EDITORIAL – Zëri i studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut
(nga Flamur Buçpapaj)
Protestat e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut përbëjnë një nga shprehjet më të qarta të një kërkese të kahershme për barazi gjuhësore, institucionale dhe shoqërore. Ato nuk janë një episod i izoluar, as një reagim i momentit, por pjesë e një procesi të gjatë historik, ku gjuha shqipe ka qenë vazhdimisht në qendër të debatit politik, juridik dhe shoqëror në këtë shtet shumëetnik.
Në thelb të kësaj lëvizjeje qëndron një realitet i thjeshtë por i rëndësishëm: gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por edhe instrument dinjiteti, identiteti dhe barazie. Kur një gjuhë përdoret në mënyrë të kufizuar në institucione publike, ajo kufizon automatikisht edhe mundësinë e qytetarëve për të qenë plotësisht të barabartë në jetën shtetërore.
Në këtë çështje ka edhe një dimension personal që nuk mund të lihet pa u thënë. Mua më dhemb kjo situatë sepse unë vetë kam qenë student protestues në vitin 1990 në Shkodër, në kohën e përballjes me sistemin komunist dhe me një realitet të mbyllur, ku liria e mendimit dhe e fjalës ishte e kufizuar. Kam qenë pjesë e atyre lëvizjeve studentore që kërkonin ndryshim, hapje dhe dinjitet njerëzor. Dhe pikërisht për këtë arsye, sot, kur shoh që gjuha shqipe në disa hapësira ende trajtohet në mënyrë të padrejtë ose të nënvlerësuar, e ndjej si një plagë të hapur. Sepse për ne, gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi, por është vetë identiteti dhe liria.
Historia e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut është histori e përpjekjes për njohje dhe përfaqësim. Pas ndryshimeve të mëdha politike në fillim të viteve 2000 dhe marrëveshjeve që synuan stabilizimin e vendit pas konflikteve të armatosura, gjuha shqipe mori një status më të avancuar ligjor. U hapën rrugë të reja për përdorimin e saj në administratë, në pushtetin lokal dhe në disa segmente të jetës publike. Megjithatë, ky proces nuk ka qenë as i plotë dhe as i njëtrajtshëm.
Në shumë raste, ligji dhe praktika kanë ndjekur rrugë të ndryshme. Në dokumente zyrtare, në sistemin gjyqësor, në komunikimin institucional dhe në administratën qendrore, përdorimi i gjuhës shqipe shpesh ka mbetur i pjesshëm ose formal. Ky hendek midis ligjit dhe realitetit është një nga shkaqet kryesore të pakënaqësisë së vazhdueshme, veçanërisht tek brezi i ri dhe studentët.
Studentët shqiptarë që ngrihen sot nuk janë thjesht pjesë e një debati politik. Ata janë produkt i një realiteti social ku barazia shpesh perceptohet si e paplotë. Ata janë të rritur në një sistem arsimor ku gjuha shqipe ekziston, por shpesh nuk ka të njëjtën peshë institucionale si gjuha maqedonase në nivelet më të larta të administratës dhe jetës publike.
Për këtë arsye, protesta e tyre nuk duhet parë si konflikt, por si kërkesë për normalitet demokratik. Ata kërkojnë që ajo që është shkruar në ligj të zbatohet në praktikë, që ajo që është deklaruar si parim shtetëror të mos mbetet vetëm në nivel simbolik.
Në çdo shoqëri demokratike, gjuha është një nga shtyllat kryesore të barazisë qytetare. Kur qytetarët nuk mund të përdorin gjuhën e tyre në mënyrë të plotë në institucionet shtetërore, krijohet një ndarje e padukshme midis grupeve të ndryshme shoqërore. Kjo ndarje nuk është gjithmonë e shprehur me ligj, por shpesh manifestohet në praktikë, në mënyrën se si funksionon administrata, si ofrohen shërbimet publike dhe si trajtohen qytetarët në jetën e përditshme.
Në Maqedoninë e Veriut, çështja e gjuhës shqipe është bërë shpesh pjesë e debatit politik, por rrallëherë është trajtuar si një çështje thjesht administrative dhe teknike e shtetit modern. Në vend të kësaj, ajo është ngarkuar me tensione politike dhe emocionale, duke e bërë më të vështirë arritjen e një konsensusi të qëndrueshëm.
Studentët, në këtë kontekst, sjellin një qasje të re. Ata nuk kërkojnë përplasje etnike, por funksionim institucional. Ata nuk kërkojnë privilegje, por zbatim të të drejtave ekzistuese. Ata nuk kërkojnë ndarje të shtetit, por përfshirje të barabartë në të.
Nga një këndvështrim social, protestat e studentëve janë një tregues i qartë i ndërgjegjësimit të një brezi të ri. Ky brez është më i lidhur me proceset evropiane, më i informuar dhe më i ndjeshëm ndaj standardeve ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Për ta, barazia gjuhësore nuk është një kërkesë politike lokale, por një standard universal.
Në të njëjtën kohë, mungesa e zbatimit të plotë të gjuhës shqipe në institucione krijon pasoja të drejtpërdrejta sociale: ul besimin te shteti, krijon distancë midis qytetarit dhe institucioneve dhe ndikon në mënyrën se si qytetarët e perceptojnë barazinë reale.
Në këtë kuptim, çështja e gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut nuk është vetëm një debat administrativ apo juridik, por një provë e pjekurisë së një shoqërie shumëetnike dhe e aftësisë së saj për të ndërtuar një shtet të barabartë për të gjithë qytetarët. Historia e rajonit tonë ka treguar vazhdimisht se problemet që nuk zgjidhen me drejtësi, rikthehen gjithmonë në forma të reja tensioni, mosbesimi dhe ndarje shoqërore.
Kur një gjuhë e një komuniteti të madh mbetet pjesërisht e zbatuar në praktikë, krijohet një boshllëk midis ligjit dhe jetës reale. Ky boshllëk nuk është thjesht teknik, por thellësisht social dhe psikologjik. Ai ndikon në mënyrën se si qytetarët e perceptojnë shtetin e tyre, në mënyrën se si e ndjejnë përkatësinë dhe në mënyrën se si e ndërtojnë besimin ndaj institucioneve. Një shtet mund të ketë ligje të mira në letër, por nëse ato nuk jetohen në praktikë, atëherë besueshmëria e tij fillon të gërryhet ngadalë.
Në këtë kuptim, kërkesa për përdorimin e plotë dhe të barabartë të gjuhës shqipe nuk është kërkesë kundër askujt. Nuk është kërkesë për ndarje, por për bashkëjetesë më të drejtë. Nuk është kërkesë për konflikt, por për integrim të vërtetë. Një shtet modern nuk matet nga uniformiteti i tij, por nga aftësia për të përfshirë diversitetin në mënyrë të barabartë dhe funksionale.
Në këtë proces, rëndësi të veçantë ka edhe dimensioni personal i këtij reflektimi. Për mua, kjo çështje nuk është thjesht teorike apo politike. Ajo lidhet me një përvojë të jetuar. Unë kam qenë student protestues në vitin 1990 në Shkodër, në një kohë kur Shqipëria po dilte nga një sistem i mbyllur dhe autoritar. Aty kam përjetuar nga afër se çfarë do të thotë të kërkosh liri, të kërkosh dinjitet dhe të kërkosh të drejtën për të menduar e për t’u shprehur lirshëm.
Ajo përvojë më ka formuar bindjen se liria nuk është një dhuratë që jepet njëherë e përgjithmonë, por një proces që duhet mbrojtur dhe riafirmuar vazhdimisht. Dhe po ashtu, më ka mësuar se çdo formë padrejtësie, qoftë edhe e vogël në dukje, nëse nuk korrigjohet në kohë, bëhet burim pakënaqësie më të madhe në të ardhmen.
Prandaj, zgjidhja e çështjes së gjuhës shqipe nuk është vetëm një detyrë e institucioneve të Maqedonisë së Veriut, por edhe një mundësi historike për të treguar se ky shtet është i aftë të ndërtojë një model bashkëjetese të qëndrueshme europiane. Një model ku gjuha nuk është vijë ndarëse, por urë komunikimi; jo burim tensioni, por mjet integrimi.
historia nuk gjykon vetëm ligjet që janë shkruar, por mënyrën se si ato janë zbatuar. Nuk gjykon vetëm deklaratat politike, por jetën reale të qytetarëve. Dhe nuk gjykon vetëm institucionet, por edhe ndjenjën e drejtësisë që ato arrijnë të krijojnë.
Studentët që ngrihen sot janë pjesë e kësaj historie në zhvillim. Ata janë zëri i një kohe që kërkon më shumë barazi dhe më shumë dinjitet. Dhe ky zë nuk duhet të injorohet, por të dëgjohet me seriozitet, sepse në të fshihet jo vetëm kërkesa e sotme, por edhe drejtimi i së ardhmes.
Dhe ndoshta, pikërisht këtu qëndron mesazhi më i rëndësishëm: një shoqëri që di të dëgjojë studentët e saj, është një shoqëri që di të ndërtojë të ardhmen e saj.
Flamur Buçpapaj
