisht konflikte të rënda.
Nuk është rastësi që shtetet më stabile europiane janë ato që kanë pranuar pluralizmin gjuhësor dhe kulturor. Zvicra funksionon mbi bashkëjetesën e disa gjuhëve zyrtare. Belgjika ka ndërtuar mekanizma kompleksë për balancimin gjuhësor. Kanadaja ka garantuar status të dyfishtë gjuhësor për të ruajtur unitetin shtetëror. Këto vende e kanë kuptuar se shteti nuk dobësohet nga shumëgjuhësia; përkundrazi, forcohet prej saj. Vetëm Ballkani vazhdon ende të sillet sikur identitetet e ndryshme janë rrezik dhe jo pasuri.
Rezistenca ndaj përdorimit të plotë të shqipes në Maqedoninë e Veriut buron nga disa faktorë të qartë. Së pari, ekziston ende nacionalizmi i vjetër maqedonas që e sheh avancimin e shqipes si humbje të dominimit historik. Së dyti, shumë institucione funksionojnë ende me mendësi mononacionale të trashëguar nga periudha e mëparshme jugosllave. Së treti, partitë politike shpesh e përdorin çështjen etnike për konsum elektoral dhe jo për zgjidhje reale. Së katërti, mungojnë investimet serioze në administratë dygjuhëshe, përkthim profesional dhe digjitalizim institucional. Së pesti, propaganda nacionaliste vazhdon të ushqejë frikë te një pjesë e popullsisë maqedonase duke e paraqitur shqipen si kërcënim për shtetin.
Por realiteti është krejt i kundërt. Rreziku më i madh për shtetin nuk vjen nga shqipja; rreziku vjen nga padrejtësia. Nuk është gjuha që destabilizon vendin, por diskriminimi. Nuk është barazia që prodhon tension, por mohimi i saj. Çdo shtyrje e zbatimit real të barazisë gjuhësore krijon terren për radikalizëm politik dhe përçarje etnike. Historia e Ballkanit e ka provuar vazhdimisht këtë të vërtetë. Konfliktet nuk shpërthejnë menjëherë; ato ndërtohen ngadalë nga padrejtësitë e vogla të përditshme, nga përjashtimi simbolik dhe nga heshtja institucionale.
Nëse Maqedonia e Veriut dëshiron të ndërtojë të ardhme europiane, duhet të kuptojë se standardet demokratike nuk maten vetëm me zgjedhje dhe deklarata politike. Ato maten me mënyrën sesi shteti trajton qytetarët e vet në jetën reale. Një qytetar shqiptar që nuk merr shërbim në gjuhën e vet nuk ndien demokraci funksionale. Një student që nuk gjen dokumentacion universitar në shqip nuk ndien barazi reale. Një familje që përballet me administratë njëgjuhëshe nuk ndien përkatësi institucionale. Këto janë plagë të heshtura që me kalimin e kohës kthehen në probleme të mëdha politike.
Edhe Bashkimi Europian dhe NATO e kanë bërë të qartë se stabiliteti i Maqedonisë së Veriut lidhet drejtpërdrejt me marrëdhëniet ndëretnike dhe respektimin e të drejtave të shqiptarëve. Integrimi europian nuk mund të ecë mbi baza diskriminimi. Një shtet që kërkon të jetë pjesë e Europës moderne nuk mund të funksionojë me logjikën nacionaliste të shekullit XIX.
Për këtë arsye, nevojiten masa të menjëhershme dhe të forta. Shqipja duhet të përdoret realisht në të gjitha institucionet qendrore dhe lokale. Çdo dokument shtetëror duhet të jetë i disponueshëm në shqip. Administrata duhet të trajnohet dhe të funksionojë në mënyrë dygjuhëshe. Duhet kontroll ligjor për institucionet që refuzojnë zbatimin e ligjit. Duhet rritje e përfaqësimit shqiptar në të gjitha nivelet e shtetit. Duhet digjitalizim modern që garanton përdorim të barabartë të të dy gjuhëve. Duhet edukim për bashkëjetesën dhe jo propagandë nacionaliste.
Në të kundërt, heshtja dhe zvarritja do të prodhojnë pasoja të rënda politike dhe shoqërore. Populli shqiptar në Maqedoninë e Veriut nuk mund të mbetet pafundësisht duke pritur zbatimin e të drejtave që janë të garantuara me ligj dhe marrëveshje ndërkombëtare. Nëse institucionet vazhdojnë të injorojnë këtë realitet, atëherë tensionet do të rriten dhe debati politik do të marrë drejtim tjetër. Në Sulmi Nacional presim zgjidhje të shpejtë dhe konkrete për përdorimin real të gjuhës shqipe në të gjitha institucionet e shtetit. Nëse kjo çështje vazhdon të lihet pezull dhe të trajtohet me indiferencë politike, atëherë do të flitet ndryshe, më hapur dhe më ashpër për përgjegjësitë, për penguesit dhe për pasojat që mund të sjellë kjo politikë e gabuar. Sepse paqja ndëretnike nuk ruhet me propagandë, por me drejtësi dhe barazi reale.
, çështja e gjuhës shqipe në Maqedonia e Veriut është provë historike për vetë shtetin. Nëse ai arrin të ndërtojë barazi reale, do të fitojë stabilitet afatgjatë. Nëse vazhdon me zvarritje dhe gjysmëzgjidhje, tensionet do të mbeten gjithmonë të hapura nën sipërfaqe. Shtetet moderne nuk ndërtohen mbi dominimin e një kombi ndaj tjetrit, por mbi respektimin e ndërsjellë. Shqipja nuk është kërcënim për Maqedoninë e Veriut. Shqipja është provë nëse ky shtet ka vërtet vullnet të jetë demokratik, europian dhe shumetnik.
