Topologjia  e Alpeve Shqiptare  Lugina e Valbones Hidrologjia

 

 

Lugina e Valbones  shtrihet pothuajse  në qendër  të alpeve lindore,midis bllokut  të  Jezerces ,Kollates  e vargmalit  Qypi  gracit –Rupe  në  veri  e verilindje Dhe vargut malor  Maja Boshit –Maja hekurave në Jug dhe Juglindje

Shpatet  e lugines se Valbones  në skktorine mesëm  ngrihen në asimetri  pak të dukshme  me kreshtën  e Kollates nga e majta  dhe me ate te Qetave te Harushes nga e djathta..I vetmi zgjerim  i lugines se  Valbones është i mbas Kollates{120-150m} gjersi  I formuar në  kryqezimin e thurjes tektonike të perroit  të  Çeremit me atë te  Valbones.  Me këtë thyrje  lidhet edhe kthesa e menjehershme e kesaj lugine  për në juglindje që ajo bën në ketë sektor.

Nga e majta   këtu bashkohet me Valbonen  lugina e perroit te Çeremit me origjinë tipike akullnajore.   Pjesa  siperme e lugines  se Çeremit  shtrihet terësisht në rreshpe  granoddirjote  dhe merr ma tepër pamjen   e një pellgu. Kurse pjesa e poshtme  hyn në karbonatiket e malit te Gjarperit e të Kollates duke formuar një luginë të thellë  e me shtrat  të ngushtë..Fundi akullnajor i kesaj lugine është prerë thellësisht duke formuar kanion  brenda korites.

Pak më poshtë  bashkimit  meluginen e Çeremit takohet me një tarracë në lartesinë  10-12 m nga e majta luginës.

Nga  grykderdhja  e perroit  të çeremit  e deri në  Shoshan shtrihet sektori I mesem i  lugines  deri  në Dragobi  e cila dallohet për morfoligji krejt të ndryshme

E në këtë sektor  kthehet në një luginë erosive e ngushtë dhe e thellë  në  formën e  germes V  I vetmi zgjerim në këtë sektor është ai I Dragobise  ku del berthama  e vjetër rreshpore  dhe ku përfundojnë  dy degët e sajë  Lugina e perroit të Milloshit  nga e majta   dhe ajo e perroit të Motines nga e djathta.

Lugina e Motines është gjithashtu një luginë  akullnajore  e varur për shkak  të mungesës  së rrejdhjes së perhershme për shkak  të dukurive karstike.

Në  Dragobi  del një nivel tjeter tarrace e tipit akumulues ,3-4 m mbi lumoren  me gjatesi  250-300m .  Pas Dragobisë  lugina e valbones  vjen e ngushtohet  gradualisht  deri sa perfundon në kanionin madheshtor te Shoshanit ,me gjersi të fundit 1-2m dhe thellesi disa dhjetëra metra.  Te ura Shoshanit lugina çlirohet përfundimisht nga  vargmalet e larta alpine  dhe futet në pellgun e Tropojes ku në pjesen ma të madhe humbet karakterin e vet. Pastaj vazhdon me ngritje massive me shkembinj gelqerorë e madhësive të ndryshme e cila vazhdon deri te blloqet  e maleve të  Jezerces dhe Kollates  që kufizojnë luginen e Valbones . Ato ndërtohen  terësisht nga gelqeror  të mesozoit  ,që kanë strukturë bllokore  dhe qarkohen prej thyrjesh të fuqishme  tektonike normale.  Relievi i tyre  është nga më te perhapurit  e maleve shqiptare, me kreshta të mprehta piramidale rrepire që zbresin vertikalisht disa qindra metra mbi gropat ,luginat e lugjet për rreth .Një rrol të  madh ka luajtur edhe  akullzimi i kuaternarit  që ka qënë  më i fuqishem në gjithë  Alpet Shiptare.

Gjithashtu kemi depozitime  të Triasikut të poshtem që zënë pjesën jugperendimore .Ato përfaqesohen  nga gelqerorë  shtresë e hollë  pllakore që nderthuren me shtresa te holla rreshpesh  argjilore  mjaft karbonatike  Në pergjithesi gelqeroret janë mfjat  të rikristalizuar  dhe dolomitizuar

Depozitime të triasikut  të mesem  Ato përfaqësohen   gelqerore  e dolomite ngjyre hiri të çelur të  bardhë ,gëlqerorë shtresë trashë  e me pamje masive ngjyrë hiri të erret

Depozitime te  Triasikut te siperm përfaqesohen  nga gelqerorë  biomekritike me shtresa të trasha  dhe dolomite.

Depozitime te Kuaternarit   zënë gjithë pjesen e lumit të  Valbones  përfaqesohen  nga depozitime të perziera proluviale ,deluviale koluvione shpati e derdhje e tyre  në fundshaptet  e lugines ,në formen  e një mase  të shkrifet e gjysem të shkrifet  çakelloro –dherore mepopla e deri në blloqe  të fuqishem shkembor disa meter  kub  Kanë natyrë  mjaft heterogjene si në drejtim të perqindjes se materialit të imet e atij copezor ashtu  dhe te materialit  të trashë bllokor. Shpesh Brenda kesaj  mase  ndeshen  blloqe të fuqishëm shkembinjësh  karboantik të rrudhosur   nga shpatet  në drejtim te fundit të lugines.  Në bazë  të ndryshimeve  morfologjike  në këtë luginë  dallohen tre sektorë.  Sektori I siperm ,nga lugu akullnajor i Valit e deri në grykderdhjen  e perroit të çeremit

Sektori i mesem  midis këtij të fundit dhe ures së  Shoshanit sektori i poshtem nga ura e Shoshanit deri ne Fierzë. Në sektorin e mesëm dhe të siperm ku perfshihet  Dragobia  kalojnë në struktura antiklinale.

Lartesia mesatare  e pellgut  ujëmbledhes  të  Valbones  është 1396m dhe prurja mesatare shumë vjeçare  është 31.7m3/s . Sipas studimeve te institutit   hidrometerologjik pellgu ujëmbledhes I lumit të Valbones  rreth 13% e tijë  gjëndet  në lartesitë  mbi 2000m ,dhe 46% në lartesinë  1000-2000m dhe pjesa nën kuoten  1000m përben 41% të pellgut.

Nga pikpamja hidrometerologjike  kjo zonë karekterizohet  nga një  ujshemeri e lartë Ujrat e shiut  që bien dhe ato të bores  depertojnë  në gelqeroret  e karstelizuar të pellgut te tijë  dhe dalin në siperfaqe në formë burimesh . Këto burime  pasi bashkohen  edhe me ujërat siperfaqesore formojnë lumin  Valbona,I cili derdhet ne rezervuarin e Fierzes në fshatin Gri.

 

Pellgu ujëmbledhes I lumit Valbona  përfshihet në zonen klimatike mesdhetare malore veriore  e cila karektirizohet prej dimrash  të ftohtë  dhe verë e nxehtë.

Kjo zonë  është  nder pjesët  më  të ftohta  të vëndit   Minimumet  absolute  që vrojtohen  pothujase çdo vit  janë  -10 deri -12 “c  Dimrat zbresin deri në  -25gradë celcius.

Në pjesën qëndrore të zonës  ku ndodhet ky lumë  shuma vjetore  rreshjeve i kalon 2000mm . Numri  I ditëve me rreshje të medha  se1mm është 100 ditë  trashesia  maksimale e borës ka pas mberritur  2m.

 

Rrjedhja  ujore

Siç u tha me siper  periudha 42 vjeçare  evrojtimeve dhe matjeve hidrologjike  në vendmatjen e  Dragobisë  ka një numer ëe mfjaftueshem termash për të llogaritur në menyrë të saktë  parametrat  hidrologjik të lumit.

 

Rrjedhja ujore vjetore

Parametri  kryesor I rrjedhejs  vjetore  është prurja messatare  vjetore osenorma e rrejdhejs  e cila jep ujshemrinë e lumit ose sasinë e ujit  që rrjedh mesatarisht në  aks    Duke kryer  llogaritjet përkatese me  serinë e vrojtuar në vëndmatjen  Valbona  në Dragobi   rrezulton  që prurja  dhe vellimi mesatar shumvjeçar për këtë vënd matje janë   Qmes = 9.3m/s dhe  Vmes =292x10ne fuqi 6m3/në vit

Kësaj prurje i korrespodon  një modul  i rrjedhejs vjetore prej 53.4  l/s në vit

Dhe një kofiçent I rrjedhejs  vjetore  prej @=0.83 vlera të cialt janë të larta porë të pranushme  Pra prurja mesatare  vjetore shumë vjeçare është 6.66m3/s

 

Rrjedhja e  ngurtë dhe cilësia e ujrave

Siç dihet  rrjedhja engurtë  përbëhet  prej lendes së ngurtë  pezull që karekterizohet prej trubullsisë ,e cila rrjedh  së bashku me rrjedhjen e ujit  dhe rrjedhja  engurtë  fundore  ecila vrojtohet  vetëm  gjatë periudhes së plotave

 

Lumi i Valbones ,ashtu si të gjithë lumenjt e Alpeve ,karekterizohet  prej ujrash  të kthjellet me një trubullsi të ulet  Vetëm  gjatë  periudhes se laget  ajo mund të marrë  vlera  prej  250 deri 350 gr/m3

Gjatë periudhes se plotave nëlumenj  si Valbona ,rrjedhja fundore  përbehet kryesisht prej zhavorresh  me diameter  të konsideruesheme  Guret  arrijnë diameter  300 deri 500mm dhe me shumë

Persa i perket cilësisë  se ujrave ato janë  mfjaft tëpastra .Nga pikpamja  hidrokimike  ato konsiderohen  si ujera me mineralizim  të ulet që ka vlera prej  200 deri 500 mg/l

Jonet kryesore  që zoterojnë janë bikarbonate të cilat përbëjnë me shumë se gjysmen e shumes së joneve  Prania  ebollshem e joneve  të kalciumit tregon për praninë e formacioneve gelqerore  Pastaj vijnë jonet sulfate  Në keto ujra nuk verehen jone  nitrate apo fosfate Karekteristikë  kjo e  ujrave të pastra

Rreljevi  shumëi pjerret  ka një ndikim të madh në  rrezatimin diellor   dhe nëproçeset  fiziko-kimike ,biologjike te tokformimit ,të rregjimit të ujrave nëntoksore  Rrjedhimisht  që inflencon  drejtëpersedrejti dhe në bimesi dhe faunë  Lugina  dallohet për një  mbulesë të pasur bimore  falë kushteve  të favorshme klimatiko –tokësore  Ajo është  një nga luginat më tëpyllzuara  të alpeve  Pyjet esajë  të cilat  shfrytezohen përekonominë e rajonit Japin  impakt ekononomik cilësorë rajonit   Pjesën dermuse  të kesajë lugine pyjet  e zën  në lartesite 600-1200m   E zë kati  i ahut, pra janë  pyjet e Valbones dhe Rragamit  që mbizotërojnë

Kurse kati  I dushkut  shtrihet në një brez të ngushtë  ,kryesisht në shpatin e majtë të lugines {nga ura e Shoshanit  deri në grykderdhjen  eperroit tëçeremit në lartesinë mbi 400-900m Në mbulesën bimore të lugines  vlen të permendet  pylli i bredhit të zi  që shtrihet  gjatë zallishtes  se sajë midis fshatrave  Rragam dhe  Valbonë  në lartesinë 900-1200m I cili për nga siperfaqja që ze  ështëi vetmi në vendin tonë

Ngafamilja e ahut   permëndim qarrin  ,bungu  dhe gështenja e  eger

Nga bimet medicionale permendim  dellinjat që vazhdojne deri në  Tpla,Sherebela .shqema. kumbulla ,arra

Fauna përbehet kryesisht  nga ariu imurrmë ,ujku,qelbësi  ,ketri  riqebulli

Nga shpendet kemi  thellenxa e malit  ,pula eger  shqiponja ,bufi .kukuvajka

Nga zvarraniket  mund të permendim nëperka malit . neperka  elivadhit

Nga insektet   ka 20 lloj flutrash karekteristike përketë zonë

Nga peshqit   elumit mund të permendim troften  ,melushi, mustaku etj

 

Tani po prodhohet  dhe energji elektrike

 

Projektet  e rrealizuara  synuan të prodhojnë energji elktrike papatur çlirim  tëdioksidit te karbonit  duke ruajtur dhe mbrojtur mjedisin  Projektet synuan  të kontribojnë  në permisimin  e furnizimit me enrgji elktrike në zonat e fshatrave  që  mbulohen  ngarrjeti i shperndares Duke e harmonizuar kështu dheme interestë  banoreve të zonë për një cilesi matëmirë të jetes

Duke I shfrytezuar sasinë e madhe tërreshjeveqëmerr lugina  2030mm dhe rreshjeve te tjera ne forme bore për ti shnedrruar në  energji elektrike.

Sepse sasia  vjetore erreshjeve  atmosferike  luhatet ne vlerat 1500-2500mm shi 80-85% e rreshjeve bien  në  periudhen  Tetor  -Maj dhe 20% në periudhën  Qershor   -Shtator..Pra janë   rrealizuar projekte me interes ekonomik  ,të justifikueshme dhe pa demtuar  ekosistemin  e lugines së Valbones

Meqë zona rreth  projekteve  është malore  rreth sajë kemi toka  me kultura bujqësore  si miser,theker  patate ,fasule  Keto kanë nevojë për ujitje .U shkon kanali  me  prurje te pacenuara  dhei lihet  bujqesisë  së zones  për shfrytezim dhe  ujitje…Porë siperfaqja e tokës  bujqësore  nuk  është e konsiderushme  Tokat bujqesore janë të pakta dhe pa rendiment

Megjithatë është siguruar I pacenuar vaditja e tyre ,pa cenuar asgjë nga kjo tarracë lumore  shekullore