KUMANOVA – E VËRTETA QË ENDE KËRKON DRITË
Editorial nga Flamur Buçpapaj
Themelimi i Partisë “Sulmi Nacional” lind edhe si reagim ndaj heshtjes politike shqiptare për çështje të mëdha kombëtare, përfshirë tragjedinë e Kumanovës. Për vite me radhë shqiptarët kanë parë se si shumë ngjarje të rënda kanë mbetur pa hetim të plotë, pa transparencë dhe pa mbështetje të mjaftueshme institucionale e kombëtare. Kjo mungesë reagimi dhe kjo heshtje e zgjatur ka krijuar një ndjesi të fortë mosbesimi tek një pjesë e opinionit publik, i cili e sheh Kumanovën jo thjesht si një ngjarje të izoluar, por si një simbol të mungesës së përgjegjësisë politike dhe institucionale ndaj çështjeve që prekin shqiptarët në rajon. Pikërisht për këtë arsye, kjo qasje politike deklaron se nuk do të heshtë përballë asnjë padrejtësie që prek shqiptarët, duke e konsideruar të vërtetën dhe drejtësinë si themel të çdo pajtimi të mundshëm dhe si kusht për stabilitet afatgjatë.
Nevoja për zbardhjen e plotë të ngjarjes së Kumanovës mbetet një kërkesë e përsëritur në opinionin publik shqiptar, e cila nuk është shuar me kalimin e viteve. Kërkesa për hetim ndërkombëtar, transparencë të plotë mbi dosjet, publikim të provave dhe respektim të të drejtave të njeriut për çdo të dënuar nuk është thjesht politike apo emocionale, por lidhet drejtpërdrejt me standardet bazë të drejtësisë në një shtet demokratik. Nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm pa të vërtetë dhe as drejtësi të besueshme pa transparencë të plotë, sepse çdo boshllëk në informacion shndërrohet në dyshim, dhe çdo dyshim i paadresuar shndërrohet në mosbesim afatgjatë shoqëror.
Në këtë kuadër, ideja e një zëri politik që kërkon përgjigje pa frikë shfaqet si një reagim ndaj ndjesisë së boshllëkut institucional dhe mungesës së një qëndrimi të unifikuar shtetëror për çështje të tilla. Sipas kësaj qasjeje, institucionet shqiptare duhet të bashkëpunojnë ngushtë me aleatët ndërkombëtarë, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimin Europian, për të garantuar standarde demokratike, hetim të paanshëm dhe mbrojtje të plotë të të drejtave njerëzore. Heshtja përballë çështjeve të tilla shihet si faktor që ka thelluar mosbesimin dhe ka lënë pas plagë të hapura në ndërgjegjen kolektive, duke e bërë edhe më të vështirë procesin e pajtimit shoqëror dhe politik në rajon.
Kumanova, në këtë këndvështrim, nuk është thjesht një ngjarje e vitit 2015, por një simbol i një krize më të thellë besimi. Ajo përfaqëson një përplasje të rëndë që la pas viktima, dënime të rënda dhe mbi të gjitha një seri pyetjesh të pambyllura që vazhdojnë të rikthehen në diskursin publik. Për shumë shqiptarë, ajo që mungon nuk është vetëm vendimi gjyqësor si akt formal juridik, por transparenca e plotë mbi mënyrën se si u ndërtua e gjithë çështja, nga faza e operacionit policor deri te procesi gjyqësor dhe mënyra e administrimit të provave.
Ngjarja në Lagjen e Trimave u interpretua menjëherë nga autoritetet si operacion kundër një grupi të armatosur dhe të rrezikshëm, por më pas mënyra e zhvillimit të procesit gjyqësor krijoi një hendek të madh mes versionit zyrtar dhe perceptimit të një pjese të madhe të opinionit shqiptar. Dënimet e rënda dhe mungesa e një transparence të plotë mbi provat, ekspertizat dhe materialet hetimore ushqyen dyshime që nuk u shuan me kalimin e kohës, por përkundrazi u thelluan në debatet publike, mediatike dhe politike.
Në këtë proces u përfshinë dhe u dënuan me burgime të gjata ose të përjetshme një numër i madh personash, mes tyre Muhamet Krasniqi, Sami Ukshini, Dem Shehu, Fehmi Demiri, Xhemail Rexhepi, Agim Krasniqi, Bashkim Sulejmani, Haki Morina, Valdet Qyqalla, Jeton Kelmendi, Sabit Geci, Sulejman Osmani, Bedri Jakupi dhe Naser Haxhaj. Për familjet e tyre dhe për një pjesë të opinionit publik shqiptar, çështja mbetet jo vetëm juridike në kuptimin teknik të saj, por edhe një çështje besimi ndaj institucioneve dhe standardeve të drejtësisë, sepse perceptimi i drejtësisë është po aq i rëndësishëm sa vetë drejtësia e zbatuar.
Në zemër të debatit qëndron pyetja mbi provat: mbi çfarë baze u ndërtuan dënimet, a pati ekspertizë të pavarur ndërkombëtare, a u publikuan të gjitha materialet hetimore dhe a u zhvillua procesi me standarde të plota paanshmërie dhe transparence. Mungesa e përgjigjeve të qarta dhe të dokumentuara për këto çështje ka bërë që debati të mos shuhet, por të mbetet i hapur, duke u trashëguar nga një vit në tjetrin si një çështje e pazgjidhur në ndërgjegjen publike.
Një nga pikat më të ndjeshme të kësaj historie mbetet vdekja e Beg Rizajt dhe Mirsad Ndrecajt. Rrethanat e sakta të vdekjes së tyre vazhdojnë të jenë objekt debatesh, interpretimesh dhe dyshimesh të ndryshme, shpesh të ndikuara nga mungesa e një transparence të plotë institucionale. Mungesa e një raporti të plotë, të pavarur dhe të pranuar gjerësisht nga të gjitha palët ka lënë hapësirë për interpretime të ndryshme dhe ka mbajtur të hapur një nga pjesët më të ndjeshme të gjithë ngjarjes.
Kumanova ndodhi në një periudhë të tensionuar politike në Maqedoninë e Veriut, gjë që ka ndikuar ndjeshëm në mënyrën se si është interpretuar dhe debatuar ajo më pas. Për disa, ajo mbetet një operacion policor i përmasave të mëdha, ndërsa për të tjerë një ngjarje e ndërlikuar që nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë politik dhe etnik i kohës. Ky kontekst ka shtuar edhe më shumë shtresëzime në perceptimin publik dhe ka bërë që ngjarja të mos lexohet në mënyrë uniforme.
Në këtë histori, edhe roli i institucioneve shqiptare në Tiranë dhe Prishtinë është parë nga një pjesë e opinionit si i kufizuar, veçanërisht në raport me kërkesat për transparencë ndërkombëtare, monitorim të pavarur të procesit dhe angazhim më të fortë diplomatik. Kjo mungesë e një reagimi të unifikuar dhe të fuqishëm është interpretuar si një boshllëk politik që ka ndikuar në ndjenjën e lënies së çështjes pa mbrojtje të mjaftueshme institucionale.
Në tërësi, Kumanova është shndërruar në një simbol të mosbesimit institucional dhe të mungesës së transparencës së plotë në çështje të ndjeshme. Ajo mbetet një ngjarje që nuk është mbyllur në ndërgjegjen publike shqiptare, jo për shkak të mungesës së vendimeve gjyqësore, por për shkak të mungesës së bindjes së plotë dhe transparencës së mjaftueshme mbi to.
Derisa të ketë hapje të plotë të informacionit, hetim të pavarur ndërkombëtar dhe komunikim më transparent institucional, Kumanova do të vazhdojë të mbetet një plagë e hapur në kujtesën kolektive shqiptare. Dhe vetëm përmes së vërtetës së plotë, cilado qoftë ajo, mund të ndërtohet një qetësim i qëndrueshëm i kësaj historie që ende kërkon dritë dhe që vazhdon të mbetet një nga temat më të ndjeshme të debatit publik në rajon.
