“E di kush do ta pasojë, por nuk po e them unë”, – u shpreh Presidenti i SHBA-së Donald Trump, mes shakasë dhe seriozitetit, në lidhje me pasardhësin e Udhëheqësit Suprem të Iranit, Ajatollah Ali Khamenei. Nga SHBA-ja, djali i Shahut, Reza Pahlavi, deklaroi se është gati të kthehet në atdheun e tij dhe të ngjitet në Fron.
Sigurisht, përveç faktit që Trump nuk duket tamam entuziast për idenë e kurorëzimit të një monarku, në Iran janë gati për trashëgimtarin. Kjo për shkak se mundësia e vrasjes së tij nga SHBA-Izraeli ishte gjithmonë e fortë, por edhe sepse Khamenei nuk ishte më i ri (86-87 vjeç).
Pavarësisht gjithçkaje tjetër, ekziston një dispozitë kushtetuese për këtë rast. Bazuar në të, presidenti, Pezheskian, tashmë ka marrë pushtetin. Teherani njoftoi se presidenti i Iranit, Masoud Pezheskian, kreu i gjyqësorit dhe një nga juristët e Këshillit të Gardës Revolucionare – një organ i fuqishëm – do të mbikëqyrë periudhën kalimtare pas vdekjes së Ajatollah Ali Khameneit.
Zgjedhja e pasardhësit të Ajatollah Ali Khameneit parashikohet në mënyrë të qartë në Kushtetutën iraniane dhe është përgjegjësi e Asamblesë së Ekspertëve, i njëjti organ që e kishte ngritur atë në pozicion udhëheqës në vitin 1989. Sipas Kushtetutës, pasardhësi i udhëheqësit suprem duhet të zgjidhet nga Asambleja e Ekspertëve. Është një organ prej 88 klerikësh, të cilët zgjidhen (zyrtarisht) nga populli çdo 8 vjet. Megjithatë, në praktikë, vetëm klerikët që konsiderohen absolutisht besnikë ndaj Republikës Islamike janë të kualifikuar për të kandiduar. Për këtë arsye, shumica e anëtarëve aktualë të Asamblesë karakterizohen nga qëndrime të ashpra, që korrespondojnë me ato të Khameneit.
Kushtetuta përcakton që këta klerikë duhet të zgjedhin një Udhëheqës të ri Suprem sa më shpejt të jetë e mundur. Megjithatë, thirrja dhe mbledhja e menjëhershme e të gjithë anëtarëve të Asamblesë mund të jetë e vështirë, pasi vendi është nën sulm ushtarak nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli. Çështjet e sigurisë dhe kufizimet operacionale mund ta vonojnë procesin, në një kohë tensioni dhe pasigurie në rritje.
Ndërkohë, kushtetuta parashikon që detyrat e udhëheqësit suprem merren përkohësisht nga një organ me tre anëtarë, i përbërë nga presidenti i vendit, kreu i gjyqësorit dhe një anëtar klerik i Këshillit të fuqishëm të Gardës.
Aktivizimi i këtij procesi konsiderohet thelbësor për ruajtjen e vazhdimësisë institucionale të shtetit, derisa të zgjidhet një udhëheqës i ri suprem.
Të preferuarit
Në shtyp dhe zyra të tjera, në orët e fundit, ka qarkulluar informacioni se djali i Khameneit, Mojtaba, ka shumë të ngjarë ta pasojë atë. Mojtaba ka ndërtuar ndikimin dhe lidhjet e tij me Gardën Revolucionare dhe organizatën shumë të fortë paraushtarake Basij për vite me radhë. Djali i dytë, 66-vjeçar i Khameneit nuk e ka mbajtur të fshehtë dëshirën e tij për të pasuar të atin si udhëheqës suprem, dhe besohet se për ta arritur këtë, ai do të duhet të arrijë pozicionin e presidentit.
Mojtaba, një klerik shiit, nuk është i panjohur në vend dhe tashmë ka ndikim të madh si kreu i krahut paramilitar vullnetar Basij të Gardës Revolucionare. Ai pati ndikim të madh tek i ati dhe ishte figura kyçe që ndihmoi presidentin e mëparshëm, Mahmoud Ahmadinejad (i cili më vonë e akuzoi atë për përvetësim nga thesari i shtetit) të zgjidhej në vitin 2005 dhe 2009. Ai u akuzua madje nga kandidatët reformistë se drejtoi një grup konspiratorësh që kryen mashtrime zgjedhore.
Megjithatë, Mojtaba ka disavantazhet e tij. Ai kurrë nuk e ka matur popullaritetin e tij, ai ende nuk ka statusin teologjik të kërkuar për të pasuar të atin dhe ai është djali i Khameneit. Nepotizmi është diçka që Garda Revolucionare e ka denoncuar dhe nuk e pëlqen.
Edhe pse më pak i njohur, Alireza Arafi, 67 vjeç, ka qenë një njeri i besuar i Khameneit. Ai është një klerik i shquar me një qëndrim të gjatë në institucionet qeveritare, Asamblenë e Ekspertëve, ku është nënkryetar, dhe anëtar i Këshillit të fuqishëm të Gardianëve, i cili kontrollon kandidatët në zgjedhje dhe ligjet e miratuara nga parlamenti.
Ai është gjithashtu kreu i sistemit të seminareve të Iranit. Thuhet se është i shkathët në aspektin teknologjik dhe flet rrjedhshëm arabisht dhe anglisht, dhe ka botuar 24 libra dhe artikuj. Disavantazhi i tij është fakti se nuk ka peshë politike, nuk ka “anësore” në establishmentin e Iranit, megjithëse Khamenei kishte treguar një “oreks” për të emëruar Arafin në pozicione të larta dhe strategjikisht të ndjeshme.
Nëse Mojtaba ka emrin, atëherë edhe Hassan Khomeini e ka. Në moshën 50 vjeç, nipi i themeluesit të Republikës Islamike të Iranit, Ajatollah Ruhollah Khomeini, nuk është një i huaj.
Ai është kujdestari i mauzoleut të Khomeinit, por nuk ka mbajtur asnjë post publik dhe duket se ka pak ndikim në aparatin e sigurisë së vendit ose në elitën qeverisëse. Ai njihet për pikëpamjet e tij më pak të ashpra se shumë nga kolegët e tij dhe iu ndalua të kandidonte për Asamblenë e Ekspertëve në vitin 2016.
Në moshën 60 vjeç, Mohammad Medhi Mirbagheri, anëtar i Këshillit të Ekspertëve, konsiderohet “zëdhënësi” i krahut të linjës së ashpër të klerikëve. Anti-perëndimor dhe në favor të konflikteve “midis të pafeve dhe popujve të Lindjes së Mesme”.
Hassan Hosseini Bushehri është një klerik i lartë me lidhje të ngushta me institucionet që menaxhojnë trashëgiminë, veçanërisht me Asamblenë e Ekspertëve, ku shërben si zëvendëskryetar i parë. Thuhet se ai ka qenë një bashkëpunëtor i ngushtë i Khameneit, por ka një profil të ulët brenda vendit dhe nuk dihet se ka lidhje të forta me IRGC-në.
Javad Zarif: Diplomat për të gjitha punët, ai ishte Ministër i Punëve të Jashtme (2013-2021), ish-Përfaqësues i Përhershëm i Iranit në OKB, akademik, botues gazetash dhe diplomat karriere, Mohammad Javad Zarif, po shfaqet si një nga zgjedhjet më ideale për pozicionin e presidentit të Iranit. Zarif konsiderohet një “ekspert” në zgjidhjen e krizave, si të brendshme ashtu edhe të jashtme, dhe ndoshta jo rastësisht.
Në shumë vitet e tij të karrierës, ai është i vetmi që ka iniciuar negociata të drejtpërdrejta me homologët e tij perëndimorë, si amerikani John Kerry, por edhe Ministrat e Jashtëm të Francës, Gjermanisë, Britanisë së Madhe, por edhe Rusisë dhe Kinës. Ai ka zgjidhur disa kriza dhe ka dhjetëra suksese diplomatike në CV-në e tij, më e rëndësishmja negociata e P5+1 që çoi në heqjen e sanksioneve ekonomike ndërkombëtare kundër Iranit për shkak të programit të tij bërthamor.
E gjithë kjo, pa e ekspozuar kurrë Khamenein dhe administratën e tij të ashpër islamike, pasi ai e mbrojti publikisht atë në më shumë se disa raste, edhe nëse e gjeti veten në një pozicion të vështirë: si në vitin 2019, kur gjatë intervistës së tij të përbashkët me homologun e tij gjerman në atë kohë, Heiko Maas, u pyet pse homoseksualët ekzekutohen në Iran për shkak të orientimit të tyre seksual. Ai u përgjigj: “Shoqëria jonë ka parime morale. Dhe ne jetojmë sipas këtyre parimeve. Kjo do të thotë që ligji respektohet dhe ligji ndiqet”.
Avantazhi i tij i madh nuk është vetëm se ai shihet si një zgjedhje ideale për zgjidhjen e çdo krize, si një figurë e njohur ndërkombëtarisht, por edhe se në sytë e Khameneit, ai ka më pak të ngjarë të ndërhyjë në çështjen e trashëgimisë së udhëheqjes. Megjithatë, kandidatura e tij si udhëheqës suprem do të kërkonte një ndryshim të rëndësishëm në atmosferën dhe perspektivat e qeverisë.
