Kol Bib Mirakaj dhe Vërtetësia që Nuk Duhet Mohuar: Shqipëria që Shpëtoi Hebrenjtë
Flamur Bucpapaj
Historia nuk është pronë e ideologjive, por përgjegjësi e së vërtetës. Një nga kapitujt më të ndritshëm të historisë së Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore është shpëtimi i hebrenjve në vendin tonë—një fakt që për dekada u shtrembërua ose u hesht nga historiografia komuniste. Ky kapitull nuk është thjesht një tregim heroizmi moral, por edhe një dëshmi e faktit që populli shqiptar, institucioni dhe shteti vepruan me përgjegjësi dhe dinjitet njerëzor, në një periudhë kur Evropa ishte e mbuluar nga errësira e nazizmit.
Në vitin 1943, me pushtimin gjerman të Shqipërisë, shumë hebrenj europianë u përpoqën të gjenin strehë nga përndjekjet e nazistëve. Në Shqipëri, ky strehim u bë i mundur falë një kombinimi veprimesh shtetërore dhe popullore. Kol Bib Mirakaj, atëherë Ministër i Brendshëm, dhe Xhafer Deva, një figurë e njohur politike, luajtën një rol vendimtar. Ata dhanë urdhra dhe mbështetën praktikat që pengonin dorëzimin e hebrenjve tek autoritetet gjermane. Hebrenjtë u pajisën me pasaporta shqiptare, një akt formal i shtetit që i siguronte legalitet dhe mbrojtje.
Roli i Kol Bib Mirakajt nuk ishte thjesht administrativ. Ai, me guxim personal, refuzoi çdo presion nga autoritetet pushtuese për dorëzimin e hebrenjve. Dokumente historike dhe dëshmi të hebrenjve që shpëtuan tregojnë qartë se Mirakaj nuk pranoi dhurata materiale, vetëm një bastun simbolik, duke treguar se veprimet e tij ishin të bazuara në parime morale dhe jo përfitime personale.
Populli shqiptar luajti një rol po aq të rëndësishëm. Familje të zakonshme, fshatarë dhe qytetarë, strehuan hebrenjtë, i fshehën në shtëpi, në mal dhe në qytete, shpesh duke rrezikuar jetën e tyre. Ky fenomen është një shembull unik në Evropë; Shqipëria është një nga vendet e vetme ku numri i hebrenjve u rrit gjatë Luftës, jo se u mbërritën nga jashtë, por për shkak të strehimit të sigurt që iu ofrua nga shqiptarët. Kjo është një dëshmi e besës shqiptare, një normë morale e thellë, ku njeriu mbron jetën e tjetrit si të vetën.
Pavarësisht këtyre veprimeve heroike, historiografia komuniste për më shumë se katër dekada i mohoi këto fakte. Arsyeja ishte ideologjike: Kol Bib Mirakaj dhe Xhafer Deva ishin figura politike që nuk i përshtateshin narrativës komuniste. Për pasojë, dokumentet dhe dëshmitë e hebrenjve u injoruan, dhe një histori e ndritshme e Shqipërisë u zhduk nga kujtesa kolektive zyrtare.
Fakte dhe dokumente që e mbështesin këtë histori janë të shumta:
Pasaporta shqiptare të lëshuara për hebrenjtë gjatë vitit 1943–1944.
Dëshmitë e hebrenjve që shpëtuan dhe i shkuan më pas në Romë, ku shprehën mirënjohje ndaj Kol Bib Mirakajt.
Arkivat shtetërore që tregojnë refuzimin e autoriteteve shqiptare për bashkëpunim me Gjermaninë naziste në politikën e shfarosjes.
Rrjedhojat e këtyre veprimeve janë të dukshme edhe sot. Shqipëria ka krijuar një histori unike heroike, që ndikon në marrëdhëniet ndërkombëtare. Miqësia me Izraelin nuk është vetëm politiko-diplomatike; ajo ka rrënjë historike. Hebrenjtë dhe shteti izraelit njohin sakrificën e shqiptarëve dhe mbrojtjen që iu ofrua gjatë Luftës së Dytë Botërore. Kjo njohje ka krijuar një marrëdhënie të fortë dhe të domosdoshme midis dy vendeve, duke u shtrirë sot në bashkëpunime kulturore, ekonomike dhe diplomatike.
E vërteta nuk duhet mohuar. Jo për të rehabilituar ideologji, por për të respektuar faktet, dokumentet dhe ndërgjegjen historike. Kol Bib Mirakaj, Xhafer Deva, populli shqiptar dhe institucionet e shtetit treguan se Shqipëria mund të veprojë me dinjitet dhe guxim edhe në kohë të errëta. Historia e tyre është mësim për brezat e sotëm: morali dhe njerëzimi janë më të fortë se frika dhe presioni. Vetëm duke njohur këto fakte, Shqipëria dhe bota mund të ndërtojnë një të ardhme më të drejtë dhe miqësi të qëndrueshme midis popujve.
